Босыя на вогнішчы

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Jump to navigation Jump to search
Босыя на вогнішчы
Паэма
Аўтар: Міхась Чарот
Крыніца: http://old.knihi.com/carot/


Ілюстрацыя М. Філіповіча

    1

    Вайна і пажар...
    На вогнішчы людзі
    Жывуць босымі.
    - Няўжо ж гэтак і будзе?
    Свой уласны дар
    У чужых просім мы?
    Працуй - на пана,
    Працуй - на падпанка.
    Жыць стала пагана.
    А тут яшчэ з самага ранку
    Усякі чорт лезе ў балота.
    Ну і ёсць жа людзям ахвота?
    Крыжам бы іх - каля плота,
    Ды - трах!
    Які тут страх?!
    А ты маўчыш,
    Цягнучы сам цяжкі крыж.
    Крыжамі ўставілі поле,
    Пад крыжамі - магілы.
    Шлях класці да Волі
    У людзей няма сілы.
    - Эх, жыві як папала...
    А для жыцця мала
    Аднаго толькі хлеба.
    Пагуляць бы, душу адвясці!..
    Эх!.. пусці!!!
    На ўсходзе зардзелася неба:
    Нібы золата, падаюць косы...
    На зямлі... агнявыя палосы, -
    Дзень новы, новыя ночы,
    Век новы: агню, дыму, попелу...
    Будзе шмат каму горача,
    Нам толькі цёпла,
    Дармо што мы босыя!

    2

    - Пажар на Усходзе!
    Таварышы, ур-р-ра!
    - Што вы, шалёныя, годзе!
    Што вам не шкода дабра?
    Усё, што збіралі вякамі,
    Сёння марнее ў агні...
    - Маўчы! Мы цябе кулакамі,
    Чуеш?! Ні-ні!
    Цэрквы, палацы, харомы -
    Памяць мінулага - з дымам!
    Што не запалім мы - зломім!
    Знізу наверх ўсё падымем!
    Страшна вам? страшна?
    Пажару агонь ломіць вочы?
    Затое нам відна уночы...
    Не ліце крыві - не пагасне.
    Маліцеся, грэшныя, небу,
    Рукі ўгору узняўшы,
    Вас не паслухаюць хмары.
    Таварышы!
    Што нам трэба?
    - Пажа-ары!

    3

    І пылае мур струхнелы,
    Іскры скачуць па страсе.
    Раптам вецер, вецер смелы,
    Крыж чырвоны нам нясе.

    - Адным крыжам будзе болей, -
    Шэпча змучаны народ...
    На крыжы чытаюць «Воля».
    - Братцы! Гляньце на Усход!

    То ж агонь, агонь збавення
    Нам нясе Чырвоны Крыж.
    - Братцы, песню вызвалення!
    Люд гаротны, што маўчыш?

    Паняслася песня волі
    Між лясоў густых, балот...
    І аб лепшай вольнай долі
    Стаў ля рэчкі пець чарот.

    4

    Крыжы... курганы на балоце...
    Заросшыя дзёрнам магілы -
    Ўсё ў вогненнай зноў пазалоце:
    Бушуюць дзве страшныя сілы -

    Змагаюцца праца з багаццем:
    Свет новы жыццё утварае.
    Зышліся дзве моцныя раці,
    І праўда няпраўду змагае.

    Глядзяць, пацяшаюцца людзі,
    Зюзюкаюць бабы паціху:
    - Цяпер мо і нам добра будзе?
    Забудзем бяду ўсю і ліха!

    Баіцца наш пан-непаседа,
    Нябось яго кончыцца песня!
    - Не будзем больш мець дармаеда,
    Да працы сам пойдзе, аж трэсне!

    5

    - Стойце, хлопцы! будзь на месцы!
    Не кідайце на бяду...
    - А казаў паганы ў Брэсце,
    Што вайною не пайду...

    А цяпер - глядзі!.. Ну, дзіва?!
    Пачакайце... як жа нас?
    - К вам мы прыйдзем, прыйдзем жыва,
    А цяпер мы: раз! - два!! - раз!!!

    Пры запаленых будынках
    Чуем плач мы беднаты...
    - Дзе ж цяпер шукаць прыпынку?
    Ці даваць мо ла-та-ты?

    Пан з падпанкамі рагоча,
    Гладзіць тоўсты свой жывот
    І пад нос сабе бармоча:
    - Йдзе Хвядот, але не тот!..

    6

    Над палямі Белай Русі
    Стогне віхар-бура...
    - Зноў прыйшлі дзянькі прымусу, -
    Шэпча люд пануры.

