Kastuś Kalinoŭski, «Mužyckaja Prauda» i ideja Niezaležnaści Biełarusi (1933)/X
| ← IX. K. Kalinoŭski i dalejšy los niezaležnaści Biełarusi | X. Apošnija ŭwahi i bibliohrafija Гістарычная праца Аўтар: Адам Станкевіч 1933 год |
Прапануем да спампаваньня!
Asoba Kastusia Kalinoŭskaha daŭno mianie cikawiła, paciahwała i čarawała. Nahodu-ž bližej z jej paznacca dali mnie 70-tyja ŭhodki jahonaj „Mužyckaj Praŭdy“, pieršaj biełaruskaj časopisi, ab jakoj, jak i ab samym Kalinoŭskim, stolki supiarečnych i bałamutnych natwaryłasia paniaćciaŭ! Woś-ža bližejšaje znajomstwa z „Muž. Praŭdaj“ bližej mianie paznajomiła i z jaje redaktaram Kastusiom Kalinoŭskim, ab jakim i ab biełaruskaj narodnaj pracy jakoha paŭstała ŭ mianie dumka napisać asobnuju monohrafiju. Z hetaj metaj prastudjawaŭ ja ŭsie dastupnyja, datyčačyja Kalinoŭskaha krynicy, jak archiŭnyja, tak i rožnyja apracawańni i sabraŭ niamała patrebnaha materjału. Tymčasam nadyšli 15-yja ŭhodki abwieščańnia niezaležnaści Biełarusi, razam z jakimi biełaruskaje hramadzianstwa ŭ Wilni pastanawiła adświatkawać i 70-yja ŭhodki bieł. presy, a hałoŭny referat na hety padwojny redki jubilej daručyła apracawać i pračytać mnie. Ja wybraŭ temu, jakaja aznačana ŭ zahałoŭku hetaj knížycy, a jakuju biełaruskaje hramadzianstwa całkom aprabawała. Kali-ž referat hety byŭ apracawany i pračytany, u mianie adpała ŭsiakaja achwota pracawać dalej nad asobnaj monohrafijaj ab K. Kalinoŭskim, a heta zatym, što ŭ swaim referacie ja badaj usie hałoŭnyja pytańni ab Kalinoŭskim zakranuŭ i ŭ mieru sił swaich staraŭsia na’t raźwiazać ich, a pierad wypuskam referatu ŭ świet drukam asobnaj knižycaj, ja mieŭ mahčymaść sioje-toje ŭ im jašče dapoŭnić. Peŭnie-ž, asobnaja monohrafija ab Kalinoŭskim była-b duža pažadanaj: jana dała-b bolš metodyčnaje i bolš nawukowaje ab im apracawańnie, a takža musiła-b mieć pieradruk usich wiedamych i dastupnych aryhinalnych dakumentaŭ, ale pytańnie, ci była-b i jak chutka była-b mahčymaść nadrukawać jaje ŭ biełaruskich sučasnych warunkach, da takoj pracy tak-ža mianie nie zachwočwała.
Słowam, zrabiŭ ja, što moh, niachaj chto zmoža zrobić lepš. Dumaju, što tamu, chto „zmoža lepš“ i chto prystupie da dalejšych studyjaŭ nad Kalinoŭskim, na što jon sapraŭdy zasłužyŭ — całkom bieskarysnaj nia budzie i heta maja knižyca i nižej padanaja ab Kalinoŭskim, i ab pytańniach z im źwiazanych, bibliohrafija.
„Mužyckaja Praŭda“ Nr. Nr. 1—7. Bližejšyja wiestki ab hetaj časopisi padaŭ ja na swaim miescy hetaj knižycy. „Biuleteń ABSA“ Nr. 5 1933 h. na bač. 12 piša, što „ŭsie siem numaroŭ časopisi „Mužyckaja Praŭda“ znachodziacca i pierachoŭwajucca ŭ sprawach „Его Імператорскаго Величества Собственной Канцеляріи, Отдѣленіе III Экспедиціи 1 № 320, часть 2. О возмутительныхъ возваніяхъ“, — aprača hetaha na tym-ža miejscy toj-ža „Biuleteń“ śćwiardžaje, što ŭsie numary „Muž. Pr.“ „poŭnaściu źmieščany ŭ knizie Ahurskaha“, jakuju ja tut padaju, a jakoj asabista spatkać mnie nie ŭdałosia.
