Ян Баршчэўскі – першы беларускі пісьменнік XIX сталецця: (успамін у 60-ю гадаўшчыну смерці)

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Перайсці да навігацыі Перайсці да пошуку
Ян Баршчэўскі – першы беларускі пісьменнік XIX сталецця: (успамін у 60-ю гадаўшчыну смерці)
Артыкул
Аўтар: Рамуальд Зямкевіч
1911
Крыніца: Скрыжалі памяці. Кніга першая - с. 369

Спампаваць тэкст у фармаце EPUB Спампаваць тэкст у фармаце RTF Спампаваць тэкст у фармаце PDF Прапануем да спампаваньня!




Некалі багатая беларуская пісьменнасць у XVІІ і XVІІІ сталеццях пачынае хіліцца да поўнага ўпадку. Апроч палітычна-сацыяльных варункаў і ізаляцыі вышэйшых станоў ад народа прычынай гэтаму паслужыла і штучная не чыста народная мова, у каторай пісаліся і друкаваліся ўсе кніжкі. Выходзячы з думкі, што пісаць і друкаваць можна толькі ў гэтай мове, у каторай напісана Святое Пісьмо (Біблія), старыя беларускія пісьменнікі самі прычыніліся да ўпадку свайго народа, а прынамсі да ўпадку сваёй інтэлігенцыі. Мова, якая ўжывалася ў кніжках, была штучнай дзеля таго, што складалася з царкоўнаславянскай мовы (праўдзівей кажучы, старабалгарскай), да каторай увайшлі цэлыя словы і звароты жывых моў: беларускай, украінскай і польскай. Разумеецца, што мова, так штучна апрацаваная, не магла служыць душэўным патрэбам беларускага народа, асабліва людзям простым, не вучоным. Дзеля таго павінна была яна раней ці пазней уступіць месца чыста народнай, усім зразумелай гутарцы. Гэты жыццёвы працэс замены моў бачым у другой палавіне XVІІІ сталецця, калі езуіты і піяры пачынаюць усё больш і больш ужываць чыста народнай гутаркі ў казаннях для простага люду. Памалу паяўляюцца ў гэтай мове друкаваныя кніжкі, як казанні, кантычкі і малітвы. Апроч гэтага езуіты ў сваіх школьных драмах і камедыях пачынаюць выводзіць на сцэну і простага беларускага селяніна з яго гутаркай. Такім вось спосабам беларуская народная мова здабыла сваё права ў жыцці. Раз быў пачатак зроблены, можна было чакаць, што знойдуцца і народныя песняры і пісьменнікі. Так і сталося.

Першым беларускім пісьменнікам у XІX сталецці трэба лічыць не Манькоўскага, каторага «Энеіда» зрабілася вядомай шырэйшаму грамадзянству толькі пасля 1830 года, а Яна Баршчэўскага, каторага першы верш, напісаны ў 1809 годзе, зрабіў яго шырокавядомым песняром у Паўночнай Беларусі. Радзіўся Баршчэўскі ў 1790 годзе ў Мурагах каля возера Нешчарда ў Віцебшчыне. Быў ён сынам беднага засцянковага шляхціца. Маладым хлопцам аддаў Баршчэўскага ў езуіцкую калегію яго родны бацька. Баршчэўскі вучыўся надта добра ў школах. Кожнае лета прыязджаў у вёску, дзе ўсе яго вельмі любілі. Ніводнае вяселле, імяніны і другія тым падобныя святы не абышліся без Баршчэўскага, каторага ўсе ахвотна прасілі. Не было кірмашу, на каторы б Баршчэўскага не пацягнулі. Уся засцянковая шляхта любіла Баршчэўскага за мілы, вясёлы характар і за вершыкі, каторыя ён складаў пры кожнай першай лепшай нагодзе. Шляхта гэта, лічучы сябе палякамі, гаварыла паміж сабой больш пабеларуску, чым па-польску. Аб гэтым сведчыць і Чачот[1] і Рыпінскі[2]. Папулярнасць твораў Манькоўскага, Баршчэўскага і другіх паказвае ясна, што ўсе гэтыя творы былі патрэбны, што яны вельмі цікавілі ўсіх і, як можам бачыць у этнаграфічных зборніках, увайшлі ў народ і зрабіліся чыста народнымі творамі. Першым беларускім вершам Баршчэўскага была песенька «Ах, чым жа твая, дзеванька, галоўка занята?». Вершык гэты напісаў Баршчэўскі ў 1809 годзе, закахаўшыся ў панначку Максімовічаўну. Калі ён напісаў гэты вершык, пэўна, і не думаў, што ён зробіцца так папулярным і, пераходзячы з вуст да вуст, захаваецца доўга ў памяці людзей. Чым скончылася яго любоў да панны Максімовічаўны — не вядома. Мусібыць, людзі і час змянілі ўсё. У 1812 годзе бачыў Баршчэўскі вялікую вайну з Напалеонам і барбу мужыкоў па лясах з уцякаючымі французамі. Вось пад уплывам гэтых здарэнняў напісаў Баршчэўскі верш «Рабункі мужыкоў». Верш гэты разышоўся ў спісках па цэлай Беларусі.

