Hramatyka biełaruskaj movy

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Jump to navigation Jump to search
Hramatyka biełaruskaj movy
Аўтар: Баляслаў Пачопка


Miła mnie i mowa

Rodna, Biełaruska,

U jakoj piejali

Nad majej kałyskaj
B. P.

HRAMATYKA BIEŁARUSKAJ MOWY.


apracawaŭ


B. PAČOBKA,


Wučyciel Biełaruskaj mowy u Świsłockaj Biełaruskaj
wučycielskaj seminaryi,
redaktar časopisi „Biełarus“.



Wilnia — — — — Drukarnia „HOMAN”. — — — — 1918. I. Skaz i jaho čaści.

§ 1. Kali my haworym, ci pišym, to wyražaim sławami našy myśli.

Kožnaja myśl, wyražanaja sławami, nazywaicca skazam.

Skazy bywajuć: karotkija i razwityja.

Skazy dzielacca na čaści: hłaŭnyja i abjaśniajučyja.

Karotki skaz maje tolki hłaŭnyja čaści, katorych jość dźwie: absud i prysud.

Absud, heta toje słowo ŭ skazie, katoraje wyražaje reč, ab jakoj haworycca ŭ skazie, npr. Rečka ciače.

Prysud, heta słowo, wykazywajučaje hłaŭnuju dumku ab rečy, npr. Rečka ciače, wučeń piše.

§ 2. Skaz biezabsudny i biezprysudny.

Kali ŭ skazie nima absudu, ani dahadacca jaho nie možna, to hetaki skaz nazywaicca biezabsudny, npr. mierźnie, ciamnieje.

A kali tak sama nima prysudu, to skaz hety biezprysudny, napr. mama! Darahi Pryjaciel!

§ 3. Skazy niapoŭnyja: U nikatorych skazach adna z hłaŭnych čaściaŭ jość, a druhoj nima, ala jana lohka zhadywaicca; hetakija skazy nazywajucca niapoŭnymi, napr.: Chadzi siudy! zamiest: Chadzi ty siudy. Pa nahach złodzieju! zamiest: Daj ty pa nahach złodzieju.

§ 4. Skaz razwity.

Kali ŭ skazie aproč absudu i prysudu jość ješče i abjaśniajučyja čaści, to hetaki skaz nazywaicca razwitym. Abjaśniajučyja čaści hetakija:

Prymieta, pakazywajučaja prymietu (jakaść) rečy, ci asoby, napr. dobry čaławiek pracuje.

Dapaŭnienie dapaŭniaje dumku _________ sudam, abo inšuju čaść skazu, napr. Syn lubić baćku.

Warunkowyjua słowy, pakazywajučyja warunki, u jakich adbywaicca čynnaść, spaminanaja ŭ skazie: čas, miejsca, meta, pryčyna, i sposab spaŭnienia čynnaści, naprykład:

Rana (čas) išoŭ doždž. Janka pašoŭ wučycca (meta) ŭ wiosku (miejsca), Chłapiec samleŭ ad strachy (war. pryčyny). Dzied idzie kulhajučy (sposab spaŭnienia).

§ 5. Skaz zlity.

Kali ŭ skazie pry adnym absidzie jość niekolki prysudaŭ, abo pry niekolkich absudach adzin prysud, to hetaki skaz nazywaicca zlitym, napr. Jazep byŭ dobry, razumny i piekny čaławiek. Wišnia, hruša, jabłyna i śliwa heta sadowyja drewy. Kožny zlity skaz možna razłažyć na niekolki asobnych skazau, napr. Jazep byŭ dobry. Jazep byŭ razumny i h. d.

II. Čaści mowy.

§ 6. Kali stanim razhladać słowy u skazie, to ŭbačym, što adny z ich aznačajuć jakujuś čynnaść napr. rabić, pisać, druhija — nazwanie jakojś rečy widzimaj, abo niawidzimaj, napr. čaławiek, stoł, rozum, myśli, inšyja zamieniajuć saboj nazwani račaŭ ci asob, napr. ja, hety... inšyja pakazywajuć prymiety rečaŭ: dobry, bieły, hliniany... iznoŭ inšyja aznačajuć ličbu, abo paradak rečaŭ i h. d. a heta ŭsio — asobnyja čaści mowy. U biełaruskaj mowie čaściaǔ mowy jość dziewiać: 1. Čynnik, 2. Imiennik. 3. Zaimak, 4. Prymietnik, 5. Ličebnik, 6. Skaźnik, 7. Pryimak, 8. Złučnik, 9. Hałośnik.


