U čeść 950-hodździa chryščeńnia Biełarusi (1938)

U čeść 950-hodździa chryščeńnia Biełarusi Публіцыстыка Аўтар: Адам Станкевіч 1938 год

Іншыя публікацыі гэтага твора: У чэсьць 950-годзьдзя хрышчэньня Беларусі.

Прапануем да спампаваньня!

U čeść 950-hodździa
chryščeńnia Biełarusi

(Pramova ks. Ad. Stankieviča, skazanaja ŭ kaśc. śv. Mikałaja ŭ Vilni na Słužbie Božaj, jakuju, pieršy raz siarod Biełarusaŭ, za pamysnaść Biełaruskaha narodu, z nahody jubileju 950-bodździa chryščeńnia Biełarusi, adpraviŭ ajciec M. Maskalik 2.X.1938 h.).

1938 h.
Adbitka z „Chryścijanskaj Dumki“.

---

Bieł. Drukarnia im. Fr. Skaryny ŭ Vilni

988/9-1938/9

---

---

∗
∗       ∗

950 hadoŭ tamu nad Biełarusiaj zaśviaciła sonca viečnaj praŭdy, sonca navuki Božaha Syna Isusa Chrysta. 950 hadoŭ tamu Biełaruski narod pačuŭ hołas svajho Božaha Vučyciela: — Ja jość daroha, žyćcio i praŭda, chto jdzie za mnoj, toj nia byvaje ŭ ciemry. ― Adznačyć hety vialiki i darahi jubilej, pakłanicca svajmu Spasu i pamalicca za pamysnaść svajho Biełaruskaha Narodu z pryčyny hetaha jubileju i sabralisia my siańnia ŭ hetuju śviatyniu.

Dla hetaha našaha śviatkavańnia nadaryłasia sapraŭdy ščaślivaja nahoda. Voś prad nami, prad hetym śviatym aŭtarom, śviatar ajciec Michał Maskalik, Biełarus, hreka-katalik. Papracavaŭšy ŭ svaim časie na nivie biełaruskaj kultury, paznaŭšy bližej žyćcio, jon zrazumieŭ, što, kab naležna pracavać dla druhich, treba pradusim zabycca ab sabie samym, treba adračysia siabie samoha. I jon heta zrabiŭ: źniosšysia z niamieckimi katalikami ŭschodnikami, pajechaŭ u Niamieččynu, zdabyŭ tam navuku i byŭ tam paśviačany na hreka-katalickaha śviatara. I voś siańnia adpraŭlaje tut, z nahody vialikaha sioletniaha chryścijanskaha jubileju, pieršuju siarod Biełarusaŭ, Božuju Słužbu za pamysnaść Biełaruskaha narodu, adpraŭlaje ŭ slavianskim abradzie, u starasłavianskaj movie, jak i 950 hadoŭ tamu, kali chryścijanstva było adzinym i niepadzielenym i hetakim šyryłasia siarod Biełaruskaha narodu. Ajciec Michał Maskalik źjaŭlajecca, jak bačym, žyvym złučvom našaj minuŭščyny z sučasnaściaj i symbalem adzinstva relihijnaha i nacyjanalnaha Biełaruskaha narodu.

∗

Zahlaniem-ža ŭ našu sivuju minuŭščynu i pryhledzimsia da tych daraŭ, jakija nam pryniesła chryścijanstva. Voś-ža pryniesła jano nam aśvietu, postup, navuku i ŭłučyła nas u siamju kulturnych chryścijanskich narodaŭ.

Abdaryła chryścijanstva Biełaruski narod najbahaciejšaj, najhłybiejšaj i najidealniejšaj na śviecie relihijaj i etykaj. Pad ich podycham ažyviłasia i ŭzbahaciłasia biełaruskaja narodnaja duša. Paŭstali chryścijanskija śviatyni, manastyry, škoły, ustanovy chryścijanskaj miłasernaści. Adnej z mnohich krasak, vyrasšych na nivie chryścijanskaj relihii i etyki źjaŭlajecca śviataja biełaruskaja kniazioŭna Afrasińnia Połackaja.

