Энеіда навыварат

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Jump to navigation Jump to search
Энеіда навыварат
паэма
Аўтар: Вікенцій Равінскі
1812



* * *



Жыў-быў Эней[1], дзяцюк хупавы[2],

Хлапец няўвошта украсіў[3];

Хоць пан, але удаўсь ласкавы,

Даступен, вецел, неграбіў[4].

Ды грэкі нуйму[5] нарабілі:

Як ляда, Трою[6] ўсю спалілі.

Кашэль ён згробшы — наўцёк,

І, швыдка зробіўшы чаўнок,

Траянцамі яго набіў

Ды ў мора з імі ён паплыў.

Але Юнона[7], баба злая, —

Адроддзя панскага, ліхая! —

Шукала ўсё яго згубіць,

На дно у пекла пасадзіць.

За тое, бачыш, неўзлюбіла,

Яго Венера[8] што радзіла.

Юнона воблак адапхнула

Ды з неба на мара зірнула —

Плыве на чаўнаку Эней!

«Ах ты, някруціна[9], зладзей!

Вось я цябе скручу ў табаку,

Ражном у мора, як сабаку!»

Панёву[10] швыдка нахапіла,

Кашэль сачнямі[11] налажыла,

Ў калёсы села, пакацілась,

Якраз ў Эола[12] апынілась.

Ўвайшла ў святліцу, села ў кут.

«Здаровы ўсе! Эол ці тут?»

Эол сядзеў тады ля печкі, —

Мязгу[13] скабліў на перапечкі

Ды лапці лыкам падплятаў.

Ён тут аборы падабраў,

Заткнуў за пояс кацатых[14],

Скаціўся з печы ў адзін міг.

«Здарова, свацейка Юнона,

Даўно цябе я не відаў», —

І тры ёй зробіўшы паклоны,

Мякотнага[15] на стол падаў.

Яна мякотнага паела,

Уцёршысь, так яму запела:

«Ці ведаеш маё ты гора?

Эней з траянцамі плыве.

Спіхні яго ты, сват, у мора, —

Няхай, паганец, воду п’е!

Мяркую, чуў: Эней — то зводнік,

Буянец, злодзей, канаводнік.

Траянцы такжа ўсе латрыгі[16],

Усе абібокі і юрыгі[17],

Іх трэба ўсіх са свету звесць!

Калі, сват, зробіш тую чэсць,

То я дзявухну украсіву,

Салодкую, як з мёдам сліву,

Табе за тое прывяду».

Эол расшупіў[18] тое дзела, —

З яго аж слюнка пацякла —

Любіў ён цешыць грэшна цела,

Дзявухна па нутру была.

Заскробся, барадой затрос,

Разгладзіў вусы, пацёр нос,

Зажыў у ноздру табаку,

Зачхаўся ўвесь, замармытаў

Ды рэч Юноне ён таку

З паклонам, віш ты, адказаў:

«Авохці мне, мая Юнона!

Ніводнага ж нет ветру дома!

Што буду робіць я цяпер?

Барэй[19] з пахмелля, як вапер[20],

Ляжыць ў святліцы на казёнцы[21],

А Норд[22] учора з’ехаў к жонцы,

Зефір[23] з дзяўчатамі зайграўся,

А Эўр у батракі наняўся.

Як хочаш тут сабе гадай,

Але дзявухну даставай!

А я ўсё зроблю, грамадзею!

Са ўсіх глуздоў іх сцебану,

З траянцаў выцісну алею,

На дно у мора заганю!

Твайго ж пабольша ліхадзея,

Некрута гэтага Энея,

Я так папру яго вятрамі,

Аж булькаць будзе пузырамі,

Як сторч у вір ўсіх галавой

Намеснік[24] сцягне за сабой!»

І вось Эол, галень схапіўшы,

На паншчыну склікаць пачаў,

І ўсе ён ветры распушчаў,

Бурліць ім мора наказаў.

Калі хто відзеў, як Бакціха[25]

Нямецка піва задаець,

Яко яно падымець ліха,

Запеніцца ды розна прэць, —

От так і мора заравела,

Бублілась, пенілась, шумела.

Эней спалохаўся, ўсхадзіўся.

Матуз ад портак аж зваліўся,

Са страху й нюні распусціў

Ды, як у трасцы, ён завыў.

Траянцы ўсе казлы задралі,

Са ўсіх чаўноў яны гукалі,

Ў балоце быдта лісавей,

Ачухаўшысь, ўскрычаў Эней:

«О, цар-царэвіч, тат Нептун[26]!

