Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929)/IV
| ← Rodnaja mowa ŭ światyniach i Światoje Pisańnie | Rodnaja mowa ŭ światyniach i Kaścioł Katalicki Гістарычная праца Аўтар: Адам Станкевіч 1929 год |
Biełaruskaja mowa ǔ światyniach da kanca XVIII st. → |
Прапануем да спампаваньня!
Rodnaja mowa ŭ światyniach i Kaścioł Katalicki.
Ahulny charaktar Kaścioła. Ottokar Prohaska. Św. Jan Chryzostam. Św. Sabba. Św. Bonifac. Kaścielnyja Synody. Sabory ahulnyja: IV-ty Lateranski i Trydenski. Kodeks Kananičnaha Prawa. Katałoncy. Kaścioł u misyjnych krainach.
Paznali my ǔžo, jak na sprawu ǔžywańnia rodnaj mowy ǔ žyćci relihijnym hladzić św. Pisańnie. Dawiedalisia my, što henaje žarało Božaj Praŭdy nia tolki zaklikaje da Boha ǔsie krai i narody, ale časta, jak heta rabiǔ św. Pawał Apostał, zaklikaje pradusim pastyraŭ karystacca ǔ wykładańni Chrystowaj nawuki mowaj zrazumiełaj słuchačom, mowaj rodnaj kožnaha narodu.
Ale wiedajem my takža, što razumieć św. Pisańnie majem nia tak, jak nam zdajecca, a tak, jak wuča najwyšejšy wučycielski ŭrad Chrystoǔ na ziamli, św. Kaścioł Katalicki. Jon jość adzinym wučycielem i wykładnikam nawuki Božaj.
Takim čynam naleža nam ciapier zapaznacca ab sprawie ǔžywańnia rodnaj mowy ǔ światyniach z nawukaj Kaścioła.
Kaścioł naš światy, aprača jaho rožnych inšych prymietaŭ, jość katalickim, što znača paŭsiudnym. Haloŭnaja meta jaho — heta paciahnuć pad ściah swoj nia tolki ǔsich ludziej, jak adzinak, ale takža ǔsie ḥramadzianstwy, usie narody. „Idučy nawučajcie ŭsie narody“… kazaŭ Chrystus Apostałam, pasyłajučy ich na świet apawiaščać tam Božuju swaju nawuku. Dyk užo z hetaha ahulnaha charaktaru Kaścioła widać, što jon nia moža adkidać anijakaj mowy, ale mowaj kožnaha narodu maje karystacca dla pašyrańnia na świecie nawuki našaha Zbaŭcy.
A kali bližej pryhledzimsia da hetaj sprawy, dyk lohka prakanajemsia, što tak jość sapraŭdy. U historyi Kaścioła znajdziem niamała faktaǔ, jakija jasna świedčać ab tym, što Kaścioł katalicki pryznaje mowie kožnaha narodu prawa ǔžywańnia ŭ światyniach. Takuju nawuku Kaścioła ŭ silnych i wyraznych słowach wykazaŭ niadaŭna pamioršy wybitny katalicki biskup wuhorski Ottokar Prohaska. „Lubimo waładarstwa Božaje! — kazaŭ jon — U im znachodziacca narody, rasy i mowy; šanujmo ich. Pramaŭlajmo takoj mowaj, u jakoj nas razumiejuć. Stańmo na wyšyni Kaścioła Apostalskaha“. U hetych sławach, što da prawa rodnaj mowy ǔ światyni, majem nawuku i praktyku katalickaha Kaścioła ad pačatku jaho istnawańnia až da siańniašniaha dnia.
Jašče na zary Kaścioła, padčas zychodu na Apostalaŭ Światoha Ducha, kali pramaŭlać jany pačali roznymi mowami, kali kožny „čuǔ ich haworačych u swajej mowie“, užo jasna bačym, jakija majuć być adnosiny Kaścioła da mowy kožnaha narodu. Užo z hetaha najdaŭniejšaha faktu historyi Kaścioła bačym, što adnosiny jaho da rodnaj mowy narodaŭ majuć być adnosinami maci da dziaciej swaich.
Woś-ža prypomnim tut tyja zdareńni z žyćcia Kaścioła, u paradku chronolohičnym, jakija datykajuć sprawy ǔžywańnia ǔ światyniach rodnaj mowy rožnych narodaǔ.