Chryścijanskaja navuka navučyła tak-ža Biełaruski narod hłybiej i idealniej razumieć sacyjalnuju spraviadlivaść, vučačy nieabchodnaści samaadračeńnia, baraćby z svaim samalubstvam. Zmiakčeńnie abyčajaŭ u narodzie, spynieńnie samavoli kniazioŭ, bajarstva i rycarstva, jaŭnaje rašańnie važnych dziaržaŭnych spraŭ na viečy i zbratańnie na im-ža u vadnu siamju vyšejšych słajoŭ hramadzianstva z narodam — heta ŭsio sacyjalnyja płady śv. Evanelii. I nie dahadvajucca peŭnie tyja Biełarusy, jakija siańnia volna ci niavolna pakłaniajucca Marksu, što heta ich „viera“, heta tolki daloki-daloki adhałosak, tolki žałosnaja karykatura tych sacyjalnych ideałaŭ, jakija pryniesła Biełaruskamu narodu chryścijanstva.

Nie abminuła chryścijanstva i pačućcia estetyčnaha ŭ Biełaruskim narodzie. I jaho razviło, vyhadavała, abdaryła svaimi vialikimi, pryhožymi darami. Architektura, malarstva, plastyka, muzyka, pieśnia, — jak-ža mahutna raźvilisia i razraślisia ŭ Biełarusi, dziakujučy ciopłamu, tvorčamu pavievu chryścijanskaha estetyzmu, jak składovaj častki chryścijanstva. Jak-ža abiadnieła-b kultura Biełaruskaha narodu, kali-b ad jaho adniać usio heta kulturnaje bahaćcie z haliny krasy, jakoje stvaryła chryścijanskaje pačućcio! Jak-ža abiadnieŭ-by Biełaruski Muzej u Vilni, kali-b z jaho pavykidać usio toje, što tak ci inakš jość tvorčaściaj chryścijanstva!

Vialikuju ŭrešcie rol adyjhrała chryścijanstva ŭ pracesie tvareńnia biełaruskaj nacyjanalnaści. Šmat jość dziejnikaŭ, jakija pryčyniajucca da paŭstańnia kožnaj nacyjanalnaści. Adnym z ich — jość relihija.

Relihija pahanskaja ŭ Biełarusaŭ była roznajakaja, razdroblenaja, z mnohimi prymityŭnymi i naiŭnymi abradami i bahami. Heta relihija słužyła nie paŭstańniu i ŭzrostu biełaruskaj nacyjanalnaści, ale naadvarot — jaje razdrableńniu i rasciarušańniu. Susim što inšaje chryścijanstva. Jano praz svajo adzinstva, praz svoj vysoki idealizm, praz stałaść i adnajakaść i svajej navuki i abradu, praz praśvietnuju svaju dziejnaść było na zary biełaruskaj historyi mahutnym sacyjalnym dziejnikam, złučajučym biełaruskija plamiony, biełaruskija kniaźstvy, biełaruskija, nacyjanalna jašče nie aformlenyja, masy, u adzin sucelny narod.

Hetkuju-ž rol adnosna biełaruskaj nacyjanalnaści chryścijanstva ihrała i paźniej. Za časaŭ u biełaruskaj dziaržavie litoŭskaj dynastyi, kali ŭ nas užo panavała pravasłaŭje, Biełaruski narod, baroniačysia ad nastupu na Biełaruś łacinizmu i polonizmu, baraniŭ nia tolki svaju relihiju, ale tak-ža i nacyjnnalnaść, ažyŭlajučy i pahłyblajučy ŭ masach jaje supolnaść i adzinstva.

Uznoŭ-ža za časaŭ unii, kali kulturnyja i bahatyja klasy pakinuli narod, pierachodziačy ŭ lacinizm i polskaść, i kali hetyja apošnija štoraz bolš nasiadali na narod, jon, baroniačy svaju unijackuju vieru, svoj uschodni abrad, baraniŭ i cemantavaŭ dalej i biełaruskuju svaju nacyjanalnaść.

