Аб мужыцкай долі (Купала — Дайце скрыпку мне маю…)

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Jump to navigation Jump to search
Аб мужыцкай долі
Верш
Аўтар: Янка Купала
Крыніца: http://rv-blr.com/vershu/view/29263



                1

Дайце скрыпку мне маю.
         Дайце мне мой смык!
Я зайграю, запяю,
         Як жыве мужык.
Глянь: вялікае сяло —
         Ветрам хоць разьвей,
Завяло ж там, завяло
         Бяздольле людзей!
Бачыш, быццам чалавек,
         Векам малады:
Сьлёзы лезуць з-пад павек,
         Гнецца ад бяды.
Сіла згублена ў палях,
         Сышла ні за грош,
Дыхавіца у грудзях,
         У каленях дрож.
Колькі слава і рука
         За жыцьцё цярпіць!
Адно доля бедака
         Сном вячыстым сьпіць,
За ўсю працу, за ўвесь труд,
         Зьвярнуцца к каму?
Камень голы там і тут
         Платаю яму.
Летам выаздабе ў пот
         Мачыху-зямлю, —
Увосень схопіць недарод
         За работу ўсю.
Зімой — холадам зь сям’ёй
         Воўкам завядзе,
На паліцу зуб вясной
         З голаду кладзе.
Так ідзе за годам год,
         І не паглядзіш —
Ачапіў Мікіту звод,
         Лёг пад белы крыж.

                2

Кепска жыці! дый што зробіш?
Цярпець мусіш як-нібудзь,
Грош заробіш, два праробіш,
Кроў, пот, сьлёзы век цякуць.

Няма ботаў — лапці носіш,
Абы толькі стала лык;
Штось украдзеш, штось заробіш,
Вось і сыт я, гад, мужык.

Ў тры пагібелі гну сьпіну
Перад тым, хто сьсе мой пот;
Скажаш праўду — як скаціну,
Цябе злаюць на ўвесь род.

Цэлы век безь перарыву
Гараваў, ракой пот цёк,
І вось — дайцеся ўсе дзіву —
Я ад беднасьці ня ўцёк.

Голы, босы хадзіў дзіцем, —
Цяпер стар, і ўсё ж ня ўскрос:
Паглядзіце, пасудзіце —
Я таксама гол і бос.

Скора з чэрвямі сам-насам
Сьмерць папрэ жыць бедака,
Вы ж ці глянулі хто часам
На магілу мужыка?

Варта глянуць: крыж яловы
Пахіліўся, мохам зрос;
Насып, знаць, калісь дзярновы,
Дажджавы ручай разьнёс.

Замест ружаў, геаргіняў —
Крапіва, лаза, палын,
А пад імі ў дамавіне
Ляжу я — нядолі сын.

Спачываю, пазабыты
І чужымі, і сваймі…
О, цяпер адзет і сыты!
Жыў зь зямлі і сьпі ў зямлі.

Над мной восеньню слатлівай
Ды зімоваю парой
Гудзіць вецер жаласьліва
Песьняй гораснай такой.

Вецер сьвішча, вецер стогне,
Жальбы шле ў выцьці дзіком,
Можа, сэрца чыё дрогне
І ўздыхне над мужыком.

                3

Сагнуўшы плечы ў крук,
Араў зямлю Паўлюк,
         Як чорны вол варочаў,
А з дня ў дзень, з году ў год
За плот шоў ўвесь прыплод,
         Сам днём блудзіў, як ночай.

Так выйшла ўся моц з жыл, —
Араць ня стала сіл,
         Настаў канец дакукі…
З касою сьмерць прыйшла,
З сабой весьць прынясла:
         Пара складаці рукі!

Ўзяў шлюб зь зямлёй Паўлюк,
Ня гне ўжо плечы ў крук,
         Быдлём ня чэзьне болей.
Памёр і не спазнаў,
Што на чужых араў
         Ўвесь век чужое поле.

                4

За сахой, бараной,
За сярпом і касой
З дня на дзень, з году ў год
Сьлёзы, пот лье народ,
А за гэта за ўсё
Што ж здабыў за жыцьцё?

         Гэй, го-го! Гэй, го-го!
         Мы жывём і пяём,
         Хлеб наш людзі ядуць,
         Мы ж мякіну жуём!..

З тапаром і пілой
Маразянай зімой
З дня на дзень, з году ў год
Шуркі ставіць народ,
А за гэта за ўсё
Што ж здабыў за жыцьцё?

         Гэй, го-го! Гэй, го-го!
         Мы жывём і пяём,
         Аграваем другіх,
         Самі холад клянём!..

На палац, на пакой
На сьпіне на худой
З дня на дзень, з году ў год
Бэлькі носіць народ,
А за гэта за ўсё
Што здабыў за жыцьцё?

