Сынокъ!

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Сынокъ! Разказъ зъ праўдзваго здарення усим бацькамъ и дзѣцямъ для пярастроги
Паэма
Аўтар: Аляксандр Ельскі
1895 год


„СЫНО̀КЪ!“

РАЗКАЗЪ ЗЪ ПРАЎДЗИВАГО ЗДАРЕННЯ.

УСИМЪ БАЦЬКА̀МЪ И ДЗѢ́ЦЯМЪ ДЛЯ ПЯРАСТРО̀Г̑И.




Падаў

A. J.




С.-ПЕТЕРБУРГЪ.

Типографія Е. А. Евдокимова. Троицкая ул., № 18.

1895 ро̀ку.

„СЫНО̀КЪ!“


У маладыхъ малжо̀нкаў якъ г̑алу̀шки
Радзѝлися самыя дачушки,
А яны́ вѣльми жадали
Кабъ сына имъ Баг̑ѝ наслали.
Бывала на куцѣ клѐнчаць,
Выракаюць и у г̑оласъ ѣнчаць:
„Сына, Боже! Сына треба,
„Няхай спадзѣ намъ хоць зъ нѣба!“
Праўда; вѣдаў лѣпшъ мудры Богъ,
Аля прозьбя адказаць ня могъ;
Затымъ якъ разъ у г̑адокъ
Радзіўся малжонкамъ сынокъ.
Ахъ! якаяжъ была радасьць,
Што сталася у г̑этамъ за̀дасьць!
Дыкъ сабрали шматъ кумо̀ў,
Пазвали ажъ двохъ ксяндзо̀ў,
Змитрамъ хло̀пца ахрысьцили,
Тры дни целыхъ ѣ́ли, пѝли,
Вясялйлися бязъ мѣры,
Ажъ тращали вокны, дзьвѣры.
Аднакъ ня абышлося бязъ уроку:
Чорны во̀ранъ лята̀ў зъ бо̀ку
И хоць вясіо̀ла хата скаче,
Іонъ панѣра круг̑омъ краче…
Пачули тон ўразъ людзи
Да и кажуць: „нѣшта будзѣ“…
„Алежъ будзѣ!“ мрукнуў Уласъ Дзѣдъ,
„Г̑рамадзѣ на отвѣтъ…
„Ня добра, кажа, мѣць мног̑а воли,
„Жадаць ціонгля лѣшпай доли,
„Ня быць радымъ тымъ што ма̀яшъ,
„Но адкуль-же прышласьць зна̀яшъ?..
„Захацѣлася имъ сы́на,
„Якъ бы чымъ г̑орша дзяўчына!
„Пану Богу дакуча̀ли,
„Пакуль сына ня прыжда̀ли,
„А Во̀ранъ чорны можа на тоя краче,
„Што Маци колись заплаче!!..
„Бо якіяжъ сыны цяпѣръ?!
„Важны проста злосны зьвѣръ,
„Задзирая носъ тарчма̀,
„Ау̀шчуння на нихъ ня ма!“…
Тутъ Уласъ змоўкъ, спусьціў вочы,
Словы-же яго прарочы
Мерамъ жалы паляцѣ́ли
И умысляхъ людзямъ застрели,
Дыкъ г̑уляць большъ ня хоцѣли,
Усѣ дамоў паразхадзилися,
Жупили и са страху малилися.

