М. Багдановіч як гісторык Беларускага адраджэньня

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Перайсці да навігацыі Перайсці да пошуку
М. Багдановіч як гісторык Беларускага адраджэньня
Артыкул
Аўтар: Уладзімір Пічэта
1922
Крыніца: Пічэта, У.І. М. Багдановіч як гісторык Беларускага адраджэньня / У.І. Пічэта // Вестник Народного Комиссариата Просвещения БССР. – 1922. – № 5/6. – С. 8–12.

Спампаваць тэкст у фармаце EPUB Спампаваць тэкст у фармаце RTF Спампаваць тэкст у фармаце PDF Прапануем да спампаваньня!




Сярод мнагалічбавай плеяды маладой беларускай інтелігэнцыі, атдаўшай усе свае сілы і здольнасьці адраджэньню нацыянальнай культуры роднай краіны, М. Багдановіч займае адно з першых месц. Яго паэтычныя выступленьні га­варылі аб вялікай паэтычнай здоль­насьці, яго паэтычныя творы, апавітыя глыбокім нутраным лірызмам і шчырым каханьнем да роднае краіны, дазволілі спадзявацца, што ў асобе М. Багдановіча беларускае мастацкае слова скажа шмат новага, сьвежага, выяўленнага ў прыгожых паэтычных вобразах і нарысах. Але доля казала іначай. Малады паэта аднёс у труну недапетыя песьні, ня выказаў усяго таго, аб чым пяяла яго кволая, нейкая змучаная цяжкаю хвор’ю душа. Ён паміраў на беразе прыгожага сіняга мора, дзе навакол уся прырода сьпя­вае гімн радасьці жыцьця, людзкаму шчасьцю.

У творчасьці М. Багдановіча няма пэсымізму... У яго паэзіі шмат жа­лобных песен, як адбітак яго ўласных дум і настроў, але ў той час у ёй адчуваецца глыбокая вера ў перамогу жыцьця, у блізкасьць нацыянальна-культурнага адраджэньня роднай кра­іны, да якое заўсёды імкнецца душа хворага паэты. М. Багдановіч быў верным рыцарам сваёй абяздоленай бацькаўшчыны, і толькі адным сваім мастацкім словам: ён выступаў і як публіцыста, які ў сваіх сьціла напісаных артыкулах імкнуўся паказаць гісторыка-культурныя асновы беларускага нацыянальна-культурнага адраджэньня.[1] І яго артыкулы, напісаныя бяз усякай палітычнай прадузятасьці, з належачым маладому пісьменніку прыгожствам, сьведчаць сваёй аўтарытэтнасьцю й грунтоўнасьцю аб рэальнасьці беларускага народу...

Беларускі нацыянальна - культурны рух—па думцы М. Багдановіча, калі разглядаць гэты рух ў параўнаўча-гістарычным асьвятленьні, прадстаўляе сабою толькі адзін з працэсаў у складанай дыфэрэнцыацыі Еўрапейскае культуры па нацыянальным адзнакам, Сярэдневякоўе ведала толькі адну лацінскую мову, як сродак духоўнае культуры. Але з часам складаньня асобных нацыянальнасьцяў, родная мова апошніх павіна была заняць месца лацінскай мовы. Перага па нацыянальнае мовы раней за ўсе выявілася ў мастацкай творчасьці. Радапачатчыкам новага кірунку зьявіўся Дантэ. Усьлед за апошнім да жывых, яшчэ мала апрацаваных моў, зьвярнуліся французы, немцы, ангельцы, гіпшанцы. Гэты рух палажыў пачатак нацыянальным еўрапейскім культурам. У далейшым разьвіцьці гісторыі еўрапейскіх грамадзянстваў дыфэрэнцыяцыя еўрапейскіх культур робіцца ячшэ больш значнаю. Нацыянальна-палітычнае адраджэньне вядзе за сабою выяўленьне нацыянальнай культуры (партугальская, чэшская, галяндская, румынская, літоўская і т.д.).