Piśmy Jaśki Haspadara z pad Wilni (Kastusia Kalinoŭskaha) da biełaruskaha narodu z pad šybienicy, jakija pačynajucca ad słoŭ:
a) „I da našaha kutka dalacieła waša hazetka“… Heta piśmo dawoli doŭhaje, mała znanaje, maje ŭ sabie akcenty wyrazna biełaruskija narodnickija.
b) „Maryśka čornobrewa hałubka maja“… U hetym piśmie K. Kalinoŭski pad imiem Maryśki, jak heta widać z tekstu jaho, razumieje Biełaruś.
c) „Braty maje, mužyki rodnyje“.
Usie try hetyja piśmy padaje Gilier (I, 327—335) u swajej pracy, jakaja abaznačana na swaim miescy. Giller nazywaje ich piśmami Kalinoŭskaha: „Z pad šybienicy“. Charakterna, što ŭ dwuch apošnich piśmach słowy: — Biełaruś, biełarusy, biełaruski — nie spatykajucca, jany zamianiajecca sławami: Maryśka, mužyki, mužycki. Prynamsi hetak padany henyja piśmy ŭ Gillera, biełarusy-ž zwyčajna ŭžywajuć słoŭ: Biełaruś, biełarusy, biełaruski. Aryhinału bačyć mnie nie ŭdałosia, jak nie ŭdałosia dawiedacca, dzie jany jość i ci jość ahułam.
„Piśmo ad Jaśka Haspadara z pad Wilni da Mužykoŭ ziamli polskaj“. Hetaje piśmo, zahadkowaha źmiestu, ahułam redkaści niestanowić. Miž inšym fotohrafija jaho znachodzicca ŭ Ihnatoŭskaha historyi, ab jakoj uspaminajecca na swaim miescy.
Śledčaja sprawa Nr. Nr. 5 i 6 „Mužycka. Praŭdy“. (Palawy Audytoryjat, № 18, 1863 h. u Dziarž. Arch. ŭ Wilni).
Śledčaja i sudowaja sprawa Kastusia Kalinoŭskaha (Pal. Audyt. № 280, 1864 h. u Dziarž. Arch. ŭ Wilni).
Śledčaje pakazańnie Symona Kalinoŭskaha (baćki Kastusia). (Pal. Audyt. № 917. 1864 h. t. II, bač. 388-9 u Dziarž. Arch. ŭ Wilni).
Odpis metryki urodzenia Wincentego Kalinowskiego, zapisanej w księgach metrykalnych Jałowskiego rz-kat. par. Kościoła za 1838 rok pok № 22, na str. 59, przechowywanych w archiwum Świsłockiego Kościoła.
Агурскій — Очеркі по історіі революціоннаго двіженія Белорусіі. 1863—1917. Мінск 1928. (U hetaj knizie maje być pieradruk usich siamioch numaroŭ „Muž. Pr“.).
Бакунін М. А. — Письма къ А. И. Герцену и Н. П. Огареву съ біографіческимъ введѣніемъ и объяснительными примѣчаніями М. Драгоманова. СПБ. 1906.
Bakunin M. — Do Polski, Rosji i Słowian (pierakł. z rasiejskaha). Lwów 1905.
Брянцев П. Д. — Польскій мятежъ 1863 г. Вильно 1892.
Цьвікевіч Іван — Кастусь Каліноўскі. (К 60-ці годзьдзю Яго сьмерці). Біографічна-гістарычны нарыс. („Полымя“" № 2(10) Менск—1924.
„Dwadzieścia pięć lat Rosyi w Polsce (1863—1888)“. Zarys historyczny.
Gąsiorowski J. — Bibliografja druków dotyczących powstania styczniowego 1863-65. Warszawa 1923. (№№ 435, 533, 632, 656).
Герцен А. — Статьи о Польшѣ. С.-Петербург 1907.
Grabiec I. — Rok 1863, Poznań 1929.
Gieysztor Jakób — Pamiętniki z lat 1857—1865, t. I i II, Wilno 1913.
Giller Agaton — Historja powstania narodu polskiego 1861-64. T. I. Paryż 1867.