Не буду прад табой брахці,

Змілуйся, мора ты зміры.

Картузнай[27] я прышлю цяртухі[28],

Сударскай[29] моцнае сівухі,

А грошы з тайстры[30] сам бяры!»

Нептун на грошы меў ахвоту,

Гарэлку добра ён сцябаў,

Пачуў, што будзе за работу,

На ветраў строга закрычаў:

«А вон, нячысты некруціны!

З якой фантазіі вы тут?!

Глядзі, скаштуеце дубіны,

І ноздры вам ражном утруць!»

Вось досыць ветрам тут дзякацца[31], —

З Нептунам зналі, які жарт, —

Дамоўкі сталі убірацца,

Як ад Кутуза Банапарт[32].

Тут раптам неба спагадзелась,

Усплыла сонейка, з’яснелась,

Эней, уцёкшы так ад бед,

Састрапаць загадаў абед.

Траянцы ўзялісь за ядзенне,

Як з поля панскія харты[33]

Была ў іх з затаўкай крупеня,

Кулагу[34] пхалі ў жываты;

Была ў іх гушча і драчона[35],

І парасяціна смажона.

Пілі гарэлку не каўшом —

Цягнулі ўволю ўсе набгом.

Усячыны панасцябалісь

Ды на палацях спаць паклалісь.

Венера з кірмашу вярнулась

(На Ушэсці[36], відзіш ты, была)

Ды аб Энеянку дачулась,

Юнона як яго спрагла[37].

Андрак з насоўкай апранула,

З падплётам ўздзела кавярзні[38],

Анучкі рабыя абула,

Як быццам войта[39] селязні;

Твар сыраваткаю абмыла,

Кужэльны ўздзела балахон,

Папранік[40] ў хустачку ўлажыла —

Пайшла да Зеўса[41] на паклон.

А Зеўс тады сядзеў у клеці,

Гарэлку з мёдам там сцябаў,

Без сораму, як малы дзеці,

З падоння пальцам калупаў.

Прыйшла Венера і завыла,

Саплямі змазала ўсё рыла

Й так зазюзюкала яна:

«А чым перад табою, бацька,

Мой абмішуліўся[42] дзіцяцька?

Зюкні, яка яго віна?

Не ўвідзяць Рыму яго вокі,

Калі Юнону не уймеш!

Звядуць на ростанях сарокі,

Сатрэць яна яго ў кулеш».

Тут Зеўс, гарэлачку дапіўшы,

Ражком ў халяву пастучаў,

Цяртухі моцнае зажыўшы,

Таку гаворку распачаў:

«Дапрэ Энеянка да Рыму

І будзе тама ён царом.

Палепшы Чыжаўскіх харом[43]

Паставіць каменньт палаты.

Паны ж не будуць там багаты,

Свае чаны ён завядзе.

І ўсё на водкуп забярэ.

Цяпер завернець к Карпагені[44]

(Ў Дыдоны[45], відзіш, талака),

Папрэ уволю ён смажэні,

Ад’есца з добрага быка,

Папарыцца ён там у бані,

Падпусціць хвігля самай пані,

Закруціць моцна галаву —

На любжу[46] прывядзе ўдаву.

Ідзі, дачухна, не турбуйся!

Ды скорамам, глядзі, не псуйся!

Ні з кім саромна не клянісь

І ў Сташкаў Нілу[47] пакланісь!»

Венера тут яму прысела,

Хранцуз паненак як вучыў,

Пайшла, вясельную запела:

Зевес ёй вельмі дагадзіў.

Эней пачухаўся, паскробся,

На ногі лапці падвязаў,

З палацей да кута дагробся

Ды плыць надкорніку казаў

Плыў, плыў, аж уваччу зазелянелась,

І мора горш ад талакна прыелась —

Ён ведзьмай на яго глядзеў.

А там пачаў ужо здзікацца

Ды так ні к чому стаў злавацца,

Што я й пісаць тут не пасмеў.

Казаў, што «лепш бы на пагосце

Схаўтурылі мае там косці,

Дарэмна з Троі пакруціўся

Ды валачобнічаць пусціўся».

Ён з гора піпку запаліў,

Ў балону голаву спусціў.

Аж зірк у мора — і сказіўся,

Запеў «Ізбранную»[48], заксціўся:

«Глядзеце, братцы, вунь сяло!»

Тут ўсіх за сэрца узяло.