Аднак працэс дыфэрэнцыяцыі культураў на гэтым не спыніўся. Ад нацыянальных комплексаў абасабляюцца больш дробныя, блізкія да іх па свайму збудаваньню, але ўсё-ж розьнячыяся з імі нацыянальна-культурныя адэінкі. Гэты працэс знайшоў найбольш яскравы адбітак у славеснай творчасьці. Гэткім чынам ад літаратуры французкай - адкалваецца - провансальская, ад гішпанскай— каталёнская, ад чэшскай—славацкая, сэрбскай—словеньская, польскай-кашудзкая, галяндскай - фрызкая, ад вялікарасейскай адлажылася ўкраінская і, нарэшце, беларуская. Гэткім чынам, вынік беларускае літа­ратуры й культуры па думцы М. Багдановіча, ёсьць яўленьне агульнаеўропейскага парадку, а не выключна толькі мясцовага. Вось агульныя грунты беларускага нацыянальна-культурнага адраджэньня, калі разглядаць апошняе на агульным фоне разьвіцьця нацы­янальных культур і драбленьня адзінай сярэднявяковай культуры.

Няможна не згадзіцца, што гэтая пастаноўка сусім правільна. Дакладны аналіз гістарычных судзьбінау еўрапэйскага грамадзянства даў грунт мала­дому публіцысьце прысьці да такога карыснага соцыолёгічнага вываду.

Беларуская культура мае свае нацыянальныя асаблівасьці й ніякім чынам не зьяўляецца простым варыянтам культуры велікарасейскай,— гэта другі тэзіс аўтара. Беларуская й велікарасейская культуры — гэта два самастой­ных навуковых комплекса, з самага-ж пачатку ўзрастаўшых і разьвіваўшыхся незалежна паміж сабою. Розьнючыся між сабою і па бытавым першаасновам і па ўплывам, накіраваным з бакоў, і па здарэньням далейшага гістарычнага жыцьця, яны зразумела, прыйшлі да далёка неаднолькавых рэ­зультатаў. Гістарычная доля абаіх народаў была розная. Велікарускі народ, "асіміліраваўшы масу фінскіх пля­меньняў", ужываючы іхні, дапасаваны да наўкольных умоваў бытавы ўклад, дзякуючы гэтаму, адхіліўшыся ад істотнага славянства, як антрополёгічна, так і культурна, у рэшце ўсяго перажыў «эпоху татаршчыны і апынуўся амаль што-сусім адрэзаным ад За­ходняй Эўропы». Беларуская культура ў сваіх славянскіх грунтох разьвівалася, не гледзячы на прыналежнасьць Беларусі да літоўскага вялікага княжства, бо беларуская культура ўзяла верх над культураю Літвы». Беларуская мова стала дзяржаўнаю моваю ў новай дзяржаве. На беларускай мове адбываўся суд, вялося ўсё справаводства, пісаліся акты й