Kali-ž usia Biełaruś na pač. XIX st. znajšłasia pad carskaj Rasiejaj, kali carskaja palityka uniju pieraviała ŭ pravasłaŭje i zrabiła z jaho palityčnaje aružža, źviernutaje prociŭ Biełarusaŭ, kali nastaŭ dla našaha narodu najhraźniejšy čas, — i tady chryścijanstva akazałasia aporaj biełaruskaj nacyjanalnaści. Łacinskaje katalictva tady ŭ Biełarusi padtrymlivała i zbierahała da lepšych časaŭ biełaruskuju nacyjanalnuju ideju.

Fakt, što chryścijanstva źjaŭlajecca ŭ našaj historyi tvoryvam i aporaj biełaruskaj nacyjanalnaści, tłumačycca pradusim tym, što jano ŭvodzić duža blizki i hłyboki duchovy kantakt u narodnych huščach, jaki, časta niaśviedama, padtrymlivaje i tvora nacyjanalnaje pačućcio i jakoha źniščyć nia mohuć nijakija palityčnyja machinacyi, bo da jaho nie dasiahajuć. Hetym imienna tłumačycca i toje, što i za panavańnia nad Biełaruskim narodam rasiejskich caroŭ, pravasłaŭnaja carkva, nia hledziačy na naviazańnie jej roli vynaradaŭlańnia Biełarusaŭ, całkom ich nie zrusyfikavała i jany dalej astalisia Biełarusami.

∗

Słovam, chryścijanstva — heta darahaja perła, jakoj majem daražyć i trymacca. I nie pavinien nas adviarnuć ad jaho i toj fakt, što jano ŭ nas užo siańnia nie adzinaje, jak było 950 hadoŭ tamu, a padzielenaje. Bo-ž i ciapier čaści jaho, — heta tak-ža perły i cany svajej jano nia straciła i padzieł heny — heta maleńkaja tolki ščerbinka. I siańnia jak-ža mała chryścijanstva nas dzielić, a jak mnoha łuča!

Voś-ža, rachujučysia z hetaj sapraŭdnaściaj, Biełarusy kataliki łacinniki, Biełarusy pravasłaŭnyja i Biełarusy hreka-kataliki ci unijaty ŭ uzajemnych da siabie adnosinach pavinny trymacca tolerancyjna. My pavinny pomnić, što ŭsie my dzieci adnaho Ajca niabiesnaha, braty Syna Božaha dziela jaho ŭčałaviečańnia, dzieci adnaho Biełaruskaha narodu.

Dalej, my ŭ našych uzajemnych adnosinach pavinny bolš zvaračvać uvahi na toje, što nas łuča ŭ chryścijanstvie, čym na toje, što nas dzielić. Mo‘ heta indyferentyzm? Nie. Heta ščyraje chryścijanskaje imknieńnie nie razychodzicca i nie dzialicca dalej, heta sardečnaje žadańnie ŭ lubovi Chrystovaj zbližacca da siabie, paznavacca i hetym asłablać, vyžyvać i niščyć isnujučyja padzieły.

Urešcie, u žyćci našym chryścijanskim pavinny my ŭsie vyžyvać čužy i chryścijanstvu i narodu element palityčny, starajučysia karystacca svajej biełaruskaj movaj. Mo‘ heta šovinizm, fašyzm, totalizm? Nie. Heta rasčyščańnie darohi chryścijanstvu ŭ dušu Biełaruskaha narodu, heta skiroŭvańnie Biełaruskaha narodu na jaho pryrodnyja punkty apory, kab jon zachavaŭ roŭnavahu i marna nia źhinuŭ. Šukańnie i tvareńnie biełaruskaj nacyjanalnaj i relihijnaj syntezy — heta zadańnie, uzłožanaje na nas samoj historyjaj, samym Boham.