    Арол чорны ўецца ў высі,
    Крыллямі махае.
    Над пахілымі крыжамі
    Песню напявае;

    Чуе пах сваёй ахвяры,
    Когці распраўляе,
    Ўніз спусціцца - там пажары,
    Дымам павявае.

    І змагацца стаў угоры
    З бураю мяцежнай...
    Рэжа крыллямі узоры
    Ў небе чорна-снежным.

    7

    А на зямлі - даждаліся раю:
    Старыя лады і манеры,
    Ў пагонах ідуць афіцэры...
    - Упакой раба Мікалая...
    - Аляксея на многія лета...
    Босыя кажуць:
    - Што гэта?
    З кукардай, акуляры на нос,
    Чыноўнік па скверы гуляе...
    У кішэні няма папярос, -
    Мусіць, шмат зарабляе?
    На Захараўскай вуліцы
    Дзень як уздзене чорны халат,
    Толькі песня чуваць блудніцы:
    - Палюбі ты хоць трошкі, камрад!
    А босыя ходзяць па попелу,
    На Ўсход пазіраюць з надзеяй:
    - Покуль што нам яшчэ цёпла,
    Але мы вам ўспомнім,
    Зладзеі!..

    8

    Бура страшная вырвала пер'я
    Арлу чорнаму ў высі...
    - Зямля! ах, зямля, цяпер я
    Ўніз паляту - сцеражыся!..
    І рэха адклікнулася: «Ах!..»
    Буржуі крычаць: «Які страх!
    Вось цяпер нам будзе скок...»
    Дружна, роўна, крок у крок:
    Ідуць чырвоныя палкі,
    І чуваць напеў стары:
    - Эх, сякі-такі,
    Чорт вас пабяры!..
    Босыя спаткалі іх:
    Гоман, жарты, крык...
    - Туды бег, назад прыехаў,
    Бач ты, бальшавік!

    9

    Босым дарогу!
    Поп, памаліўшыся богу,
    З цэрквы ідзе па завулку:
    - «О времена ныне...»
    А ў разбітай вітрыне
    Спекулянт шукае булку.
    Чыноўнік казённай палаты
    Скінуў парадны сурдут...
    Бурчыць пад нос: «Праклятыя!
    Зноў яны тут!»
    Паны за граніцу
    Давай бог ногі...
    Гром... навальніца...
    Б-о-с-ы-м д-а-р-о-г-у!..
    Паўцякалі? Ну, так што ж!
    На вогнішчы, басанож,
    Пагуляем... Эх, глядзі!
    Бедната ўся, выхадзі!
    Ўчора там - а сёння тут...
    Буржуазіі капут!
    Зноў гуляем на балоце!
    Ў войска, братцы, - па ахвоце...
    Ухапіўшы сваю частку,
    Расчынілі людзі пастку:
    - Вой, вой, вой!
    Будзе бой!..

    10

    Чырвоным завешаны вуліцы,
    Вокны, балконы і плот,
    Белы дом толькі журыцца:
    Не йдуць туды на сход...
    Чытаюць адны пацеры, -
    У бога пытаюць, як быць?..
    А босыя на сабранні
    Пасылаюць к... мацеры...
    Пану даволі служыць -
    Вось наша заданне!
    - А як жа?
    Кім будзем звацца?
    Як жа будзе вось гэта ды тое?
    - Давайце ўсе разам змагацца,
    Пакуль не знішчым старое!..
    Замоўклі яны - ні слова.
    Чакаюць другога адказу...
    Толькі шэпчуць, стуліўшы галовы:
    - Паслаў бог бальшавіцкую заразу.
    Зноў мы безгалосыя,
    І цярпі, як сабака шалёны:
    Ўласць усю забралі босыя,
    А іх тут - мільёны!

    11

    Не ціхне бура. Стогне лес...
    На ўсе лады віхура свішча!..
    Лясун стары к русалкам злез
    Спраўляць над возерам ігрышча.

    Чырвоны колер ціхіх хваль...
    У іх відаць адбітак неба,
    І з тых краёў, дзе смерць і баль,
    Руччы крывавыя шле глеба.

    Русалкі скачуць з лесуном.
    Музыка грае - «бух ды бразь!».
    І вось, хто спаў адвечным сном, -
    Усплыў над возерам - «сам князь!».

    Не далі спаць. Вайна, агонь
    Руйнуе ўсю яго краіну.
    Пад ім стаяць не хоча конь.
    І кліча князь сваю дружыну...

    Русалак рогат... Ночы ціш...
    Пужаюць князя над вадою...
    Адказ чуваць: «Чаго крычыш?
    Твая дружына там, з табою».