граматы. Ўсё гэта замацоўвала старыя культурныя асновы і ў той жа час было адным з элемэнтаў у працэсе разьвіваючагася руху беларускае нацыянальнасьці. Эка­намічнае збліжэньне з Эўропаю й збу­даваньне гарадоў камунальнага тыпу было так сама значным складаным элемэнтам у працэсе фарміроўкі бела­рускай культуры. Дзякуючы гэтаму, агульны інтэлектуальны пад’ём, пачаўшы­ся ў эпоху Адраджэньня, адбіўся і ў Беларусі, у якой «крыніцаю забіла жыцьцё, шла дзівосна пераплятаючыся гарачая рэлігійная, нацыянальная й клясавая барацьба, арганізоўваліся братствы, якія былі падкрэпаю бела­рускае народнасьці, закладаліся дру­карні, адчыняліся школы з шырокай па тым часам праграмаю, зьяўляліся вышэйшыя навуковыя ўстановы». Гэт­кім быў першы пад'ём беларускага на­цыянальна-культурнага руху, як ад­бітак агульна-эўрапейскага духоўнага руху ў эпоху Адраджэньня. «Залаты век» у гісторыі беларускай культуры зьмяніўся перыадам упадку, што ў значнай меры было зьвязана з зьні­шчэньнем «у дзяржаўным абароце в. к. літоўскага карыстаньня беларускай моваю і заменаю гэтай апошняй поль­скаю». К пачатку XVII в. гісторыя беларускага нацыянальнага жыцьця адзначылася зусім выразна». Вышэйшы і сярэдні клясы беларускага дваранства вельмі хутка згубілі сваю сувязь з беларускай нацыянальнасьцю. Часткаю, тое самае адбывалася сярод дробкай шляхты й гарадзкога мяшчанства. «Бе­ларускі народ прыгнечаны крапасным правам, ня толькі ня мог разьвіваць да­лей сваю культуру, але ня меў маг­чымасьці нават проста сберагчы ўжо раней здабытае. Толькі аснаўныя пер­шапачатковыя элемэнты культуры (як мова, абычаі) затрымаў ён за сабою, а рэшта, зьяўляючая сабою так зва­ную «сьмятанку», яго папярэдняга разьвіцьця было асіміліравана, сабра­на ў сябе польскаю культураю, і з тых часоў зьяўляецца пад польскаю эты­кеткаю, будучы істотна беларускім. Ад­знакаю гэткага духоўнага зьбяд­неньня беларускага народу, па думцы М. Багдановіча, трэба прызнаць амаль што поўнае зьнішчэньне кніжак на бе­ларускай мове». Але потым у XIII — XIV[2] вв. рукапісная беларуская літа­ратура атрымалі значнае разьвіцьцё, хоць большаю часткаю яна мела выключна практычны характар. Уніяцкае духавенства гаворучы прамовы ў бе­ларускай мове, выдаючы царкоўныя песнапеньні і г. д., часткаю падтрым­лівала беларускую культуру.

