шыя філёзафы ломяць сабе мазгі над разьвязаньнем тых ці іншых загадак пазагробнага існаваньня, то тым больш не маглі адмовіцца ад гэтых пытаньняў нашыя рэлігійна-настроеныя продкі. І здаецца, няма народу, які-б, так ці йначай, у каляровых фарбах і жывых рэальных вобразах не маляваў бы сабе з усімі драбніцамі жыцьцё справядлівых і грэшнікаў у пазагробным царстве. Ідэі нагароды за добрыя ўчынкі й кары за праступкі, якія ўжо ўласьцівы ня толькі паганам, але й дзікаром, — разьвінуліся ў хрысьціянстве ва ўсю шырыню. Вось чаму легэнды гэтага віду звычайна малююць з аднаго боку радасьці раю, а з другога боку, яшчэ паўней і больш сакавітымі фарбамі, жудасы й страхоцьці пекла й мукі грэшнікаў. І амаль што з першых вякоў хрысьціянства паявіліся апокрыфічныя апавяданьні аб тым, што быццам тая ці іншая духоўная асоба бачыла ўсё гэта ў часе пазагробных вандровак і пасьля, вярнуўшыся на землю, апавядала аб усім гэтым. Найбольш папулярны апокрыф з гэтага цыклю апавяданьняў — гэта так званае «хожденіе Богородицы по мукамъ», і другі — «видѣніе апостола Павла». Абодвы яны вядомы, як на ўсходзе, гэтак і на захадзе. Але маюцца з падобным зьместам апокрыфы спэцыяльна заходняга пахаджэньня й характару. Да ліку гэткіх належаць «видѣніе рыцаря Тундала», якое адносіцца да XII веку й было распаўсюджана ва ўсіх краінах Захаду ня толькі ў рукапісных, але і ў друкаваных варыянтах, спачатку на лацінскай мове, а з часам і ў перакладах на розныя іншыя мовы. Гэтае апавяданьне маецца й пабеларуску з канца XV або пачатку XVI веку, апрацаванае паводле чэскага арыгіналу. Зьмест легэнды наступны. Адзін ірляндзкі рыцар, які жыў каля 1149 году, па іменьні Тундал, а ў беларускім адменьніку Таудал, аднойчы ад серады да нядзелі знаходзіўся ў летаргічным сьне. У гэты час душа яго ў таварыстве з анёлам вандравала па пекле й раю. Вярнуўшыся адтуль, яна зноў злучылася з целам рыцара і ажывіла яго. Пасьля гэтага рыцар пачаў жыць праведнікам і іншых навучаў, як трэ‘ жыць, апавядаючы аб страшэнных муках грэшнікаў на тым сьвеце. Адзін манах, падслухаўшы яго апавяданьне, запісаў усё гэта й выпусьціў у сьвет дзеля навукі людзям. Гэтак апавядаецца ў Праскіх летапісах пад 1149 годам. З часам гэтае першапачатковае апавяданьне зьмянялася й перараблялася ў шмат адменьніках, нават перадавалася часамі ў вершаванай форме, асабліва пачынаючы з XV-га веку.
У беларускім рукапісе з канца ХV веку, які знайшоўся ў варшаўскай бібліатэцы гр. Красінскіх, паміж розных артыкулаў гэтага зборніку знаходзіцца й гэтае апавяданьне, пад загалоўкам: „книга о Таудалѣ рыцери“. Яно складаецца з некалькіх разьдзелаў. На жаль