    - А дзе паслухны мой народ?
    Ён за мяне у бойцы ляжа!..
    І чуе шум крывавых вод:
    - Цяпер ён сам сабою княжыць!

    І злосна князь рвануў каня,
    Падняў уверх пярэдні ногі, -
    На ўсход зірнуў, дзе золак дня,
    Дзе кроўю змочаны дарогі...

    Вось чуе раптам - «бух ды бразь!»
    У саму поўнач ціхай ночы...
    І зноў паплыў на дно наш князь,
    Закрыўшы шлемам твар і вочы.

    Блакітна-белы князя цень
    Заслаў ўсё возера туманам,
    І ходзяць хвалі ноч і дзень,
    Шумяць і вечарам і рана.

    Лясун, русалкі там рагочуць,
    К сабе ўсіх маняць, кажуць: «Глянь!»
    Ў вадзе чырвонай шмат хто хоча
    Уночы бачыць князя здань.

    12

    На вогнішчы стала пячы.
    На вуліцы вецер... бура...
    - Трэба ўцячы,
    Каб была цэлая скура.
    - А мы, босыя, адступаем...
    Не дадзім ахвотаю
    Новай зямлі!
    Таварышы, страляем!
    Ротаю!..
                   Плі!..
    Разлягаецца грук.
    Чорны жук
    І павук
    Сядзяць у падвале, слухаюць,
    Баяцца выткнуць жывот,
    Дзеці сабачыя!
    Босыя патыліцы чухаюць,
    Пазіраюць праз плот,
    У кулак плачуць:
    - Бач, нашы паўцякалі,
    Куды дзявацца нам?
    Зноў служыць панам
    Мы прычакалі?..
    Людзей мала на вуліцы.
    Ноч прыйшла, горад - пустка,
    Толькі новы крык чуецца:
    «Пшэ-пу-устка!!!»

    13

    Застагналі вёскі і сёлы...
    Брычка стаіць ля святлічкі.
    А народ схаваўся ў касцёлы:
    Моліцца, чытае кантычкі...
    «Бэндзь, люд спанялы...»
    На шапку «ожал бялы», -
    Блішчаць гузікі, -
    Чыноўнік зноў на скверы
    Лушчыць гарбузікі,
    Думае, якой ён веры?
    - Ах, халеры!
    Каб дастаць работу,
    Пытаюць, хто ты?
    А босым - холадна...
    Абутым - голадна...
    Жыць не ахвота.

    14

    Над балотамі дыміцца -
    Згас агонь.
    А па вогнішчы імчыцца
    Белы конь.
    Скача ўлева, скача ўправа -
    Не стрымаць.
    Захацеў улан на славу
    Пагуляць.
    Расступіся, свет, дарога -
    Аднаму!
    «За айчызну і за бога».
    Што яму?!
    Яго сіла, яго права,
    Ёсць бізун...
    Скача ўлева, скача ўправа
    Конь-скакун.
    Гэй, ляці, але дзяржыся,
    Злы яздок,
    Без пары не праваліся
    У масток.
    На вадзе ляжыць мост новы,
    На агні.
    Не праедзеш ты дубровы -
    Пагані?!
    Усхадзіўся лес шумлівы, -
    Вые воўк.
    Конь спаткнуўся палахлівы.
    Стой, яздок!
    На балоце і на полі
    Зноў агні.
    Не гуляць табе тут болей -
    Павярні!

    15

    Вёскі і гарады
    Дымам спавіты
       Днём.
    Ўночы глянеш куды -
    Неба абліта
       Агнём.
    Слёзы... кроў на траве...
    Як у магіле
       Спіш.
    - Бач, чырвоны плыве
    Па небасхілу
       Крыж.
    Цёпла, і груганы
    Ўсе на чужыне...
       Эх!
    Чуеш гоман? Яны!
    Леташні гіне
       Снег.
    Нам не шкода: бяры
    Стужы зімовай
       Цень.
    Крыж! Ты стань на гары:
    Радзі нам новы
       Дзень!

    16

    На вогнішчы басанож,
    У руках вінтоўка, нож...

    Здабываць галодным славу:
    «Даёш Варшаву?!»

    - Нам не трэба гарады:
    Волі сцяг нясём туды,

    Іскры гонім мы пажару.
    Смялей ударым!

    «Нам дарогу - уцякай!»
    Чуваць крыкі: а-я-яй!..

    Бач, улан астатні едзе:
    «Ах, цо то бэндзе?..»

    А чырвоныя ідуць,
    Песні волі зноў пяюць,

    Адусюль бягуць к ім людзі:
    - Нам цёпла будзе!

