Raźwićcio biełarusk. niezaležnickaje dumki ad aŭtanomii da niezaležnaści

Raźwićcio biełarusk. niezaležnickaje dumki ad aŭtanomii da niezaležnaści. Аўтар: Вінцэнт Гадлеўскі 1930 Крыніца: Беларуская крыніца, 1930, №13

Прапануем да спампаваньня!

Referat ks. W. Hadleŭskaha, pračytany 25.III.30 (Padajom źmiest pawodle zapisak zroblenych u časie čytańnia referatu)

Plan referatu: 1 Dumka ab aŭtanomii i federacyi. Il Dumka ab niezaležnaści i konfederacyi. III Akt Niezaležnaści 25.III 1918 h. IV Ahulny pahlad na darohi, jakimi išli my ad Niezaležnaści de jure (jurydyčnaj) da Niezaležnaści de facto (faktyčnaj).

1. Wiek 19 — heta wiek prabudžeńnia biełaruskaj nacyi. Prabudžajecca jana pad upływam: zachodniaha ramantyzmu, chryścijanskaj sprawiadliwaści i bractwa narodaŭ, a tak-ža upływam uschodniaha rewolucyjnaha narodnictwa. Prykładam hetakaha adradžeńnia dla biełarusaŭ byli: čechi, ukraincy, litoŭcy, latyšy i inš. narody.

Prabudziŭšysia da žyćcia narod pačynaje žyć i padawać swoj hołas . Padaje hołas praz arhanizacyi. Pieršaj biełaruskaj palityčnaj arhanizacyjaj była Biełaruskaja Rewolucyjnaja Hramada", zasnawanaja ŭ 1902 h. Jana na źjeździe ŭ Miensku ŭ 1903 h. padaje pieršy hołas z damahańniem "krajowaj aŭtanomii z sojmam u Wilni, jak stalica kraju."

Čamu aŭtanomii, a nia poŭnaj niezaležnaści? Tamu, što stajała na pieraškodzie wielič Raslejskaj dziaržawy i słabać tady jašče biełaruskaha narodu. Ab niezaležnaści-ž tolki my śnili, jak ab niejkim dalokim ideale, tady damahalisia aŭtanomii nia tolki biełarusy, ale i ŭsie narody pad Rasiejaj, nawat palaki."

1905-6 hod — heta čas pieršaj rasiejskaj rewolucyi. Na arenu wystupaje sialanstwa. U sakawiku 1905 h. pieršy sialanski źjezd žadaje krajowaj aŭtanomii z addzielnym sojmam. U studni 1906 hod na źjeździe "Bieł. Sacyjal. Hramady", jakaja paŭstała z "Bieł. Rew. Hramady" pastanoŭlena zmahacca za Federacyjnuju Dem. Respubliku, jakaja-b abnimała ŭsie narody Rasiei. U hetaj Federacyi kožny kraj, u tym liku i Biełarus, pawinna mieć swaju aŭtanomiju i swoj sojm.

Dumka ab aŭtanomii bačycca tady i paźniej až da 1917 h. 1) u rezalucyjach usich źjezdaŭ, 2) wa ŭsich časopisiach (N. Dola, N. Niwa, Biełarus — u Wilni, Krynica, Świetač i Dziańnicau Pietrahradzie), 3) u prahramach haloŭnych tahačasnych partyjaŭ: Bieł. Socyjal. Hramady i Bieł. Chryśc. Dem. Złučnaści. Prahrama Bieł. Chr. Dem. Złučnaści žadaje aŭtanomii nia tolki dla Bielarusi, ale dla Litwy, Ukrainy i Łatwii.

1917 hod. Rewolucyja ŭ lutym skidaje caryzm. Biełarusy padličwajuć siły i sklikajuć u Miensk na 25.III.17 h. źjezd z usiaje Rasiei bieł. dziejačoŭ — pawadyroŭ narodu. Na źjezdzie 26.III. dziejačy wybirajuć Bieł. Nac. Kamitet, u liku 7 asob i adnahałosna wykazwajucca "za abwieščańnie Federacyjnaj Dem. Respubliki, u jakoj Bielaruś pawinna mieć aŭtanomiju."