Разам з тым у беларускай тага­часнай славеснасьці зьявілася нямала твораў юмарыстычнага характару таксама часткаю быўшых знакам жыцьцёвасьці беларускай культуры.

Трэці перыад у гісторыі беларус­кай культуры з моманту далучэньня Беларусі да Расіі. Аўтар лічыць, што спачатку гэтае далучэньне не зрабіла выразных перамен у жыцьці беларус­кага краю. Нівэліроўка яго, падгонка яго пад агульна расейскі ранжыр выраз­на пачалася толькі з саракавых гадоў з адменаю дзейнасьці Літоўскага стату­ту, забарону прамоваў у беларускай мове, забарону друку кніжак на бе­ларускай мове, канфіскацыі раней на­друкаваных. З гэтага моманту адчы­няецца новая глава ў гісторыі бела­рускай культуры. К гэтаму часу і са­мы воблік краіны ў значнай мэры зьмяніўся. З арганізацыяй Віленскага Унівэрсытэту цесна зьвязана распаў­сюджаньне сярод пачуўшай выкрыста­лізоўвацца інтэлігенцыі радыкальных палітычных ідэй і рамантычнай літа­ратуры, ставіўшай высока народную казку, песьню, легенду й наогул выяў­ляўшай шчырую сымпатыю да народ­ных масаў. Гэты рамантызм палажыў пачатак этнаграфічнай літаратуры, на­сіўшай мясцовы, краёвы колер. Уся гэтая краёвая літаратура была поль­скаю па пераважнасьці. Сярод гэтай мясцовай літаратуры першае месца займае Міцкевіч з сваім «Панам Тадэушам». Прыкладам гэткай краёвай літаратуры яўлялася апісаньне Бела­русі, беларускае прыроды, беларускага сялянства й дробнай шляхты, і яе штодзённага жыцьця й абычаеў. У гэ­тыя апісаньні ня рэдка трапілі творы беларускае народнае творчасьці, спа­тыкалася й беларуская разгаворная слова. Ня дзіўна, што гэткага роду лі­таратурныя дзеячы што колечы пісалі й па беларуску, але наогул кажучы, іх літаратурная дзейнасьць не адлічалася значнасьцю й шыратою думак. Да й самыя літаратурна-мастацкія здольна­сьці былі не вялікага калібру. Усіх гэтых прадстаўнікоў беларускай літа­ратуры М. Багдановіч называе «любі­целямі беларускае славеснасьці, бо фактычна, ў беларускай літаратуры «ня было ні чытачоў, ні пісьменнікаў». Аўтар да іх адносіць Я. Чачота, В. Дуніна - Марцінкевіча, «пісьменьніка грузнага й важкага», але ў яго сэнтыментальна-народнічаскіх паэмах адчуваецца дэмакратызм, і «тая гуманізатарская тэндэнцыя, якая выразна пра­ступае з кожнага яго радка і якая была ў свой час вельмі ня шкоднай». Апрача таго, В. Дунін-Марцінкевіч, «узбуджаючы навакол сваіх твораў разгаворы й палёміку, напамінаў аб існаваньні беларускае мовы й пачатку беларускае літаратуры, наводзіў на пытаньне аб магчымасьці іх далейшага разьвіцьця». Дзякуючы гэтаму, В. Дунін-Марцінкевіч «стаў цэнтрам беларускага пісьменічага гуртка», ў складзе якога былі асобы, з вялікаю здольнасьцю, як Уладыслаў Сыра­комля, Ялеш Вуль, Н. Краткевіч, Юльян Лясноўскі, Якуб Т-кі. Дзяку­ючы іх дзеяльнасьці «беларускае пісь­менства значна пасунулася наперад». Сьветапагляд яе пашырыўся, і зра­біліся звычайнымі «дэмакратычныя й нацыянальна-беларускія тэндэнцыі, да­сягаўшыя іншы раз яскравасьці й вастраты выключнай». Заслугі першых правадыроў беларускай літаратуры былі значныя. У Беларусі зьявілася «новае пакаленьне інтэлігенцыі, ўзросшае пад знакам народнічаства, некалькі знаёмае з соцыялізмам і зноў выяўляўшая пачаткі беларускае нацыянальнае самасьвядомасьці». Моцна разьвівалася беларуская этнаграфія ў асобе Гіль­фэрдзінга, Бязсонава, Шэйна, Дамбавецкага, Раманава і др. Расла й новая рукапісная белетрыстыка, зьяўля­ліся новыя пісьменьнікі. У канцы й у пачатку XX в. у Бела­русі узьнікае «рад нацыянальных і палітычных плынаў і арганізацыяў: таварыства беларускай народнай ась­веты й мнагалікавыя "Беларуска-рэвалюцыйныя гурткі». Пачалі выдавацца літаратурныя журналы, брашуры й адозвы, адбываліся пад сьцягам укра­інскіх беларускія тэатральныя паста­ноўкі. Вось значныя ітогі разьвіваючагася руху беларускай нацыянальнай культуры.