Janowski I. K. — Pamiętniki o powstaniu styczniowem t. I (styczeń — maj 1863 r. Lwów 1923.
Janulaitis A. — 1863 m. Sukilimo veikejai Lietuvoje: I Kastantinas Kalinauskas („Švietimo Darbas“ № 1—2, Kaunas 1921).
Janułaitis Augustyn. — Powstanie w Litwie 1863—1864 г. Tłomaczenie z litewskiego, Wilno, 1922.
Ігнатоўскі Ул. — Гісторыя Беларусі ў ХІХ і ў пач. ХХ ст. Менск 1927.
Karo archyvas. Redagavo V. Steponaitis I Kaunas. 1925 (str. 222—225).
Прус. Recenzija na „Karo arch.“. „Крывіч“ 1925, № 1 (9), стар. 113—114.
Е. Ф. Карскій — Бѣлорусы III, 3. Петроград 1922.
Каліноўскі Кастусь і яго „Mužyckaja Praŭda“ (Да 70-лецьця беларускай прэсы). („Шлях Моладзі“ № 2 (49). Вільня 1933.
„Колоколъ“. 1858-1861.
Kościałkowski Stanisław. Recenzija knižycy Janułajtisa ab paŭstańni. („Ateneum Wileńskie“, Wilno 1923, № 3—4.
L. A. — Dyktator Litwy (W sześćdziesiątą rocznicę zgonu). („Przegl. Wileński“ № 6, 1924).
Licz — Konstanty Kalinowski („Gaz. Wileńska“ 1906, № 17).
Limanowski Bolesław — Historja powstania narodu polskiego 1863-4 r. Lwów 1908.
Миловидовъ И. А. — Архивные матеріалы Муравьевскага музея, относящіеся къ польскому возстанію 1863-4 г. г. въ предѣлахъ Сѣверо-зап. края. Ч. І. переписка по политическимъ дѣламъ гражданскага управленія съ 1.I.1862 по май 1863. Вильно 1913.
Мосолов А.И. — Виленскіе очерки 1863-65 г. Муравьеское время. СПБ 1898.
Никотин И. А. — Записки. С-Петербургъ 1905.
N. — Кастусь Каліноўскі, („Савецкая Беларусь“), 1923, № 86.
Pamiaci sprawiadliwaha (Biełaruski Kalendar „Swajak“ na 1919 h.) Wilnia.
Padwojny Jubilej (da 15 uhodkaŭ abwieščańnia niezaležnaści Biełarusi i 70-tych uhodkaŭ biełaruskaj presy). („Chryścijanskaja Dumka“ № 3 (84). Wilnia 1933.
Padwojny Biełaruski Jubilej (15-tyja ŭhodki abwieščańnia niezaležnaści Biełarusi i 70-tyja ŭhodki biełaruskaj presy). („Bieł. Krynica“ № 13 (512). Wilnia 1933.
Przyborowski Walery — Dzieje 1863 r. t. III. Kraków 1897.
Ратчь Васілій — Свѣдѣнія о польскомъ мятежѣ 1863 г. въ Сѣверо-Западной Россіі. Вільна, 1867.
70-yja ŭhodki pieršaje biełaruskaje časopisi. (Biuleteń Abjedn. Bieł. Stud. Arhanizacyjaŭ. ABSA № 5 lipień 1933, Praha).
70-lećcie bieł. presy („Mužyckaja Praŭda“ 1863 h.) („Бел. Крынiца“ № 6, 1933 r.) Wilnia.
Swajak — Pamiaci sprawiadliwaha („Homan“, Wilnia 1916 № 1).
Studnicki Wacław — Rok 1863 — wyroki śmierci, Wileńskie źródła archiwalne. Wilno 1923.
Tałočka Uł. Ks. — Z minułych polska-biełaruskich adnosin („Biełaruskaje Žyćcio“ № 9, 1919 Wilnia).
Taločka Uł. Ks. — Chto byŭ Konstant Kalinoŭski? (Pawodle J. Giejštora). („Bieł. Žyćcio“ № 10, 1919. Wilnia).
Трызна Іван — Кастантын Каліноўскі (гістарычны нарыс). („Беларускі Сьцяг“ № 4, 1922, Kaunas.
Zieliński Stanisław — Prasa tajna („Świat“ 30.XI, 1912).
Wilnia, 15.VIII.1933.