U wieraśni 1917 adbywajecca ŭ Pietrahradzie wialikaja Demokratyčnaja narada pradstaŭnikoŭ ad usich narodaŭ Rasiei. Ad bielarusaŭ było 6 čaławiek, jakija padali deklaracyju, damahajučysia nia tolki aŭtanomii i federacyi, ale pryznańnia za ŭsimi narodami Rasiei sklikać swaje "ustanoŭčyja sojmy". U hetaj deklaracyi ŭžo bačycca imknieńnie da konfederacyi, heta zn. da takoha sajuzu narodaŭ, u katorym niama supolnaha Sojmu, a kožny narod maje swoj Sojm, a wysyłaje tolki swaich pradstaŭnikoû da ahulnaha kirujučaha orhanu.

II. Na padmohu bieł. dziejačom idzie wojska. Tworacca blełaruskija addziely. U Miensku ŭ listapadzie 1917 h. paŭstaje Centr. Biel. Wajskowaja Rada, jakaja biare na siabie kiraŭnictwa bieł. rucham i łučyć usie wajsk. arhanizacyi z roznych frontaŭ. Tady-ž wydajecca adozwa da ŭsiaho biełaruskaha narodu, u jakoj zaklikajecca 1) zrabić zhodu z Niamieččynaj, 2) abjadnač Bielaruś parezanuju frontam, 3) zdabyć aŭtanomiju ŭ Ras. Federacyi (pad jakoj užo razumieli konfederacyju).

Dziela hetaha na 5.XII.17 h. byŭ sklikany Usiebiałaruski źjezd, na katory prybyli 1872 delehaty, z katorych 1167 było z rašajučym hołasam. Adnak źjezd jašče niezaležnaści nie abwieściŭ. U swajej rezalucyl jon: 1) zamacowywaje prawy na poŭnaje samawyznačeńnie Biełarusi, 2) prymaje republikanska-demokratyčny stroj 3) damahajecca ahulna Ras. Federacyi, 4) wybiraje spasiarod slabie krajowuju ŭładu, 5) heta ŭłada maje ŭwajści ŭ dzieławyja znosiny z centralnaj uładaj. (Dzieławyja znosiny — heta ideja konfederacyi).

Čamu tady nia była abwieščana niezaležnaść? Byli praciŭnyja hetamu: 1) niekatoryja biełarusy (h. zw. "oblastniki"), 2) rasiejskija partyi, u tym liku i es-ery i 3) komunisty. Hetyja, majučy pad saboju wajskowyja addziely ŭ Miensku razahnali źjezd u nočy z 17 na 18 XII.17 hodu (st. stylu) streľbami i kulamiotami. Pryčynu padali tuju, što źjezd wyznačyŭ inšuju krajowuju ŭładu, nie komunistyčnuju.

19.11.1918 h. balšawiki ŭciakajuć z Miensku pad naporam niemcaŭ. Rada źjezdu 21.II. wydaje "Pieršuju Ustaŭnuju Hramatu da narodaŭ Biełarusi," u katoraj haworycca ab sklikańni swajho Ustanoŭčaha Sojmu i wyznačajecca pieršy blełaruski ŭrad z 15 narodnymi sekretarami (ministrami).

25.II. prychodziać u Miensk niemcy, jakija nia chočuć pryznać ŭradu. Ustanoŭchaha Sojmu sklikać užo nielha. Dyk Rada źjezdu 9.III. wydaje "2 Ust. Hramatu da narodaŭ Biełarusi", u katoraj Biełaruś abwiaščajecca Narodnaj Respublikaj, ale jašče ničoha nie haworycca ab niezaležnaści jaje.