Чацьвёрты пэрыад у гісторыі бела­рускага Адраджэньня пачынаецца з 1905 г., які па думцы М. Багдановіча «зьяўляецца вехаю, адзначаючай пункт пералому ў гісторыі беларускага адра­джэньня». З гэтага моманту беларускі нацыянальна-культурны рух пашыра­ецца, робіцца нацыянальным, народ­ным, выходзіць за межы даволі вузкай серады— інтэлігенцыі, бо здарэньні, зьвязаныя з гэтым годам, зрабілі у народных масах імкненьне разабрацца і ў акружаючым жыцьці і выклікалі вя­лікі папыт на ідэолегічныя вартасьці.» Зьявілася пэўная патрэба зьвярнуцца да беларускай мовы, бо пісаць для ма­савых чытачоў патрэбна было перш за ўсе проста й зразумела.» Дзякуючы гэтаму зьявіліся выданьні «Беларускае Сацыялістычнае грамады», друкавалі­ся на беларуску адозвы і некаторых другіх партыяў, зьявілася й белэтрыстыка з выразным палітычным коле­рам. Літаратурная творчасьць бела­рускага руху была даволі значная. Апрача таго, вынікаюць беларускія музыкальна-драматычяыя гурткі, культывіруецца беларуская сцэна, песьня, музыка, скокі. Агаблівую дзейнасьць разьвівае Віленскі музыкальна-драматычны гурток. Разам з тым вынікаюць навуковыя гурткі для досьледаў на Бе­ларусі (С.-Пецярбург, Новая-Алясксандрыя). Масавы беларускі нацыянальны ­рух узмацніў пазыцыю інтэлігенцыі і зрабіў яе вельмі ўплыўнай, як кірую­ чай сілай у гісторыі беларускага руху. Адначасам з агульна-палітычным і на­цыянальным падсмаж адзначаецца вы­разны рух у беларускім прыгожым ­пісьменстве, асабліва ў галіне паэ­тычнае творчасьці, на агульным фоне якой зьвяртае на сябе ўвагу постаць Янкі Купалы, пісьменніка значных вартасьцяў, хоць і адзначаючыхся не­каль і аднабокім характарам». Рытміч­насьць —вось, па думцы М. Багдановіча галоўная над усім пануючая асаблівасьць Купалы. Яго буйныя, поўныя імпэту рытмы захопліваюць, гіпнаты­зуюць чытача, не даюць яму затры­мацца, адумацца, пакараюць яго сва­ёй уладзе. Янка Купала ня толькі «Божыей міласьцю паэта», але так сама умелы майстар свайго дзела, пашы­раючы круг сваіх тэмаў, формаў і сьцілей. У творчасьці другога выдатнага паэты— Якуба Коласа— «толькі кахань­ня да роднае краіны, толькі прыродна­га ціхага лірызму, што робіцца зусім зразумелаю папулярнасьць Коласа ся­род беларускіх пісьменікаў: «Колас»— пісьменнік просты, спакойны і заўсёды сабе роўны. Няма ў яго чаго колечы асабліва моцнага, яскравага, неспадзя­ванага, але няма й слабога, нікчэмнага. Верш яго ня блішчыць значнымі вар­тасьцямі, але заўсёда старанна абду­маны, умела апрацаваны!..

Янка Купала й Якуб Колас зьяў­ляюцца прадстаўнікамі старшага пака­леньня беларускіх паэтаў. Малодшае пакаленьне апошніх, сярод якіх пер­шае месца займае Алесь Гарун, прад­стаўлена мнагалічбавай групаю паэтаў, тэмы паэзыі якіх прадыктаваны акру­жаючым жыцьцём. Такі самы рух трэ­ба адзначыць і ў прыгожай белетрыстыцы, сярод якой Ядвігін Ш., Т. Гу­шча, 3. Бядуля займаюць першае ме­сца. Беларускія пісьменнікі, паэты й празаікі галоўныя дзеячы беларускага нацыянальна-культурнага руху. «Толь­кі дзякуючы іх вытрываласьці й ад­даньню усіх «сілаў, піша ў заключэньні М. Багдановіч,» беларускі рух, знай­шоўшы цяпер цьвёрдую апору ў шы­рокіх кадрах народнае інтэлігенцыі, вытрымаў увесь цяжар першых гадоў свайго існаваньня, прыдбаў свой ця­перашні ідэёвы воблік і невялікімі, але глыбокімі, нясьціраючыміся літарамі выразаў свае імя на скрыжалях міра­вога прагрэсу.»

Гэтак прадстаўляецца М. Багда­новічу гісторыя Беларускага Ад­раджэньня. Нельга не згадзіцца з тым, што асноўныя вехі гэтага працэ­су прадстаўлены правільна, і будучаму гісторыку прыдзецца з імі лічацца. Конечна асобныя палажэньні й сужджэньні аўтара даволі суб’ектыўны й выклікаюць нязгоду, але агульны на­рыс беларускага нацыянальна-культур­нага адраджэньня прадстаўлены нябошчыкам беларускім дзеячем зусім вы­разна. Яго артыкулы былі напісаны для ўсіх сумняваўшыхся ў мэце й жыцьцёвасьці Беларускага нацыяналь­на-культурнага руху. Шчырая абарона М. Багдановічам беларускай культуры апраўдана сучасным жыцьцём і істнаваньнем нацыянальнай беларускае культуры.

Проф. Ўл. Пічэта.

  1. Украінскае Жызнь, 1915 г. №1
  2. Магчыма, маюцца на ўвазе XVIII-XIX стагоддзі