         Гэй, го-го! Гэй, го-го!
         Мы жывём і пяем,
         Дамы ставім людзям,
         Самі мром пад вуглом!..

                5

Як выйду за хату
На траву-лагі,
А што ж касіць буду,
Божа дарагі?

         Ой, лю-лі, лю-лі,
         Што ж буду касіць?..

Туды-сюды, сям-там —
Сьмех казаці людзям:
Сівец, аер, куп’ё —
Вось і ўсё, вось і ўсё!

                *

Як выйду за хату,
Дзе дабро — шнурок,
А што буду жаць я,
Зьбіраць, везьці ў ток?

         Ой, лю-лі, лю-лі,
         Што ж буду зьбіраць?

Туды-сюды, сям-там —
Сьмех казаці людзям:
Мятлу, гірсу, званец, —
Вось і ўсё, і канец!

                *

Як выйду за хату, —
Бор шуміць, пяе…
А што ж буду сеч я,
Дзе хвойкі мае?

         Ой, лю-лі, лю-лі,
         Дзе дровы, бярно?

Туды-сюды, сям-там —
Сьмех казаці людзям:
Лаза, корчык, гнільлё, —
Вось і ўсё, вось і ўсё!

                *

Як выйду за хату, —
Дарога ідзе,
А куды ж, кудою
Мяне павядзе?

         Ой, лю-лі, лю-лі,
         Куды ж завядзе?

Туды-сюды, сям-там —
Сьмех казаці людзям:
У астрог, у карчму, —
Вось і ўсё усяму!..

                6

Эх, дзяцюк, хама ўнук,
         Сын бяды і працы,
Чаго прэш, як сьляпы,
         Ў панскія палацы?

Ці там сват, ці камрад,
         Ці брат, ці сястрычка?
Ці цябе вабіць там
         Панна-белалічка?

Ці табе па арбе,
         Трудах, потам зьлітых,
Весялей, шчасьлівей
         Між паноў, між сытых?

А мо’ дзе на куце
         Разам там саджаюць
І віном дарагім
         Частуюць, прымаюць?..

Эх, Арцём! ня твой дом —
         Панскія парогі,
Не твае там дружкі,
         Мой ты браце ўбогі.

Бач, стаіш і дрыжыш
         З шапкаю ў парозе —
Вось якраз, як зімой
         З дрэвам на марозе.

А во, глянь, лепей стань,
         Кланяйся здалёку:
К табе аж пад парог
         Нясе чарку лёкай.

Трэба піць, закусіць
         Недаежай панскай,
У руку цмакануць
         За прывет, за ласку.

А вунь, дзе панна йдзе, —
         Якія, ах, шаты!
Што глядзіш? — у яе
         Ёсьць паніч багаты.

Як там ёсьць, ты ўсё ж госьць, —
         Думай і аб хаце…
Вось, сабак дворных дзе
         Не спаткай, мой браце.

Ну, пайшоў ты дамоў
         Нязваны, нясланы,
Са сьлязой пад брывой,
         Нясыты, няп’яны.

Знаць, ня так, небарак,
         Думаў разгасьціцца:
За сталом з багачом
         Піці, весяліцца.

Што ж рабіць? трэба жыць…
         Слухай долі-маткі
І панам ня хлюсьці,
         Пільнуй сваёй хаткі,

Цемнаце, беднаце
         Палац не стаўляўся:
Не такі ў ім народ,
         Каб на рэчы знаўся.

Вер, ня вер, як ня мер,
         Мой гаротны браце, —
Дзе радзіўся, дзе ўзрос, —
         Трэба і ўміраці.

                7

Сажань шырынёю
Надзельны шнурок…
Пустыня, бяз гною,
Каменьне, пясок…

Пад сьнегам адпрэла
Жытцо за зіму;
Прыхваціпа, зьела
Сьпека ярыну.

Бульба — як арэхі,
Як цьвек — бурачок…
— Вось скарбы, пацехі
Твае, мужычок!

Багаты будзь зь нівы,
Ўвесь чынш заплаці;
Будзь весел, шчасьлівы,
Ня пі, не крадзі!

Жый згодна з усімі
І Бога хвалі,
Не крычы з другімі:
«Свабоды! Зямлі!»

                8

Нашто хлеб, нашто багацьце,
Калі нам мякіны хваце?
Нашто боты, чаравікі,
Калі ёсьць лаза і лыкі?
Нашто век зямлі хацеці?
Памром — сажань будзем меці!
Нашто новыя нам хаты?
Казна, двор і так багаты.
Нашто сьвет навукі шчаснай,
Калі сьлёзы сьвецяць ясна?
Нашто лек на гора болькі,
Калі маем манаполькі?
Нашто знаці ўсяго многа?
І так трапім да астрога!..

(1907—1912)