Папараць кветка.
I.
Папараць кветка — гэта сымвал усёзнаньня. Народы ўсяго сьвету выцягіваюць да яе рукі, ідуць с спрагненымі сэрцамі. Шукаючы папараць-кветкі ўсёзнаньня, тысячы ахвяр гіне ад непасільных трудоў і працы. Часам ад такой ахвяры ажно ўся людзкасьць жахам ускалыхнецца. Але папараць кветка зводзіць, як звадзіла і цягне да сябе. Паход людзкасьці ў напрамі шуканьня расьце і крэпне. Пратаптаны ўжо сьцежачкі, праведзяны дарогі, дарожкі, вядуць шырокіе гасьцінцы. А хто здатнейшы і адважнейшы, дык сьпешае на цянькі праз нязьведаные яшчэ нетры першы свой сьлед правесьці.
Тайніцу за тайніцай людзі вырываюць у прыроды. Чалавек ужо стаў панам страшэнна глыбокіх акіанаў. Штучна ўсіляным вокам ён сьмела зазірнуў у нязьмерну выжыню зораў. Хутка, мо там нойдзе сваіх братоў — людзей і загаворэ з імі. У паветры чалавек лётае, як птушка[1]; па моры плыве шпарчэй рыбы[2]; слова сваё жывое за дзесяткі тысячаў міль кідае мігам[3]; голас свой перэдае за соткі вёрст[4]; пяруны і маланкі ўзяў у свае рукі і ўжо болей яны яму не страшны[5]. Высланцы людзей усё ідуць далей і далей, падымаюцца ўсё выжэй і выжэй па лесвіцы навукі; для іх праца будняга дня на ральлі для здабываньня кавалка чорнага хлеба не мае ніякога значэньня і вагі. Высланцы гэтые, не мяркуючы, як тые кветкі расьліны, або як тые новые крэпкіе атожылкі дрэваў, каторые пнуцца да сонца і ўбіраюць у сябе сьветлые яго праменьні. За іх і для іх астаюцца карэньні ў чорнай глебі, ў зямлі, скуль у цемнаце цягнуць жывые сокі, і кормюць, і даюць сілу, моц сваім вярхом—атожылкам, сваім кветкам, каб яны пекна маглі зацьвісьці і закрасаваць.
Аднак нельга сказаць, каб карэньні расьліны, паміма свае цяжкае працы, ня мелі супольных жаданьняў і ідэалаў аб красе, аб сонцы так, як хочуць іх вярхі і закрасаваўшые кветкі.
Як карэньні, каб пракарміць усю расьліну астаюцца ў зямлі, так карэньні людзкасьці — хлебаробы, каб здабыць хлеб будні, каб пражывіць тых, што аддаліся ўсецэла навуцы — мусюць аставацца на зямлі, пры чорнай ральлі, разрываць яе нетра—грудзі жалезнымі нарогамі, сеяць зерняты, пільнаваць іх і пасьля ў поці чэла свайго зьнімаць, як дасьпеюць. Кожны дзень хлебароба ад сьвітаньня да зьмерканьня поўны цяжкай, простай работы.
Аднак у хвіліны лягчэйшай працы, ў гадзіны сьвяткаваньня і хлебароб вылынае сваёй думкай за рамкі практычнай ка-