Čynnik.

§ 7. Čynnik heta jość čaść mowy, aznačajučaja nazwanie jakojkolečy čynnaści, napr. pisac, iści, mycca.

Čynniki dzielacca na 1. pierachodnyja, 2. padčynnyja, 3. zwarotnyja, 4. uzaemnyja i 5. ahulnyja.

Pierachodnyja čynniki aznačajuć čynnaść pierachodziačuju z asoby spaŭniajučaj henu čynnaść na inšuju asobu, ci reč, napr. pisać list, rabić rabotu.

Čynnik padčynny aznačaje čynnaść, pierachodziačuju na hłaŭnuju reč z asoby pabočnaj, napr. Tut pišycca list. Tam zakładaicca škoła.

Čynnik zwarotny nazywaje čynnaść, z zwaročywajučujusia na samuju čynnuju asobu, napr. mycca, česacca, adziewacca. Hetakija čynniki zaŭsiody mohuć być zamieniany čynnikami pierachodnymi a dabaŭkaj słowa siabie, napr. myć siabie, časać siabie i h. p.

Čynnik uzajemny pakazywaje čynnaść pierachodziačuju uzajemna z adnej asoby na druhuju, napr. witacca, spatykacca, bicca...

Čynniki ahulnyja aznačajuć čynnaść zusim niepierachodnuju, napr. iści, siadzieć, lanawacca, spać...

§ 8. Admiena čynnikaŭ.

Čynniki admieniajucca pawedle: widaŭ, ładoŭ, časoŭ, ličbaŭ, i asobaŭ. Widy jość try: zakončany, niezakončany i mnoharazny, napr. rabić, zrabić i rablać.

Ladoŭ jość čatyry: ahulny, abwiestny, nakazny, i zaležny.

Čas bywaje ciapierašni, prošły, zaprošły, budučy, budučy dalšy i budučy-prošly.

U formie zakončanaho widu času ciaper šniaho, a ŭ formie niezakončanaho widu času budučaho — prošłaho nia bywaje.

Ličby jość dźwie: adzinočnaj ličby: 1. Ja, 2. Ty, 3. Jon, jana, jano, i try množnaj ličby: 1. My, 2. Wy, i 3. Jany.

§9. Ahulny ład nazywaje čynnaść, ale nie pakazywaje, chto i kali spaŭniaje tuju čynnaść.

Abwiestny ład pakazywaje asobu i čas, u jakim spaŭniaicca čynnaść. Hety ład i admieniaicca wedle časoŭ, asobaŭ i lićbaŭ. Admiena heta nazywaicca złučaniem.

Nakazny ład wyražaje zahad, abo nakaz, ci prośbu, kab jakajaś čynnaść była spoŭniana, napr. idzi, chaj idzie, idziom, idzicia, chaj iduć...

Zaležny ład pakazywaje čynnaść, zaležnuju ad pabočnych warunkaŭ, napr. Ja pošoŭ-by, kab mieŭ čas. Pryznakam hetaho ładu słužyć častka by, b, katoraja staić abo pośla čynnika i łučycca z im złučkom «—», abo prad čynnikam i tady staić zusim asobna, napr. Ja pašoŭ-by, abo ja by pašoŭ.

§10. Jość ješče formy čynnika prymietnyja i skaznyja, naprykład:

Pišučy, aja aje, pisáŭšy, aja, aje, (prymietnaja forma).

Pišučy, pisàŭšy (skaznaja forma).

Prymjetnaja forma admieniaicca wedle časou (ale forma ciapierašniaho času užywaicca redka), rodaŭ, ličbaŭ i prypadkaŭ.

Skaznaja forma maje tolki času: ciapierašni i prošły, ale zusim ni zmieniaicca.

Złučanie.

§ 11. Złučanie spamahajučych čynnikaŭ: być i mieć'. Ahulny ład: być, mieć.