* * *

Росъ сынокъ у бацько̀ў,
Цѣшыў ихъ и кумо̀ў.
Бывала, ѣдзя на кирмашъ
Бацька, а хоць баг̑ацьця ня машъ
Купляя сынку̀ адзѣжу,
Абаранки и обуй сьвѣжу;
Маци-же бязъ спречки,
Робиць дзицяци пярапѣчки,
Мядкомъ мало̀г̑а часту̀я,
Да и масламъ хлѣбъ смаруя,
Кажучи: „Ай сынокъ!
„Мусиць зъ нѣба ты знарокъ!“…
Яму пѣрша заўжды ложка,
А дачужкамъ таквѣля трошка,
И то кали на астатку,
Пазавуць спытаць у хатку…
Здава̀лася: „штожъ тутъ зло̀га,
Што ха̀юць сынка дараг̑о̀г̑а?..
Аляжъ ўласьня, бацькоў пящо̀ты,
Псую̀ць ду̀жа дзяцѣй цноты…
Такъ и Змицярка г̑эты,
Патраціў добры прымѣты.
Якъ мѣў ужо дзѣсяць г̑одъ,
А къ сталу прысѣўся котъ,
То іонъ ва̀рамъ яму у вочы,
Ажъ звярокъ кричаў што мочы;
Бацьки-же, мястъ дзиця караць,
Стали ящѳ похваляць,
Такъ яно изъ серца злог̑а,
Выдварала маци мног̑а
И на баньку пліоваць прабавала,
А ўсіожъ кары ня достала.
„Штожъ“, „дзиця“—бацьки чаўпуць,—
„Ня накажашъ дурному ня плюць;
„Прашки, падрасьцѣ, паразумнея,
„Такъ и само паляпшѐя,
„И намъ прыйдзя радасьць вѣдьма —
„Можа сынъ ня будзя шельма“ —
Г̑етакъ думали у надзѣи,
Свайг̑о дзицяци дабрадзѣ́и.

* * *

Росъ сынокъ и адъ часу̀
Цяг̑аў матку за косу̀.
Крыўдзіў сіо̀стры, біу скацину,
Кажнаму дзицяци дасьць у сьпіпну,
Прадражня̀я, пракрыўляя,
Ни якай баязьни ня зная.
Аг̑лѣдзялися бѣдные бацьки;
Што сынокъ ихъ ня таки,
Яког̑а яны жадали
И зъ таго хмурны стали:
Бо у хлопца зъ г̑адками
Расла сила. Кулаками
Бацькомъ сваимъ стау г̑разѝць;
Кажа: „маўчыця! буду биць!..
„Ай! Кѣпска!“ заг̑аласила маци,
„Ня ужыцца мусиць зъ сынамъ у хаци;
„Праўда жонка—прыткнуу мужъ—
„Бо я ужо саўсимъ ня дужъ,
„А сынъ крепакъ, якъ мядзьвѣдзь,
„Разгониць бадай насъ нѣдзь…
„Ой, бяда! Штожъ намъ рабиць?!
„Якъ-жа намъ вѣку дажыць?!“
Плакали бацьки, а сыночакъ
Росъ, г̑ля̀дзя на лясочакъ;
Ўто дзѣнь г̑оршы, якъ шатанъ;
Крычыць: „Я у хаця ужо панъ!“…
..............
Стары ня выцярпѣў, шельму бацъ,
А іонъ па твары бацьку мацъ;
Старая къ нимъ, а сынъ за матку,
Да и паціог̑ъ празъ усю хатку
И выкпнуу за парог̑ъ—
Урешця самого бацьку змог̑ъ…
На крыкъ збѣг̑лися сусѣдзи,
Но баяцца, кабъ самымъ ня быць у бѣдзи,
Дакъ толька кажуць зъ даліока:
„Змицяръ! мѣй на бацькоў миласердна вока!
„Бог̑а бойся! Што ты узду̀маў?!
„Кликнямъ старшы́хъ и ку̀маў,
„Будзя со̀рамъ, будзя судъ
„И кара табѣ за блудъ!“…
Апомніўся выродны Змицяръ —
Бо быў якъ чортъ хицяръ —
Г̑оршай бу̀рды ня рабіў
И будта узлосьци прыстыў.