    17

    Замоўклі песні грознай сілы...
    Адкуль прыйшлі? хто яны?
    Што рвуць няволі кайданы
    І сыплюць свежыя магілы?..

    Яны - байцы вялікай раці.
    Іх хата там, дзе ёсць прастор.
    Няволя, крыўда - вось іх маці!
    Ідуць яны да сонца й зор.

    За імі йдзе, хто голы, босы,
    Ў пакуце жыў хто цэлы век...
    Дарогу чорны снег заносіць -
    Загінуць можа чалавек.

    - Загінуць? Што ж! На той магіле,
    Якая зможа прыгарнуць,
    Вясною ранняй урадлівай
    Прыгожа кветкі зацвітуць.

    Прывабіць колер іх чырвоны
    Схіліць калені над пяском
    Таго, хто шле цяпер праклёны
    І вострыць меч на нас тайком.

    - Браты, за намі! Кінь маленне,
    Хто праўдай жыць не даў зарок...
    Смялей!.. Нас будуць біць каменнем.
    Мы - нашых вольных дней Прарок.

    18

    Босыя ходзяць па вуліцы.
    Тыдзень не елі стравы...
    - Жыць будзем - нічога!
    Буржуй за вугал туліцца,
    Шэпча: «Дрэнныя іх справы...
    Дзякуй богу!»
    Хмары, дзе заход,
    Падняліся...
    - Што? зноў непагода?
    - Вецер! - крычыць народ.
    - Вецер, уздыміся!..
    Вецер адказвае: «Згода!»
    Хто слабы - дзяржыся.
    ...Хто рэжа,
    Таму не балюча.
    Балюча - каго рэжуць.
    - Цяжка жыць ваюючы.
    Зрабілі межы...
    А вецер свішча, гудзе...
    Сціхнуць не хоча.
    - Гэй, хто там ідзе?
    Сцягам белым махае?
    Рагоча?!
    Вецер, плюнь яму ў вочы!
    - Пачакаю!..

    19

    Мы - дзеці краіны,
    Дзе бура бушуе...
    Мы на прадвечных руінах
    Працы палац пабудуем,
    Не любяць нас - босых,
    Хто век быў абуты...
    На нас узіраецца скоса,
    Хто, як і мы, быў закуты...
    І вы, хто гімны пеў гаротным,
    Хто ў цемру слаў жыцця праменні, -
    Ў руках трымаеце каменні
    І нас пабілі бы ахвотна.
    А можа, Чырвань Сонца Волі
    Вам асляпіла раптам вочы...
    А помніце, як вы кляліся
    Братам, сялянам і рабочым,
    Што вы не здрадзіце - ніколі?!
    Пявун не прапяяў тры краты,
    Вы - адракліся...
    С у п а с т а т ы!!!
    Без вас раць наша узрастае,
    Рады шчыльнеюць, крэпне дух!
    Вы чуйце! Песня не сціхае:
    «Паўстань, хто з голаду век пух!..»

    20

    Бягуць яны... Іх рукі, ногі
    Ў крыві... пякуцца на агні...
    Куды бягуць яны дарогай,
    Дзе страшна ехаць на кані?
    Яны баяцца спатыкнуцца, -
    Не ўсякі будзе верны конь...
    Хутчэй каня яны нясуцца
    З агню ў агонь і праз агонь...
    Пакуты крыж чырвоным крыжам
    Яны наважылі змагчы...
    Што шаг - пабеда бліжай, бліжай,
    Іграйце песню, трубачы!
    Тру-ру-ру, тра-та-та!
    Гэй, за намі, бедната!
    На дарозе макрата...
    Тру-ру-ру, тра-та-та!
    Тухне вогнішча ў крыві, -
    Песню іграйце: «дзін-дзі-ві!»
    Каго зловіш - разарві,
    Хто не наш - таго даві...
    Босы хто - за намі ўслед,
    Хто убогі, хто раздзет...
    Гэй, за намі - ў новы свет!..
    Цёпла там, і там прастор,
    Небасхіл там повен зор...
    Сонца тчэ жыцця узор!..
    Там спачынеш, бедната...
    Тру-ру-ру, тра-та-та!
    Бягуць яны... Іх ловяць вочы
    Золатасонечны прамень,
    Які і родзіць з цемры ночы
    Вялікай будучыні дзень...
    Што шаг - пабеда бліжай, бліжай...
    Штандар чырвоны на плячы...
    Чым крыж цягнуць - лепш спаць пад
                                                         крыжам...
    Іграйце песню, трубачы!!!

(1921)