Abwiestny ład[правіць]

Ciapierašni čas[правіць]


Adzinočnaja ličba[правіць]

1. Ja jo, 2. Ty joś
3. Jon (jana, jano) jość
1. Ja maju, 2. Ty maiš,
3. Jon, a, o, maje.

Množnaja ličba[правіць]

1
2
3
My jość
Wy jośćia
Jany jośćiaka
My maim
Wy maicia
Jany majuć

Prošly čas[правіць]


Adzinočnaja ličba[правіць]

1
2
3
Ja byǔ, była, było.
Ty byǔ, ,, ,,
Jon, a, o byǔ, ,, ,,
Ja mieǔ, ła, ło.
Ty ,, ,, ,,
Jon, a, o, ,, ,, ,,

Množnaja ličba[правіць]

1
2
3
My
Wy byli
Jany
My
Wy mieli
Jany

Zaprošły čas[правіць]

Adzinočnaja ličba[правіць]

Nia ǔžywaicca: 1
2
3
Ja byů, mieů
Ty była, mieła,
Jon, a. o. było, mieło.

Množnaja ličba[правіць]

Nia ǔžywaicca: 1
2
3
My byłi miełi
Wy " "
Jany " "

Budučy čas[правіць]


Adzinočnaja ličba[правіць]

1
2
3
Ja budu
Ty budziš
Jon, a, o budzie
Ja budu mieć
Ty budziś mieć
Jon, a, o budzie mieć

Množnaja ličba[правіць]

1
2
3
My budzim
Wy budzicia
Jany buduć
My buzim mieć
Wy budzicia "
Jany buduć "

Budučy dalšy čas[правіць]


Adzinočnaja ličba[правіць]

1
2
3
Ja maju być
Ty maiš być
Jon, a, o maje być
Ja maju mieć
Ty maiš mieć
Jon, a, o maje mieć

Množnaja ličba[правіць]

1
2
3
My maim być
Wy maicia być
Jany majuć być
My maim mieć
Wy maicia mieć
Jany majuć mieć
Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/13 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/14 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/15 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/16 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/17 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/18 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/19 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/20 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/21 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/22 § 16. Imiennik.

Imiennik heta jość čaść mowy, aznačajučaja nazwanie jakojść rečy, ci asoby.

Pa značeniu swajmu imienniki dzielacca na: widzimyja, naprykład: Čaławiek, dom, ziamla, awiečka i h. p. niawidzimyja: Boh, duša, неразборліва čaławiek, źwier, ptaška... niažywyja: dom, koł, doška, ruka... zbornyja: sad, les, hramada, tabun... materyalnyja: sol, piasok, hlina...

Kali imiennik wyražaje imia, danaje jakby na asabistuju ŭlasnaść jakojkolečej rečy, ci asobie, tady jon nazywaicca asabistym, napr. Anton, Anna, Paŭłowič, Nahorski, Minsk, Nioman, Biełarus, Ukraina i h. p.

Značyć imiennikami asabistymi buduć imiony i prozwišcy ludziej, nazwani wiosak, haradoŭ, rek, moraŭ, krajoŭ, miesiacaŭ i h. p.

Imienniki asabistyja zaǔsiody pišucca z wialikaj litary.

Usie inšyja imienniki nazywajucca ahulnymi i pišucca z małoj litary, a mohuć mieć wialikuju litaru, kali stajać u pačatku skazu.

Mohuć ješče być imienniki zwialičanyja, napr. źwier - źwiaryšče, dzicia - dziacišče baba - babišče abo babzna i h. p. i zmienšanyja, napr. čaławiečak, harod - harodčyk, nožyk, woł - wołik, kuryca - kurka - kuračka...

Imienniki bywajuć troch rodaŭ: mužčynskaho, žanockaho i siaredniaho.

U imiennikach žywych rod uznajecca pa značeniu, a ŭ - niažywych pa kančaroch. dy pa zwyčajnym zaličaniu jakohaś imiennika da tagho ci inšaho rodu. U praktyce heta robicca tak: Kali da imiennika možna prystawić moj abo hety, to imiennik - mužčynskaho rodu, kali možna prystawić maja abo heta - tady žanockaho rodu, a kali - majo - heto, to imiennik siaredniaho rodu, napr. moj koń, maja chata, majo woka. Hety dom, heta ruka, heto akno. Jość imienniki supolnaho rodu, to značyć takija, što mohuć być i mužč. i žanock. rodu, napr. moj sirotka i maja sirotka, hety wałacuha i heta wałacuha i h. p.