III. Adnak padziei iduć šybka naplerad Užo abwieścili swaju niezaležnaść Ukraina i Litwa. U Bieraści balšawiki ad imia Biełarusi zaklučyli z niemcami mir, pawodle jakoha Biełaruś była padzielana jašče raz. Dyk 24.111.18 h. a 8 hadzinie ŭwiečary źbirajecca Rada źjezdu. Na paradku dnia abwieščańnie Niezaležnaści Bielarusi. Dyskusyja zaciahnulasia da ranicy 25.III. Urešcie, užo pry ŭschodzie sonca, bolšaśclu hałasoŭ prymajecca rezalucyja ab abwieščańni Niezaležnaści Biełarusi i wydajecca "Treciaja Ust. Hramata da narodaŭ Biełarusi", źmiest jakoj u ahulnych rysach budzie taki:

Rada skidaje z rodnaha kraju apošniaje jarmo dziaržaŭnaj zaležnaści, jakoje hwałtam nakinuli rasiejskija cary na naš wolny i niezaležny kraj. Ad hetaha času Bieł. Narodnaja Respublika abwiaščajecca Niezaležnaj i Wolnaj dziaržawaj.

Na padstawie hetaha traciać siłu ŭsie staryja dziaržaŭnyja źwiazi, jakija dali mahčymaść čužomu ŭradu padpisać i za Biełaruś Traktat u Bieraści.

Bieł. Narodnaja Respublika pawinna abnlać usie ziemli, dzie žywie i maje ličebnuju pierawahu Biełaruski narod.

Abwiaščajučy ab Niezaležnaści Bieł. Nar. Resp. jaje Rada ŭskładaje swaje nadziei na toje, što ŭsie lubiačyja wolu narody, pamohuć Biełaruskamu narodu ŭ poŭnaj miery ździejśnić jaho palityčna-dziaržaŭnyja ideały.

Hety akt mieü wialikaje značeńnie, idučy za im abwiaščajuć u Smalensku 1.1.1919 Bieł. Niez. Respubliki i balšawiki, ale ŭžo swaju, sawieckuju. Ale adnaho abwieščańnia było musić mała, dyk 1.VIII.1920 abwiaščajuć u Miensku druhi raz i tworać Biełaruś z 6 pawietaŭ Miensčyny. Potym dałučajuć Mahileŭščynu i Wiciebščynu. Dziaržać hetu niby niezaležnuju Biełaruś u wialikaj ad siabie zaležnaści. Apošním časam pačali mocna ździekawacca nad biełarusami.

IV. Dyk ad aŭtanomii (1903) da niezaležnaści (1918) 15 hadoŭ. Ad niezaležnaści da siańniašníaha dnia 12 hadoŭ. Išli my dahetul darohaju palityčnych zdabytkaŭ, budawali dom swajej dziaržaŭnaj Niezaležnaści razam z inšymi narodami. Adnak ździejśnić hetaj niezaležnaści nam dahetul nieŭdałosia, a nie ŭdałosia zatym, što ŭ swajej dziejnaści biełarusy časta arjentawalisia na čužuju pomač, wyhladali ratunku z uschodu abo z zachodu, a zabywalisia ab tym, što sapraŭdnaja niezaležnaść nie dajecca, a biarecca.

Na dalejšym šlachu treba nam pahłyblać swaju kulturu i na jej, jak na mocnym fundamancie, budawać dom swajej pryšłaj niezaležnaści. Treba ŭhladacca, kab naša palityka nie apieradžała našaj kultury, ale jšła poruč z jeju.

Treba źwiarnuć bolšuju ŭwahu na haspadarčyja sprawy i na hetym šlachu budawać swajo ekanamičnaje žyčcio. Biez ekanamičnaha žyćcia, asabliwa biez swaich kooperatywaŭ, narod słaby i niazdolny da budawańnia swajej dziaržaŭnaści.

Urešcie budziem budawać na narodnaj świedamaści i woli.

Kali pojdziem pa hetym šlachu, to tak, jak dajšli da Niezaležnaści de jure, dojdziem i da Niezaležnaści de facto...