Перайсці да зместу

Хрэстаматыя новай беларускай літэратуры (1927)/I/А/Карусь Каганец/На сплаў

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Журавель і чапля На сплаў
Апавяданьне
Аўтар: Карусь Каганец
1927 год
Новасадзкае замчышча
Іншыя публікацыі гэтага твора: На сплаў.

Спампаваць тэкст у фармаце EPUB Спампаваць тэкст у фармаце RTF Спампаваць тэкст у фармаце PDF Прапануем да спампаваньня!




На сплаў.

Ня тое ўжо стала наша Палесьсе, як калісь было! Няма ўжо тае свабоды! Няма ўжо ні тых лясоў нашых слаўных, адвечных, поўных усялякага зьвяр’я[1] ні тых балот бесканечных, паросшых камышом,[2] плюшчаём, сітнягом, маўляў-бы лесам якім, у каторым кішмя-кішыць усякае птаства вадзяное. Цяпер усюды знаць „працавітая рука расійскага правіцельства“: усё Палесьсе парэзана выведзенымі пад лінію канавамі, па каторых сплаўляюць астаткі нашых лясоў у рэкі, а рэкамі — ў мора. Дзе былі адвечныя лясы, там цягнуцца парэзаныя ў клеткі палі. Адно[3] чорныя пні, каторых рука чалавечая не паўздужала так скора павыдзіраць, тое месца значаць. Дзе былі непраходныя балоты, дзе толькі дзікі зьвер ды наш паляшук — да і то ня ўсюды — мог прабрацца, цяпер сьцелюцца паросшыя буйнаю травою і так-жа парэзаныя клеткамі лугі. Толькі тыя лясы, каторыя казна сабе надзяліла, яшчэ красуюцца, сказаць, у цэласьці.

О, бедныя лясы нашы, краса і багацтва[4] наша! Таеце вы, як сьнег пад гарачым сонейкам, і ўсякі вас стараецца чым скарэй вынішчыць!

Як толькі казна асушыла нашы балоты, парэзаўшы скрозь канавы, паны з купцамі ўзяліся чым дужы[5] за лясы. Пан рад, што можа лес свой куды-небудзь дзець, — прадае купцу за абы-што, а той ставіць сярод лесу шахварню[6] і, пасяліўшыся там, жыве і сьпяшаецца датуль, пакуль можа, які грош выціснуць.

У сяле Савічах была кантора аднаго багатага гандляра лесам. Было гэта раньняю вясною, калі сьнег пагнала адусюль, і рэкі ды канавы шырока мелі разьлівацца. Трэба было сьпяшацца сплаўляць дрэва.

Вот-ж у Савіцкай канторы, ў вялікай і вельмі нячыстай, як заўсёды ў жыдоў бывае, сабралася чалавек больш сарачні нашых мужыкоў, каб наняцца прагнаць прыгатаванае за зіму дрэва да Птыча-ракі. У ізьбе[7] стаяў туман, пахла махоркаю і мокрымі анучамі й кажухамі. Усе нараз гаварылі так, што за гоманам нельга было разабраць нічога. Пад сьцяною, за сталом, сядзеў брухаты сам гандляр са сваім шапарам і запісаў прозьвішчы наймаўшыхся на сплаў мужыкоў. Ён сядзеў важна, спакойна і, не сьпяшаючыся, ставіў у кнігу свае выкрутасы і раз-ад-разу падымаў свой веснаваты[8] твар з рудою барадою й хітрымі вочамі і скоса пазіраў на людцоў. Шапар яго — жыд чарнявы, юркі — усё бегаў, махаў рукамі і, запляваўшыся, крычаў на мужыкоў.

— Гвалт! Ня крычэце, ня крычэце! Няхай адзін за ўсіх гаворыць! Чуеце? ша! — крычаў шапар, махаючы рукамі і плюючы на бараду.

— Што-ж, можна, няхай будзе й так… няхай адзін гаворыць, — загаварыў мужык. — Усё роўна. Гавары ты, Яўхім!

З грамады вышаў Яўхім у белай сьвіце ня вельмі высок, але ў плечах дужа шырок. Год яму пад пяцьдзесят было. І ён прышоў наймацца з сваім сынам Астапам. Ён выступіў на шаг з грамады і адкашляўся.

— Чакайце, сьціхніце! — загаманілі ў грамадзе, — Яўхім гаварыць будзе!

Вочы на Яўхіма. Ён ведаў, чаму людзі так усхадзіліся: ім не спадабалася пасуленая цана, але ён таксама ведаў, што ўсё-такі канец канцом пераможа, і гандляр заплаціць такую цану, якую сам захоча. Прыказчыкі яго загадзя бочку гарэлкі прыдбалі, якая там-жа стаяла і на якой сядзеў худы стораж пажылых год і трымаў у руцэ бляшаную кварту напагатове. Людзі памалу сьціхлі, а Яўхім зачаў.

— Вось што, пане купец: цану малую даеце. На гэтую цану нельга прыступіці. Па чатыры злоты за лаўку…[9] гэта нідзе ня відана. Гэта-ж — падумайце самі! — гэта-ж марац[10] на дварэ, а вада вялізная будзе… гэтак сьнег пагнала. Нельга з плытамі ўправіцца будзе. Другое-ж, і лодак мала… Па рублю дасьце, дык пагонім…

— Але, лодак летась саўсім мала было, саўсім мала, — загаварылі людзі. — А паспытай цяпер у воду па шыю лезьці…

— Ша, ша! — зашыкаў шапар, махаючы рукамі.