Скончыўшы школы ў Полацку, маніўся Баршчэўскі паехаць да універсітэта ў Вільні. Не маючы магчымасці зрабіць гэта, ён пачаў працаваць як дамовы вучыцель у багатых дамах. Сабраўшы трохі грошай, паехаў ён да Пецярбурга. Напаткаўшы тамака знаёмых, праз іх дастаў месца ў марскім ведамстве, дзе пачаў служыць. Але месца гэта пакінуў хутка і пачаў ізноў вучыцельскую працу. Праца гэта дала яму нейкую матэрыяльную незалежнасць.

У Пецярбургу пазнаёміўся Баршчэўскі з Міцкевічам, а пасля і з Шаўчэнкам. Знаёмасці гэтыя мелі вялікі ўплыў на літаратурную творчасць Баршчэўскага. Баршчэўскі гуртуе каля сябе ў 1840 годзе моладзь і пачынае выдаваць рочнікі-альманахі. Альманах Баршчэўскага «Nіezаbudka» выходзіў ад 1840 да 1844 г. Выйшла гэтага 4 тамы. Альманахі гэтыя крытыка прыняла вельмі прыхільна. Найважнейшай працай Баршчэўскага ёсць «Szlachcіc Zawalnіa сzylі Віаłоruś w fantastycznych ороwіadanіach» (Реtеrsburg, 1844–1846). У прадмове гэтай кніжкі шмат цікавага аб беларускай літаратуры напісаў Рамуальд Падбярэскі. Кніжка гэта складаецца з самых народных беларускіх апавяданняў і легендаў, каторыя збіраў Баршчэўскі праз усё сваё жыццё. Крытыка да самой кніжкі аднеслася надта прыхільна[3], прадмову Падбярэскага аднак моцна згудзіла за лішне вялікую самапэўнасць[4]. Усе гэтыя творы Баршчэўскага напісаны былі ў польскай мове, дзеля гэтага, што па-беларуску друкаваць не дазвалялі. Балады, апісальныя вершы Баршчэўскага, а таксама і «Szlachcіc Zawalnіa» так і просяцца, каб іх перакласці на беларускую мову, бо ўсё гэта ўзята жыўцом з беларускага жыцця і ў польскай літаратуры не мае і не будзе мець такога вялікага значэння. З твораў Баршчэўскага, пісаных па-беларуску, маем толькі два вершыкі, друкаваныя ў альманаху Падбярэскага «Rocznіk Lіterackі» (Реtеrsburg, 1843, с. 216): «Да чым жа твая, дзеванька, галоўка занята?» і «Гарэліца» і адзін няпоўны: «Рабункі мужыкоў» у прадмове Падбярэскага да кніжкі «Szlachcіc Zawalnіa» (с. XXVІІІ–XXXІІ). Аб гэтым вершы «Рабункі мужыкоў» піша і Аляксандр Рыпінскі ў сваёй кніжцы «Białoruś» (Парыж, 1840) і падае нават колькі строф, не друкаваных у Падбярэскага (с. 204, 107 і 208). Аб беларускіх творах Баршчэўскага так піша польскі крытык і гісторык Юльян Барташэвіч: «Вершы Баршчэўскага расходзіліся па ўсіх руках. Умелі іх на памяць дзеткі, а нянькі пяялі пры калысках песні Баршчэўскага, каторы зрабіўся праўдзіва папулярным і адзіным песняром сваёй Украіны»[5].

Пад канец жыцця Баршчэўскі пераехаў да Цуднова на Валыні, дзе жыў у графіні Ржавускай. Там жыў колькі гадоў аж да смерці, каторая наступіла 11 сакавіка 1851 года. Значэнне творчасці Яна Баршчэўскага для беларускай літаратуры важнае тым, што ён з’яўляецца дальшым звяном таго ланцуга пісьменнікаў, каторыя яшчэ ў XVІІІ сталецці пачалі працаваць для народа. Творы Баршчэўскага, як бы сабе ні было, увайшлі ў народ і прыгатавалі грунт для будучых беларускіх пісьменнікаў. Баршчэўскага трэба лічыць за першага беларускага пісьменніка ў пачатку XІX сталецця, бо раней 1809 года ніхто яшчэ не пісаў, а «Энеіду» Манькоўскага трэба аднесці да 1830 г., дзеля таго, што толькі ў гэтым часе пачынаюць гаварыць і пісаць аб гэтай паэме.

  1. Piosenki wieśniacze z nad Niemna i Dźwiny. Wilno, 1846. C. V.
  2. Białoruś. Paryź, 1840. C. 112, 202
  3. Bіblіoteka Warszawska. 1844. T. 1. C. 229–231.
  4. Bіblіoteka Warszawska. 1845. T. 1. C. 668, 671.
  5. Dzіennіk Warszawskі. 1851. № 22. С. 4; № 24. С. 4, 5 і 6.