* * *

Успомнили таг̑ды сусѣдзи дзѣда
Уласа, прававѣда,
Якъ іонъ колись варажыў,
Цэлай г̑рамадзѣ́ на дзіў…
И шаптали сабѣ да у̀ха:
„Ня до̀бра тая завяруха;
„Бадай кабъ зъ г̑энай склыки
„Ня быў сыну г̑рехъ вялѝки,
„Кабъ бацькоў іонъ ня даканаў
„И самъ марна ня прапаў“…

* * *

Прошло ящѐ г̑адкоў тры,
Бацька стаў саўсимъ стары,
Ня ма̀я жаднай мочы,
А сынокъ робиць што хоче:
Пакраў зъ кубла бацькамъ г̑роши,
Валачѐ къ жыду дабра ношы,
У г̑арелку — уляг̑а̀я,
Старыхъ зъ хаты выг̑аняя;
На конѣцъ и ажаніўся,
Бацька̀мъ наватъ ня скланіўся,
Заняў силой г̑аспадарку,
Родзичамъ даѣ па карку
И думаѣ сабѣ: „што за Бог̑ъ!
„Кали я усіо тоя зрабиць могъ?!
„Мусиць Бог̑а ня машъ,
„Хоць учыць духоўны нашъ?“…
..............
А нявѣстка? Крый жа Божа!
Прыкра Цѣщамъ сколька можа:
Ціоплай стравы ня дасьць ни коли,
Ани хлеба имъ давали,
Г̑рызѣ ціонгля, брыдка ла̀я,
Ня абшы́я, ня абмыва̀я,
Целы мѣсяцъ адны сарочки,
Брудъ ѣсьць—хоць идзи у прочки!..
Людзи г̑о̀манъ падняли, раили ска̀ргу падаць
У Во̀ласьць, кабъ злыдня скара̀ць;
Дыкъ пабреў стары у судъ.
Аля̀, кажучы ня тутъ,
Завялися тамъ парадки,
Што крыўдзицѣлямъ ни г̑адки…
Змицяръ писару уткнуў
И судзямъ кяшени надзьмуў,
Паставіў имъ вядро г̑а̀ры,
Такъ и проиг̑рали стары:
Сказана имъ, што капрысяць,
Сваіо пра̀ва нѣкъ якъ высяць,
Старымъ треба змирна сядзѣць
На пѣчы, и старыя косьци г̑рець
..............
„Отъ праўда якая паўстала!“
Крикнула маци изъ млосьци на зямлю̀ пала.
Зрабіўся зыкъ, судзи спужалися
И у карчму хутка пахавалися,
А дзѣдъ нязнаўшы што рабиць, зъ бяды,
Бухъ на бабу вядро вады,
Ажъ яна̀ ад крыла вочы
И крычыць сколька мочы:
„Кравапіўцы! Крыўдзячы бадзькоў,
„Ня запаможаця тымъ сыноў,
„Да и самы́мъ г̑рэшны узятки—
„Ня замѣ́няцца ў дастатки!“…
..............
На то̀я писаръ злосна зьвяг̑нуў:
„Вацька-жъ прѳця самъ суду прагнуў,
„Такъ маўчы дурная баба! Циха!
„Кали ня хочаця г̑оршаго лиха!
„Вонъ адъ г̑этуль! Судъ кончанъ! а якъ маяця рацью,
„Падавайця апаляцью!“…
..............
Ня была бѣднымъ што рабиць,
Пашли дамоў зъ г̑орамъ жыць:
Нудзилися, плакали, ўспаминали долю
И Бог̑у паляцали у сына няволю…
Ня доўг̑а прышлося разамъ г̑арава̀ць:
Баба змѣрла, а дзѣдъ рушыў жабраваць,
И нѣдзя сышоў даліока такъ,
Што прапаў наватъ яго слѣ́ду знакъ…
Аляжъ, пэўня, людзи хочуць сказки,
Якой Змицяръ дазнау адъ Бог̑а ласки.
Отажъ слу̀хайця: па Божаму су̀ду,
Ня мѣу іонъ карысьци зъ блуду:
Статакъ яму ня ручыўся,
Сынъ у студню уваліўся,
Г̑радъ, што годъ, пустошыў по̀ля,
Ня спорылася ў стадоля,
Пярунъ спаліу да грунту хату
И ўнѣй жанчыны выправу баг̑ату;
Патомъ жонка наг̑ла змѣрла,
А самога нѣмачъ прыпѣрла;
Людзи адъ няг̑о адхинулися,
Вясіолы дзянькѝ мину̀лися,
Ня была каму працаваць
И зъ кимъ вяку̀ дажываць;
Дауг̑и скора завялѝся,
Агзакуціи узнялѝся,
За маказынъ, за падатки
Папродали астатки,
Урешця зямлю прысудзили
(Тыѣ судзи, што бацькоў г̑лумили),
Аддаць шваграмъ на вѣчнасьць,
Кабъ выплаты была базпечнасьць.
Цяпѣръ Змицяръ слабы, адзиноки,
Пазнаo Боскія выроки,
Валачыўся па свѣ́ту, Прасиць хлеба зъ ласки,
А на твары яг̑о паникли краски
Зъ г̑ора, сму̀тку и бяды;
Успомніу бацькоў таг̑ды,
Хацѣў бы ихъ пярапрашаць,
Да якжа зъ таго свѣту зваць?!..
..............

