Kastuś Kalinoŭski, «Mužyckaja Prauda» i ideja Niezaležnaści Biełarusi (1933)/IX
| ← VIII. K. Kalinoŭski — zmahar za palityčnuju samastojnaść Biełarusi i Litwy | IX. K. Kalinoŭski i dalejšy los niezaležnaści Biełarusi Гістарычная праца Аўтар: Адам Станкевіч 1933 год |
X. Apošnija ŭwahi i bibliohrafija → |
Прапануем да спампаваньня!
I tak Kalinoŭski — heta pieršy naš wialiki baraćbit za wolnaść socyjalnuju i za samastojnaść narodna-palityčnuju biełaruskaha narodu, a tak-ža častkowa i za wolnaść narodaŭ, zasialajučych byŭšaje Wialikaje Kniastwa Litoŭskaje. Za hetuju wialikuju ideju jon zmahaŭsia, pracawaŭ i na aŭtary lubowi baćkaŭščyny i narodu złažyŭ maładoje žyćcio swajo.
Značeńnie Kalinoŭskaha dla biełaruskaj palityčnaj samastojnickaj dumki sapraŭdy wialikaje. Sprawa palityčnaj i hramadzkaj samastojnaści našaha Kraju i sprawa samastojnaści kulturnaj narodaŭ hetaha kraju, a ŭ ich liku i biełarusaŭ, zamiorła razam z Wialikim Lwom Sapiehaj, jakoha sioleta 300 lećcie śmierci prypadaje, ale zamiorła časowa. Prajšło 230 hadoŭ i hetuju sprawu ŭskrasiŭ imienna K. Kalinoŭski i pawis za jaje na šybienicy. Jon sapraŭdy ŭskrasiŭ dziaržaŭnickuju federacyjnuju ideju ziamiel byŭšaha Wial. Kn. Litoŭskaha, jakim jano faktyčna było jašče paśla Lublinskaj Unii, za časoŭ Lwa Sapiehi, — ale Kalinoŭski ŭžo pradusim zwaročwaŭ uwahu na narod biełaruski, na jaho socyjalnyja i palityčna-nacyjanalnyja patreby pawodle sučasnaha sabie razumieńnia i začaŭ takim čynam u jaho raźwićci eru zmahańnia za poŭnuju niezaležnaść Biełarusi.
U toj čas, kali narod byŭ jašče poŭnym niawolnikam, bo stahnaŭ jašče ŭ jarmie panščyny, kali całkom zabyŭšysia byŭ ab sabie samym u sensie nacyjanalnym, kali ciarpieŭ tak-ža niawolu palityčnuju rasiejskaha na jaho najezdu, kali, ahułam haworačy, ciemra biespraświetnaja i, zdawałasia, bieznadziejnaja zalahała Biełaruś, u toj kažu čas: padniać ściah za wyzwaleńnie narodu, ustupić u tak niaroŭnuju baraćbu za wolu hetaha narodu i mieć wieru ŭ sens hetkaj baraćby — sapraŭdy moh tolki wialiki duch, swajho rodu hienij. Kalinoŭski-ž sapraŭdy byŭ hetkim.
Praŭda — warožyja siły pieramahli wialikaha syna Biełarusi i zawiali jaho na šybienicu, tryumfujučy, što razam z im nazaŭsiody zamučyli i jahonuju wialikuju ideju ab wolnaści i samastojnaści biełaruskaha narodu. Tak jany dumali, a Kalinoŭski inakš i tady dumaŭ. U piśmie swaim z-pad šybienicy, pisanym ślaźmi krywawymi, bo čakajučy śmierci, pryrakaŭ jašče narodu swajmu lubamu „mužykom“ swaim darahim „z taho świetu adazwacca.“ Adazwacca swajej idejaj, swaimi dumkami, uskrasić ich nanowa, zapalić imi šyrokija narodnyja masy i wieści ich da poŭnaha wyzwaleńnia. I nia treba być mistykam, kab bačyć, što heta ŭsio siańnia sapraŭdy robicca.
Kalinoŭski zawis na šybienicy, jak achwiara swajej lubowi da narodu, da praŭdy wyšejšaj i sprawiadliwaści, jak achwiara swajho palityčnaha romantyzmu. Ale ničoha, hetak treba było. Jahonaja śmierć, śmierć wołata, stałasia ziarniom uskrašeńnia našaha narodu, stałasia duža płodnaj u skutkach swaich. U jakich tryccać hadoŭ pa śmierci Kalinoŭskaha jahony sučaśnik, a mahčyma i znajomy, patryarch našaha sučasnaha adradžeńnia Fr. Bahušewič pawioŭ dalej ideju Kalinoŭskaha, ale nawučany i natchniony jaho prykładam, pawioŭ jaje inšaj darohaj, inšym sposabam, darohaj budžeńnia ŭ narodzie świedamaści nacyjanalnaj i socyjalnaj. Hetym idejam słužyli i siańnia jašče adčaści słužać jahonyja nieśmiarotnyja „Biełaruskaja Dudka“ i „Smyk“.