Якраз на бераг прывалілі,

За плот чаўнок свой прыкруцілі,

Па шклянцы выпілі сівухі,

Паелі нашча саладухі[49],

Камоў з смятанай і глазухі[50],

Пайшлі у горад пагуляць.

Бягуць, як батракі з прыгону,

А ім ў варотах тыц — Дыдона

Ды стала так на іх казаць:

«Глядзі, які ж то абарванцы!

Ці смоль[51] вы з Шчучча[52] вязіцё?!

Ай вы, духоўскія цыганцы!

Курэй з-пад клецця крадзіцё?!

Чаго сюды вас прыкруціла?

Я й так дзесяцкага прыбіла,

Што ён распраўшчыны не знае

Ды без пашпортаў ўсіх пускае».

Як валасні[53], закапашылісь,

Пластом траянцы павалілісь,

Сачэнь[54] Дыдоне падняслі,

Таку гаворку зацяглі:

«Мы ўсе з траянскага прыходу,

Сударскі перад тым былі,

Ды ўвосень прошлага мы году

Ад грэкаў ў мора уцяклі.

Эней канторшчыкам у нас,

Пашпорты дзержыць Апанас.

Газеты ж, панюхна, ты маеш:

Спраглі як Трою, аб тым знаеш, —

То нечага табе й казаць.

О, артыкульная[55] Дыдона!

Ты нас у крэпасць запішы[56],

Ў нядзелю роб сабе два згоны —

Мы робіць будзем дадушы!

Мы ўсяку паншчыну смякаем:

У бровара глядзець як, знаем,

Загнеткі[57], сундукі рабіць,

На бочкі абручы набіць.

Піліп наш лепіць гарлачы,

Пракоп жа ступы, таўкачы,

А Саўка зелле ўсяка знае,

Дзяцём ён вогнік адклікае,

Хупаў бабамі варажыць

І скурапею[58] адхадзіць.

Глядзі, як мы парасшарпалісь,

Аж сорам свеціцца наскрозь,

Ўсе лапці розна растапталісь,

Сарочкі чорныя, як вось.

Калі ўжо ласка твая будзець, —

Вялі нам лазню пратапіць!

Адзежу трэба нам папрудзіць —

От так кішаць, няможна жыць».

Дыдона румзала і выла.

Цякло, як з лівера[59], з вачэй;

Маністы дзёргала, круціла,

А сэрца — тых-тых-тых у ей!

Яна ўжо чула пра Энея,

Што з гулькаю ў яго і шэя,

Што волас ў галаве скруціўся,

Што нос казюлькай раздваіўся, —

То шупіла[60], які тут смак.

І вось кляўшыла[61] яна так:

«Калі б Эней ваш схамянуўся

Ды сам ка мне ён падвярнуўся, —

Усячыны б тады дастаў…»

Ён — шмык, як быццам з неба спаў!

Ўзышлі ў святліцу, пераксцілісь,

Эней і «Вотча»[62] прачытаў.

За стол ўсе порадам садзілісь,

Мялянік[63] на стале ляжаў.

Дыдона варыва ўлівала,

Шматкамі мяса ў місы клала

І забяляла малаком.

Трупаціла яна крупеню,

Яечню, руднік[64], жур[65], смажэню,

Каму пячэню з часнаком;

Былі й салодкія пацешкі:

Вяземскі пернікі, арэшкі,

Мязгі й мязюму[66] рашаты.

Дуда вярлюем[67] тут равела,

Сапелка[68] гусыняй шыпела,

Скрыпелі скрыпкі, як каткі,

Дзявухны галасу гукалі,

Вясну малоданькі склікалі

І жарты розныя рабілі:

Казу святочную вадзілі,

З загнеткі лося забівалі,

Дугу у браму прадзявалі, —

Пустоты ўволеньку было!

Расхарапушыўся[69] Эней,

Аж іскры сыплюць ад лапцей…



Заўвагі

Аўтарства прыпісваюць В. П. Равінскаму (1782—1855).