* * *

„На ўсіо пара̀ іосьць на свѣця:
„Хто ня працуя у леця,
„Ня будзя мѣць хлеба часамъ зимнымъ
„И мусиць жьщь нящымнымъ“…
Такъ прыг̑адываў Уласъ стареньки,
Ня чураючысь сявѣньки
Празъ г̑адоў можа сто.
Бывала іонъ кажа: „дзѣтки! што
„Вы сабѣ у г̑о̀лавы набрали
„И бязбожниками усѣ стали?!
„Прецяжъ зъ Бог̑амъ жыць намъ треба,
„Бо ня дасьць Іонъ злыднямъ хлеба,
„Пирог̑ъ г̑решникамъ минѣцца,
„Крыу̀да усяка атрыг̑нѣцца!..
„Найбольшъ-же нѣба пакарая,
„Кали мног̑а хто жадая;
„Сліозы ближнихъ и бацькоў,
„Слабяць крепкихъ дзяцюкоў;
„Злыя людзи, злыя дзѣци
„Ня убачаць дабра на свѣци,
„А па смѣрци ня имъ рай —
„Отъ якую праўду знай!“…
Г̑етакъ правіў дзѣдъ Уласъ,
И я тоя замѣціў для васъ,
Кабъ помнили, што „Богъ,
„Збивая пышнымъ рог̑ъ“.
Гэна спраўдзилась на Змитры,
Хоць мужыкъ быў вѣльми хитры,
Тоя Богъ и ўсимъ дасьць,
Хто таквѣля зачнѣ красьць.
Альба крыудзиць, клясьцѝ, лг̑аць,
Родзичаў ня шанаваць,
Хто у распусту уля̀жа
И Бог̑у зубы пакажа.
„Бог̑ъ за плячами зъ пугай ня стаѝць“,
Аднакъ на свѣця мусиць быць
Па Яг̑о свято̀мъ зако̀ну —
Адъ сяла ажъ да трону!
Учыця-жъ бацьки сваи дзѣци строг̑а,
Кабъ серцы хинули да Бог̑а,
Бо тымъ спосабамъ на старасьць
Самы будзяця мѣць радасьць:
Ня давайця-жъ сынамъ воли,
Злымъ прывучкамъ ихъ патоли,
Г̑раху заужды ня дару̀йця,
Малымъ розги ня жалу̀йця,
Прыкладайця да рабо̀ты,
Кабъ къ нѣй набрали ахвоты,
Дыкъ посля, якъ падрастуць,
Со̀раму вамъ ня прынясуць,
Ня будуць васъ зъ хаты гнаць
И самы зъ чертамъ прапада̀ць;
Бо чалавѣкъ што ня працуя,
За̀повѣдзи Божыхъ ня шануя,
Ходъ быу бы адъ натуры
Спасобянъ ламаць муры,
Ня прыдасцца тая сила,
Кали Бог̑у правинила!
Я кончыў смутны мой разказъ,
А людзи помницѣ — прашу васъ!
Знадобицца, башъ, тая наука,
Для дзѣда и для ўнука,
Бо у нѣй хрысцьянинъ важны
Найдзя пярастрог̑и важны,
И паправіўшы сумления,
Заслужыць сабѣ збавѣння!

КАНѢЦЪ.


Цѣна 5 капѣякъ.