— Лодкі будуць, — важна адазваўся сам купец. — Я купіў. На гэтым тыдні прывязуць. Старых яшчэ пяць штук ёсьць,

— Куды пяць?! — зноў зашумелі. — Адна-ж саўсім гнільлё.

— Гавораць вам, будуць лодкі! — крыкнуў сам купец.

— Чуеце? Купец кажа, будуць лодкі! — кажа Яўхім.

Людзі заварушыліся. Некаторыя падыходзілі к Яўхіму, штурхалі яго ззаду і шапталі яму на вуха.

— Ну, што яшчэ? — спытаў купец. — Цана малая? Такая ўсюды, усюды такая цана. Якая цана ёсьць, такую і даю.

— Крыўдуюць, — кажа Яўхім: — Кажуць, што вельмі пакрыўдзілі тых, што дрэва тралявалі[11] ўзімку. Штрафаў шмат пазапісвалі. І цана ад лаўкі… заўсёды рубель плацілі.

— Гэ! штрафаў шмат запісалі! Гэ, чэрці! — закрычаў шапар. — А колькі дзён не адрабілі? Гэ?! — А потым, нахінуўшыся к купцу, штось пашаптаў.

— Вось што, братцы, — сказаў купец, выслухаўшы шапара: —

Калі вы добра да Птыча дагоніце — прашчу,[12] увесь штраф прашчу, усё заплачу, што задзяржаў. Па рублю ня дам: нідзе цяпер па рублю ня плацяць. Папытайце, дзе хочаце. Дам па семдзесят капеек і па кварце гарэлкі. Гарэлка — файн, харошая, моцная! Гарэлкі цяпер дам на задатак.

— У роце гарэць будзе, — зажартаваў шапар.

— Яно-то так, гэта — добра, — загаварылі мужыкі. — Адно на Востраве па рублю ад лаўкі плацяць.

— Ну, ступайце[13] на Востраў! — як-бы яму ня рупіла,[14] кажа купец.

— Няхай там і па дзесяць плацяць. Сказана, па 70 капеек цана, а там — як знаеце. Больш ня прыбаўлю.

Як-бы яны там доўга таргаваліся, няма ведама, — адно купец дагадаўся крыкнуць:

— Хто за семдзесят капеек ня хоча, выхадзі! Эй, запры крант і схавай кварту! Ня трэба гарэлкі!…

Як загаманіў купец так, нашы мужычкі як чагось зьлякаліся. Ні-то што-б[15] зарабаткаў ня ўтраціць, ні-то што-б гарэлка не ўцякла, а так, проста паверылі гандляру, што ён большай цаны даць ня можа.

Бо, апрача ўсяго, наш народ яшчэ ня так сапсован, як другія, і ён як сам праўдзівы і чысты, так і ў другіх справядлівасьць верыць.

— Да ўжо няхай і так будзе! Мо’ бог паможа, — адазвалася колькі чалавек.

За імі і другія сталі прыставаць на гэту цану, а некаторыя і не хацелі-б прыстаць, да грамада — не адзін чалавек. Дык мусілі і тыя вярнуцца і прыстаць на тое, на што грамада прыстала. Толькі адзін Пахом не паддаўся і хацеў быў ісьці. Пахом быў высокі і відны мужчына, хоць ліцо[16] яго было бледна.

— Гэй, гэй, Пахом! Куды пайшоў? — крычаў нішчэмненькі, у стоптаных лапцях чалавечак, ня пушчаючы Пахома ў дзьверах. — Усе згадзіліся, чаго-ж ты працівішся? Хадзем гарэлку піць! Вось зараз давацімуць.

— Не, — кажа Пахом, вагаючася, — у Востраве рубель даюць, дык я туды…

— Але-ж да Вострава мілі з чатыры, болей! — крычаў нішчэмненькі, — Ідзем, брат, ідзем!… Мужчынкі, цягнеце яго, а то ўпіраецца.

Пахом пастаяў, пагадаў, потым страпянуў чупрынаю, махнуў рукою і вярнуўся да грамады, якая стала націскаць і крычаць, каб скарэй запісвалі і гарэку давалі.

— Ша, цішэй, ня ўсе разам! — супакойваў купец. — Гэй, хто там наперад стаіць? Заві,[17] стараста!… Ты няграматны? На табе квітанцыю!… Стараста, стаў[18] пячаць!…

Сталі мужычкі падходзіць чарадом. Іх запісвалі, выдавалі квіткі, а з квіткамі падыходзілі к старасту па гарэлку, а той наліваў ім у што хто падставіць — ці ў гляк, ці ў бутэлькі, ці ў баклажкі, ці ў берасьцені…[19]

І пайшло таго-ж вечару гуляньне, як-бы радаваліся, што зрабілі ўмову на працу, якая і на катарзе ў дзесяць столак лягчэйшая…



  1. Лепш — зьвярыны.
  2. Русіцызм. пабелар. — чарот.
  3. Толькі.
  4. Багацьце.
  5. Як мага.
  6. Хата шахвара, шафара, шапара, наглядчыка за працаю ў лесе.
  7. Рус.; пабелар. — хата, у хаце.
  8. Рабы, усыпаны рабаценьнем.
  9. Кавалак плыта.
  10. Сакавік месяц.
  11. Спускалі з пня.
  12. Русіц. — дарую.
  13. Русіц. — ідзеце.
  14. Ня было цікава.
  15. Русіц. — пабел. — каб.
  16. Русіцызм, пабелар. — твар.
  17. Русіц. — паб. кліч.
  18. Стаўляй.
  19. берасьні — гаршкі, аплеценыя бярозаваю карою, бяростаю.