I tak wialiki ajciec Kaścioła, św. Jan Chryzostam (złatawusny) (†407), arcybiskup Carahradzki, Hotam, jakich tady było niamala ǔ stalicy, pryznačyǔ asobnuju światyniu, a duchoǔnikami takža naznačyǔ im pryrodnych Hotaǔ (hiermancaǔ), kab jany mahli adpraŭlać nabaženstwy i pramaŭlać da Hotaŭ u ich rodnaj mowie. Hety wialiki światy i sam takža pramaǔlaŭ da Hotaŭ praz pierakładčyka. Na zakančeńnie adnaho takoha swajho kazańnia jon miž inšym kazaŭ:
„Chacieǔ-by ja, kab byli tut niawiernyja i pačuǔšy, što tut čytałasia, zrazumieli siłu Ǔkryžawanaha. Nawuka rybałowaǔ źjaje światlej za sonca, i nia tolki ǔ Judei, ale i ŭ hetych čužyncaŭ u ich mowie, jak wy ciapier čuli; skify, frakijcy, sarmaty, maŭry, indyjcy i tyja, što žywuć na krai świetu, razwažajuć, pieraklaǔšy kožny na swaju mowu, Słowa Božaje“.
Cikawuju i wažnuju takža wiestku ab rodnaj mowie ǔ światyni spatykajem u apisańni žyćcia światoha Sabby (†532). Hety światy dobra razumieǔ, što dla pašyreńnia na świecie Św. Ewanelii, dla bolšaha i lepšaha jaje paznańnia, treba karystacca žywoj narodnaj mowaj. Z žyćcia hetaha światoha dawiedwajemsia, što jon adbywaǔ nabaženstwy ǔ rodnych mowach dla Hrekaŭ, Armianaŭ i Hruzinaǔ.
Mnoha takža ǔ hetaj sprawie hawora i fakt nastupny. Św. Banifac, apostał Niamieččyny, u 743 h. ǔ piśmie pytaŭsia Papieža Ryhora VII, ci wažny Chrost, adbyty ŭ mowie jakoj pahanskaj? Adkaz byǔ paćwiardžajučy.
Ale jdziom dalej. U 794 h. ǔ Frankfurcie adbyǔsia kaścielny synod, jaki miž inšymi sprawami musiǔ takža skazać swajo słowa i ab užywańni rodnaj mowy ǔ Kaściele. Woś-ža na hetym synodzie ǔ prysutnaści papieskich pradstaŭnikoǔ była pryniata pastanowa: „Kab nichto nia wieryǔ u toje, — što Boha chwalić možna tolki ǔ troch mowach, bo ǔ kožnaj mowie možna malicca Bohu i čaławiek budzie wysłuchany, kali jon sprawiadliwaha čaho prosie“.
Paśla hetaj wažnaj pastanowy žywyja mowy narodaŭ jašče bolš znachodzili miesca ǔ światyniach u Zachodniaj Eǔropie. Ale spatykajemo jašče niamała synodaŭ, pastanowy jakich jašče wyraźniej malujúć hetuju sprawu.
Na Synodzie ŭ Achenie ŭ 801 h. pastanoŭlena, „kab kožny duchoǔnik štoświata i štoniadzieli wyjaśniaŭ Ewaneliju narodu“. Abjaśnieńnia-ž hetaha, reč zrazumiełaja, dakanać možna tolki ǔ zrazumiełaj narodnaj mowie.
Synod u Mohuncyi ǔ 813 h. pastanawiǔ, „Niachaj duchoǔniki zaŭsiody zaachwočwajuć narod chryścijanski wučycca Symbalu i Malitwy Panskaj, a chto nia ǔmieǔby inakš, niachaj hetaha wučycca ǔ swajej mowie“.
A Synod 847 h. u tym-ža mieście hetki daje zahad duchawienstwu: „kab kožny jaŭna staraŭsia pierakładać tyja samyja kazańni na ludowuju ramanskuju, abo niamieckuju mowu, kab tym lahčej usie mahli zrazumieć, ab čym haworycca“.
Musimo tut takža prypomnić, što ǔ 868 hodzie, jak wiedajem, papiež Adryjan II, św. św. Apostałam Sławian — Kiryłu i Miafodu — dazwoliǔ jaknajšyrej karystacca ǔ nabaženstwie narodnaj sławianskaj mowaj.
Takim čynam, jak bačym, za pieršyja VIII — IX stalećciaŭ pa Chrystusie žywyja mowy rožnych narodaŭ jak na Ǔschodzie, tak i na Zachadzie, asabliwa ŭ kazańniach, mieli šyroki ǔžytak u światyniach z dazwołu, a časta i rady św. Kaścioła i jaho kiraǔnikoǔ Papiežaǔ.
U paźniejšym časie ǔ rožnych krajoch spatykajem jašče bolš wyraznyja pastanowy Kaścioła ŭ hetaj sprawie. Z 1217 h. jość pastanowa biskupaŭ u Trewiry, jakaja wymahaje ad duchoŭnikaŭ, kab jany pry Chroście karystalisia krajowaj mowaj, zaležna ad miajscowych warunkaŭ, u žyćci kaścielnym mowaj francuskaj i niamieckaj.
Synod Kulmski 1583 h. pastanawiǔ: „Kožny probašč, u parafii katoraha ǔžywajuć mowy, jakoj jon nie razumieje, abawiazany, pad karaj utraty parafii, pastaracca duchoŭnika dobra znajučaha hetu mowu“.