∗

Dziakavać Bohu, — zrazumieńnie ŭ nas hetaj praŭdy jość štoraz bolšaje i praca na hetaj linii adbyvajecca. Prykładam hetaha źjaŭlajecca i dastojny naš ajciec M. Maskalik, jakoha tut prad hetym aŭtarom bačym, jak i toj fakt, što voś siańnia tut sabralisia ŭsie Biełarusy chryścijanie: kataliki łacinniki, pravasłaŭnyja, hreka-kataliki ŭnijaty. Ale hety histaryčny naš šlach, jak šlach, vymahajučy pradusim baraćby z samym saboju, jak-ža ciažki i trudny!

Dyk i tvoj, darahi ojča Michale, šlach, jak šlach Chrystovaha śviatara, ciažki i ciarnisty. Staiš voś ty prad aŭtarom siarod biełaruskaj siamiejki, zanosiš biazkroŭnuju žertvu Chrystovu da Boha Ajca za narod svoj Biełaruski. Ducham siahaješ ty ŭ huščy narodnyja, bačyš siabie tam za płuham na nivie Božaj i narodnaj, bačyš dobryja płady svajej pracy i lohka i jasna tabie na dušy. Ale viedaj, što nialohka tabie ŭsio heta nabožnaje svajo latucieńnie ŭ žyćcio pravieści. Kab sapraŭdy dačakacca pładoŭ tvajej śviatarskaj pracy, skolki-ž treba prajści daroh kryžovych, daroh razstajnych, skolki ž treba napracavacca!

Ahladaješsia ty tryvožna, šukajučy słova dobraha, ščyraha ruki pacisku, choć maralnaj padmohi šukaješ ty. Tvaje vočy zvaračvajucca na biełaruskuju intelihiencyju. Ale jak-ža niamnoha jaje i jak-ža jana časta maładušnaja! Dyk nia mnoha i z hetaha boku ty spatkaješ paciechi.

Na narod usia tvaja nadzieja. Ty dumaješ — z im pajdu i jon mnie pamoža, jon mianie zrazumieje i padtrymaje. Tak. Ale pokul sonca ŭzojdzie, siracie rasa vočki vyjeść! Kali i spatkaješ u narodzie toje, čaho ŭ jaho, dla jaho-ž dabra, šukaješ, dyk skolki-ž budzieš zmušany nataptacca pa cierniach, skolki-ž daznaješ niaŭdziačnaści ad svajho-ž narodu!

U źniamozie apuskajucca krylli tvaje, tumany sumnivu spavivajuć tvajo zranienaje serca. I zahłyblaješsia ty až na dno svajej dušy, šukajučy sensu ŭsich tvaich namieraŭ, šukajučy kantaktu z Tym, chto ciabie na hetuju ciažkuju pracu paklikaŭ, na kim apior ty svaju vieru, svaju luboŭ i nadzieju. I ty čuješ, što kantakt heny jość, ty čuješ prysutnaść svajho Božaha Vučyciela i Spasa, ty bačyš u dušy jaho kryžovuju padarož na Halhofu, bačyš jaho śmierć i… Uskrašeńnie. Ty, bačučy ŭsio heta, začynaješ razumieć tajnicu pracy i ciarpieńnia, u dušy tabie robicca jasna i spakojna, a śviatarskija tvaje abaviazki stanoviacca tabie nošaj lohkaj i pryjemnaj.

Voś-ža, uzbrojeny ŭ Chrysta svajho Spasa, idzi śmieła i rašuča hetaj Božaj darohaj, idzi ciarpliva i vytryvała!

Idzi z vieraj, nie ahladajučysia na pryznańnie ŭ ludziej, idzi z luboŭju, choć-by jana nia mieła ŭzajemnaści, siej na rodnaj nivie dobraje ziernie viečnaj Božaj Praŭdy, nie ahladajučysia na ludzkuju ŭdziačnaść. Acenić ciabie i vydaść ab Tabie spraviadlivy prysud svoj historyja tvajho narodu i Toj adviečny i pramudry Haspadar, u ruce katoraha spačyvaje los naš, u čeść Božaj navuki katoraha śviatkujem siańnia hety 950-hodni jubilej.

---

---

---