Zaraz-ža paśla śmierci Bahuševiča († 1900), na samym parozie našaha XX st. pajaŭlajucca ŭžo nia tolki asoby, što dalej budziać biełaruski narod da abarony swaich hramadzka-ekanamičnych prawoŭ i što budziać u im biełaruskuju nacyjanalnuju świedamaść, ale pajaŭlajucca ŭžo pačatki hramadzka-palityčnych dumak, pradusim dwuch: z ideolohijaj rewalucyjna socyjalistyčnaj i chryścijanska ewalucyjnaj, jakija pracu swaju prawodziać užo sposabam arhanizawanym, hramadzkim, sposabam faktyčna adzinym, što sapraŭdy wiadzie da mety, da niezaležnaści našaha narodu.
Pryšła ŭrešcie suświetnaja wajna i wialikaja rasiejskaja rewalucyja. Rasieja, turma narodaŭ, upała i niekatoryja z hetych narodaŭ patwaryli swaje ŭłasnyja narodnyja chaty. Da hetaj budowy bralisia i biełarusy. Wolu swaju žyć žyćciom wolnym i samastojnym wyjawili jany hramahłasna na świet uwieś 25.III.18 h. praz siabraŭ Bieł. Rady Respubliki, jakaja rod swoj wywodziła ŭ prostaj linii ad Usiebiełaruskaha Kanhresu, što adbyŭsia ŭ sercy Biełarusi Miensku ŭ śniežni 1917 h.
A akcie 25.III.1918h. akazaŭsia nam uznoŭ Kalinoŭski, jahonyja ideały ŭwaskreśli ŭwa ŭsiej swajej krasie. Uwaskreśli jany z bolšaj užo siłaj, u šyrejšych užo ramkach.
Akt 25.III.18 h., snujučy dalej dumku wialikaha Kalinoŭskaha, ale ŭžo nieahladajučysia na nijakuju łučnaść, na nijakuju federacyju ani z Polščaj, ani tak-ža z Rasiejaj, zrabiŭ jašče krok upierad i wyjawiŭ wolu biełaruskaha narodu, što jon wolny i całkom ad nikoha niezaležny, što jon sam haspadar na swajej ziamli.
Praŭda, i hety akt tak i astaŭsia aktam na papiery. Prawieści jaho ŭ čyn nie dali nam samalubnyja susiedzi našy, tyja-ž samyja, što zmahalisia z Kalinoŭskim i što zawiali jaho, razam z idejami jahonymi, na šybienicu. Ale i heta nipačom. Biełarusy nia padajuć ducham: dumku Kalinoŭskaha z-pad šybienicy ab woli i ščaści narodu, praz akt 25.III.18h., praz niadaŭnuju pracu nacyjanalnaj častki „Hramady“ i praz pracu ciapierašnich biełaruskich kulturnych i palityčnych niezaležnych arhanizacyjaŭ prawodziać u žyćcio. A skutki pracy hetaj widawočnyja: siańnia treba śćwierdzić, što narod naš maje ŭžo wialiki zapas świedamaści i socyjalnaj i palityčna-nacyjanalnaj i što narod hety maje jaŭnuju wolu žyć i być haspadarom na swajej ziamli. I prydzie čas — mo’ nia skora, ale prydzie, — kali wolu hetu swaju jon wyjawić i ŭ čyn adzienie. Dla hetaha treba tolki adpawiednaha času, adpawiednaha pawadyra, Kalinoŭskaha nowaha, sučasnaha treba. Wierym, što jon sapraŭdy pryjdzie!…
Praŭda, žywiemo ŭ časie, kali hrubaja siła panuje na świecie, jakaja i nas dušyć i ciśnie da ziamli, my adnak wiedajemo, što panawańnie jaje nia wiečnaje. My žywiom u časie, kali nia zwonić nam nijaki „Zwon“ miłahučny, jaki zwaniŭ palakom, kali jany krywawilisia ŭ paŭstańni, rwučysia da swaje samabytnaści. Mimawolna pytajem tut — dzie polskija Herceny, Bakuniny, Ogariewy, a tak-ža dzie hetkija samyja wialikija šlachotnyja duchi sučasnaj Rasiei ci čyrwonaj, tam u domu, ci biełaj — na emihracyi? Niama adkazu na heta pytańnie. Nam zwoniać siańnia nie zwany spahady i pryznańnia, a zwany inšyja, całkom inšyja.
Ale i heta ničoha. Sprawiadliwaść pieramahaje. Adno tolki bolš lubowi i wiery da narodu i achwiarnaj pracy nad im, z narodam dla narodu, jak rabiŭ Kalinoŭski, a tady — zakonču jaho-ž sławami — „zdabudziem takuju wolnaść u našaj baćkaŭščynie, jakoj ani našy baćki, ani našy dziady nia bačyli“…
I tahdy bratom swaim, siańniašnim našym pieramožcami waładaram ad ščyraha biełaruskaha serca praciahniem ruku swaju dziela zbratańnia, dziela ŭskrašeńnia wialikaha ideału: wolnyja z wolnymi, roŭnyja z roŭnymi, ab čym śniŭ, dziela čaho pracawaŭ i za što pawis na šybienicy naš słaŭny Kastuś Kalinoŭski!..