Jašče raniej u 1467 h. takuju-ž pastanowu pryniaŭ Synod Warmijski.
Najbolš dakładna abrysawaŭ adnosiny Kaścioła da narodnych mowaŭ prowincyjanalny Kanhres u Limie (Peru) u 1582 h., katory ǔ § 6 druhoha raździełu kaža dasłoŭna:
„Najbolš istotnaj i sapraǔdy račowaj metaj chryścijanskaj nawuki abo katechezy jość pradstaŭleńnie nawuki ab wiery: wiera ŭ sercy wiadzie da adpuščeńnia hrechu, a wusnaje wyznańnie da zbaŭleńnia. Dziela hetaha patreba wučyć kožnaha tak, kab uciamiŭ duchowa: Hišpanca ŭ hišpanskaj, Indyjca ǔ indyjskaj mowie… Niawolna tak-ža zmušać kožnaha Indyjca wučycca prykazańniaŭ ci katechizmaŭ pa łacinie; dawoli, dy nawat lepš, kali admaŭlaje malitwy i adkazwaje na pytańni ǔ matčynaj mowie; mowaj hišpanskaj, katoraja dla mnohich Indyjcaǔ jość užo dawoli zrazumiełaja, možna karystacca tolki jak srodkam dapamahalnym“.
Uznoǔ-ža treci meksykanski sabor prowincyjanalny ǔ 1585 h. damahajecca, kab „biskup ekzamienawaŭ ksiandzoŭ krajoŭcaŭ, ci ǔ dastatačnaj miery waładajuć mowaj krajowaj“.
Pastanowy hetyja tak wyrazna haworać ab rodnaj mowie ǔ Kaściele, što nie patrabujuć jany nijakaha bližšaha wyjaśnieńnia, abo tłumačeńnia.
Ale nia tolki miajscowaje kaścielnaje prawa adnosna prawa mowaŭ u žyćci relihijnym spatykajem my ǔ historyi; spatykajem my takža ǔ hetaj sprawie i prawa ahulnaje, adnosna ǔsiaho Kaścioła na ǔsim świecie. Tak naprykład IV-y ahulny Sabor Lateranski ǔ 1215 h. ćwiorda pastanaŭlaje, što dziela rožnaści ǔ Kaściele abradaŭ i mowaŭ biskupy pawinny ǔsiudy mieć takich ludziej, jakija „mohuć adpraŭlać słužbu Božuju ǔ rožnych abradach i mowach“.
Ahulny Sabor Trydenski, jaki adbyǔsia ŭ XVI w., pastanawiǔ, kab duchawienstwa pa kaściołach hawaryła nawuki ǔ rodnaj mowie narodaǔ.
Nowy Kodeks Kaścielnaha Prawa takža hetaj sprawy maǔčkom nia minuǔ. Kanon 1332 wymahaje ad dušpastyraŭ, kab jany ǔ dni niadzielnyja i światočnyja wyjaśniali narodu praŭdy wiery mowaj datasawanaj da jaho paniaccia. A jakaja-ž mowa, kali nia rodnaja, najbolš datasawanaja da paniaćcia narodu? Jasna, što mowa rodnaja.
Nielha tut nia ǔspomnić jašče najnawiejšaj pastanowy prowincyjanalnaha Synodu ŭ Hišpanii ŭ m. Tarragonie, jaki adbyǔsia ŭ astatnich hadoch. Woś-ža pastanoŭlena tam, kab na ziemlach Kataloncaŭ u katechizacyi i kazańniach karystacca mowaj katalonskaj. Miž inšym pastanowa heta paklikajecca na pastanowu z h. 1591 ǔ tymža mieście takoha-ž saboru, jaki jašče i tady pryznaŭ prawa ǔ Kaściele rodnaj mowie.
Hetych usich wyžej wyličanych pastanowaŭ Kaścioła što da rodnaj mowy ǔ Kaściele až nadta nam chopić, kab prakanacca, što Kaścioł sapraǔdy šanuje i pryznaje ǔ Światyni prawa kožnaj mowie.
Uznoǔ-ža ǔ astatnich hadoch św. Ajciec u Indyi, Chinach, Japonii kiraŭnictwa Kaścioła daručaje tamtejšym biskupam i misyjanaram, jakija rodnaj mowaj lahčej mohuć trapić da sercaŭ swaich bratoŭ.
Usio heta dla nas Biełarusaŭ jość parukaj, što i naša mowa biełaruskaja maje prawa ǔžуćcia ǔ Kaściele, aby my sami razumieli patrebu hetaha i wykazali sapraǔdnaje žadańnie. Pad wysokim mižnarodnym ściaham św. Kaścioła jość miejsca i našaj mowie, i našaj kultury, i našamu narodu.