§ 17. Schilanie imiennikaŭ.

Imienniki zmieniajuć swaje kančary wedle prypadkaŭ i ličbaŭ. Heta nazywaicca schilaniem.

Sposabaŭ schilania jość čatyry. Usie jany majuć swaje asobnaści i šmat čaho supolnaho.

Da 1-ho schilania naležać imienniki mužčynskaho rodu z kančarami na suhałosnyja huki i na poǔhałosnyja, Kličny užywaicca dziela klikania.

Ličby jak i ŭ čynniku — dźwie: adzinočnaja i množnaja.

§ 19. Prykłady pieršaho schilania. am, napr. stałom, chmielam. Toje-ž adnosicca i da zrobnaho prypadka adzinočnaj ličby.

U staraświeckaj biełaruščynie užywałasia ješče parnaja ličba dla parnych imiennikaŭ, ale ciaper ad henaj ličby astaŭsia ŭmuzywani tolki zrobny prypadak niekolkich parnych imiennikaŭ неразборліва, plačyma, wačyma, dźwiaryma. Adnak-že pobač hetych formaŭ užywaicca ciaper i forma množnaj ličby wušmi, dźwiarmi i h. d.

§ 19. Prykłady druhoha schilania. § 20. Treciaje schilanie. § 22. Zaimak.

Zaimak heta jość čaść mowy, katoraja užywaicca dziela zamieny imiennika.

Zaimki bywajuć:

Asabistyja: ja, ty, jon, jana, jano, my, wy, jany. Zwarotny: siabe, sabie, siabie, saboj, pry sabie. Naležnaści: moj, twoj, jaho, jaje, naš, waš, ich, swoj. Pakaznyja: hety, heny, toj, taki, hetaki, hetolki, stolki. Pytajnyja: chto? što? katory? jaki? čyj? skolki? Adnosnyja: (tyja, što pytajnyja, kali jany užywajucca biez pytania), Niedaskaznyja: niechta, niešta, chtokolečy, šhtokolečy, chtoś, štoś i h. p. Skaznyja: uwieś, usiaki, kožny, samy, sam.

'§ 23. Admiena zaimkaŭ:

Zaimki jak i imienniki schilajucca pawedle prypadkaŭ i ličbaŭ, a nekatoryja z ich - ješče i wedle rodaŭ.

Schilanie zaimkaŭ asabistych. Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/29 § 25. Schilanie pakaznych i inšych. Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/31 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/32 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/33 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/34 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/35 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/36 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/37 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/38 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/39 Старонка:Hramatyka bielaruskaj mowy.PDF/40

§ 40. Hałośnik.

Hałosnik heta jość niazmniennaja čaść mowy, wyražajučaja roznyja raptoŭnyja uzhałosy, abo z pryčyny parušenia dušy, abo dziela naśledawania jakichkolečy hukaŭ.

Z pryčyny parušenia duśy bywajuć takija uzhałosy: Ach! aj! oj! ojej! hej! hu-ha! hu-u-u! brawo! caca! woś tabie! i h. p.

Naśleduim huki napr. hetak: be-e-e! mu-u-u! ciŭ-ciŭ-ciŭ! haŭ-haŭ! miaŭ! paf! buch! i h. p.



Pieśnia rodnaj mowie.


Słaŭsia, rodnaja mowa.
Darahieńkija słowy,
Dany nam ad Jahowy.

Ciabie "prostaj" nazwali,
Na paśmiech wystaŭlali,
Nidzie ŭ świet ni puščali.

A ty ŭsio praciarpiela,
Dy na świet wyšła śmieła,
Jak ćwiatok razćwicieła.

Oj, ćwici, dawaj plony,
Zadziwi ŭsie starony,
Słaŭ narod naš chryščony!

Chwali Boha ǔ kaściołach,
Wučy dzietak u škołach,
Huč u ŭradowych kołach!

A kali-b chto čuraŭsia,
Ci ciabie adrakaŭsia,
Toj wyrodnym by staŭsia!

My ciabe pawažaim,
Tabie pieśni składaim,
Sławy, ščaścia zadaim!

Świsłoč 3.11.17