  1. Галоўны герой паэмы «Энеіда» старажытнага рымскага паэта Вергілія.
  2. Лоўкі, спрытны.
  3. Прыгожы.
  4. Нефанабэрысты, негаварлівы.
  5. У сэнсе шмат, многа.
  6. Троя — галоўны горад Троады, разбураны грэкамі ў легендарную Траянскую вайну. (Троада — вобласць у Малой Азіі.)
  7. Згодна рымскай міфалогіі — багіна месяца, крыху пазней — багіня сямейнага дабрабыту, пакравіцельніца жанчын і шлюбу.
  8. Багіня кахання і хараства.
  9. Прахвост, шэльма.
  10. Панёва — род жаночай вопраткі.
  11. Праснакамі, апрэснакамі.
  12. Эол — згодна старажытнарымскай міфалогіі — бог вятроў.
  13. Мякаць. Мязгой завецца і мяккая абалонь з дрэва і перацёртая моркаў, бульба.
  14. Драўлянае ці касцяное шыла, падкалаўка, падкавырка.
  15. Мяккага.
  16. Латрыга, латруга, лотр — распушчаны чалавек, распуснік, гультай, абібок.
  17. Назойлівыя, юрлівыя.
  18. Зразумеў, расшалопіў, разабраўся.
  19. Па старажытнагрэчаскай міфалогіі — сын зорнага неба і ранішняй зары, у пазнейшыя часы — паўночны вецер.
  20. Кабан, вепр.
  21. На лаўцы.
  22. Згодна рымскай міфалогіі — бог халодных паўночных вятроў.
  23. Па грэчаскай міфалогіі — бог самых моцных, імклівых вятроў Міжземнага мора; па рымскай — бог пяшчотнага, лёгкага ветрыку.
  24. Ужываецца тут у сэнсе „чорт“, вадзянік.
  25. У Віцебскай рэдакцыі «Энеіды навыварат» Бакціха — прозвішча ўтрымальніцы піўнога пограба ў Бешанковічах Віцебскай губерні. У Смаленскай рэдакцыі «Энеіды навыварат» Бак — вядомы ў тыя часы півавар у г. Смаленску.
  26. Адзін з галоўных багоў рымскай міфалогіі, бог мора, пакравіцель мораплавання.
  27. Цудоўная, добрая, якая захоўваецца ў картузе.
  28. Нюхальнай табакі.
  29. Гасударскай, царскай.
  30. Тайстра — кайстра — вешчавы мяшок. (У тэксце ўжыта ў сэнсе грашовы мяшок, каліта.)
  31. Здзекуецца.
  32. Ад Кутузава Банапарт.
  33. Гончыя сабакі.
  34. Ежа, прыгатаваная з густа заваранай жытняй мукі.
  35. Драчона і гушча — каша з ячменных круп, адна з дробных (драных), другая з цэлых.
  36. Ушэсце — рэлігійнае свята (Вазнясенне).
  37. Змучыла, стаміла, выматала.
  38. Лапці.
  39. Галоўны начальнік павета або сельскай акругі; у часы прыгону — сельскі стараста.
  40. Абручык, абцягнены матэрыяй, які спецыяльна адзяваўся на галаву пад хустку.
  41. Згодна старажытнагрэчаскай рэлігіі, Зеўс — галоўны бог, бог багоў.
  42. Праштрафіўся, памыліўся.
  43. Палацы князя Пацёмкіна ў маёнтку Чыжова Духаўшчынскага павета, на Смаленшчыне.
  44. Карфагену.
  45. Дыдона — міфалагічная заснавальніца Карфагена.
  46. Да згубы; любжа — атрутная расліна.
  47. Ніл (Сталобенскі) — кананізаваны царквой святы, кляштар якога быў на востраве Сталобіным за сем вёрст ад горада Асташкава Цвярской губерні.
  48. Малітву «Взбранной воеводе».
  49. Ежа, прыгатаваная з жытняй мукі; рэдка разведзенае цеста, ледзь заквашанае.
  50. Камы — цёртая вараная бульба, глазуха — яешня.
  51. Смалу.
  52. Назва мясцовасці на Смаленшчыне.
  53. Чарвякі.
  54. Апрэснак. Тут у сэнсе «хлеб-соль», прывітальны падарунак.
  55. Тут ужыта ў сэнсе высокапастаўленая.
  56. Залічы ў прыгон, у прыгонныя.
  57. Ачагі, камінкі пры печы, куды выграбаюць жар.
  58. Скураную хваробу.
  59. Пасудзіна, звычайна цыліндрычнай формы, маючая дзве невялікія адтуліны.
  60. Здагадвалася, разумела.
  61. Гаварыла, казала.
  62. Малітву «Ойча наш».
  63. Пірог.
  64. Кісель.
  65. Мучны кісель.
  66. Ізюму.
  67. Мядзведзем.
  68. Дудачка накшталт жалейкі.
  69. Разышоўся.