Тарас Шаўчэнка і беларусы

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Перайсці да навігацыі Перайсці да пошуку
Тарас Шаўчэнка і беларусы
Артыкул
Аўтар: Рамуальд Зямкевіч
1911
Крыніца: Скрыжалі памяці. Кніга першая - с. 376

Спампаваць тэкст у фармаце EPUB Спампаваць тэкст у фармаце RTF Спампаваць тэкст у фармаце PDF Прапануем да спампаваньня!




З усіх славянскіх літаратур найбольш блізкай да беларускай пісьменнасці трэба лічыць літаратуру ўкраінцаў. Блізкасць гэта вырабілася цэлымі стагоддзямі супольнага літаратурнага жыцця і гістарычнай долі.

Калі глянуць у літаратурную мінуўшчыну беларускага народа, калі прыпомніць ці найдаўнейшыя рукапісныя памятнікі, — як, напрыклад, «Слова аб палку Ігаравым», ці кніжкі, друкаваныя беларусамі ці ўкраінцамі, — супольнасць гэтага жыцця відаць за ўвесь час ад XV да XVІІІ стагоддзяў у беспрарыўных літаратурных зносінах вучоных, брацтваў ды манастыроў.

Кніжкі, друкаваныя беларусамі і ўкраінцамі, разыходзіліся тысячамі і на Беларусі і на Украіне. Можна сказаць, што не было такой бібліятэкі ў абодвух народаў, дзе не было б кніжак, друкаваных ці ў Вільні, ці ў Кіеве, ці ў Львове. Гэтакі вялікі абмен кніжкамі рабіўся затым, што напісаны яны былі ў адной супольнай мове, лёгка зразумелай і для беларусаў і для ўкраінцаў.

Дзякуючы супольнасці кніжнай мовы беларусы і ўкраінцы карысталі, значыць, і з адной супольнай літаратуры. Гэтак было і ў часы нацыянальнага упадку абодвух народаў — да канца XVІІІ стагоддзя, пакуль народныя мовы — беларуская і ўкраінская — не зрабіліся мовамі літаратурнымі, і кожны з тых двух братніх народаў пайшоў у жыццё сваім уласным шляхам.

Аднак і пасля раздзелу літаратурныя зносіны не скончыліся. Пачынаючы ад Манькоўскага, каторы адзеў у беларускую апратку «Энеіду» Катлярэўскага, і канчаючы сучаснымі беларускімі пісьменнікамі, украінская літаратура не перастала цікавіць беларусаў. Па пратоптанай дарожцы, «следам за дзедам», як кажа народная прыказка, ідуць і новыя беларускія пісьменнікі. Украінская літаратура, найбольш дэмакратычная з усіх славянскіх літаратур, украінскі тэатр, які трэба лічыць за найбольш багаты і чыста народны ў праўдзівым значэнні гэтага слова, не могуць не цікавіць беларусаў, каторыя яшчэ не скора зраўняюцца з украінцамі.

Усе гэтыя прычыны зрабілі тое, што цяпер няма інтэлігентнага беларуса, для каторага ўкраінская мова была б чужой і незразумелай.

І ў украінцаў пасля літаратурнага раздзелу цікавасць да беларушчыны не прапала.

Першым з украінцаў, каторы зацікавіўся пачаткамі беларускага літаратурнага адраджэння, быў вялікі кабзар Украіны Тарас Шаўчэнка; пазнаёміўся Шаўчэнка ў 1839 годзе з беларускім пісьменнікам Янам Баршчэўскім. Каля Баршчэўскага сабіраліся тады і другія беларусы, і вось усе яны пад уплывам Баршчэўскага сталі цікавіцца беларушчынай і пастанавілі друкаваць свае творы. Шаўчэнка пазнаёміўся з усімі гэтымі беларусамі, прасіў іх, каб чыталі яму свае беларускія творы, і асабліва зацікавіўся беларускімі народнымі песнямі. Адзін з маладых беларусаў, Рамуальд Падбярэскі, знаў многа песень, ён прапеў іх Шаўчэнку і, апрача таго, чытаў яму ўсе беларускія творы Баршчэўскага і пераклад Манькоўскага ўкраінскай «Энеіды» Катлярэўскага. Шаўчэнку народныя песні спадабаліся; штучныя літаратурныя творы беларускіх пісьменнікаў ён крыху крытыкаваў, кажучы, што ў іх мала чыста народнага элементу. Аб «Энеідзе» Манькоўскага Шаўчэнка заўважыў, што гэты твор найбольш мае чыста беларускага элементу і што дзеля таго ён найбольш цікавы для яго. Пасля гэтага Шаўчэнка заахвочваў беларусаў, каб не пакідалі сваёй працы для народа, бо гэта іх павіннасць, а праца іх, нягледзячы на цяжкія варункі, не прападзе дарма, і сляды гэтай працы застануцца.

Вось і ўсё, што нам вядома аб Шаўчэнку. Ведамасці гэтыя мы маем з прыватнага ліста Вінцука Рэута да Легатовіча. Што і пазней Шаўчэнка цікавіўся беларускім літаратурным адраджэннем, можна відзець з таго, што паміж падпісчыкамі на літаратурны альманах Рамуальда Падбярэскага «Рочнік літэрацкі» надрукавана ў кнізе і фамілія вялікага ўкраінскага паэта — «Шаўчэнка, Тарас, кабзар».

У гэтым альманаху Падбярэскі маніўся надрукаваць разам з польскімі і беларускія творы, аднак цэнзура пазвалення на штучныя беларускія творы не дала, і прыйшлося памясціць толькі этнаграфічныя матэрыялы, якія друкаваць не баранілі. Падбярэскі тутака ўхітрыўся: паміж народнымі песнямі памясціў і дзве штучныя Яна Баршчэўскага: «Ах, чым жа твая, дзеванька, галоўка занята?» і «Ах ты, мая гарэліца».

Музыку да гэтых слоў напісаў беларускі кампазітар Антон Абрамовіч.

Аб артыстычнай творчасці Шаўчэнкі Падбярэскі памясціў невялікую заметку ў афіцыяльнай правіцельственнай (у польскай мове) газеце «Тыгоднік пецярбургскі».

З твораў Тараса Шаўчэнкі на беларускую мову дагэтуль мала пераложана. Вядома нам толькі, што наш пясняр Янка Купала перакладае вершы кабзара, а Хв. Чарнушэвіч пераклаў на нашу мову «Кацярыну» Шаўчэнкі. Літаратурная цікавасць адных да адных у беларусаў і ўкраінцаў, на нашу думку, будзе ўсё больш і больш узрастаць. Дзеля гэтага ўжо пакладзен моцны фундамент з абедзвюх старон.