Kastuś Kalinoŭski, «Mužyckaja Prauda» i ideja Niezaležnaści Biełarusi (1933)/IV
| ← III. Čas, kali žyŭ K. Kalinoŭski | IV. Ab žyćci K. Kalinoŭskaha Гістарычная праца Аўтар: Адам Станкевіч 1933 год |
V. „Mužyckaja Praŭda“ → |
Прапануем да спампаваньня!
Ale chto-ž taki Kalinoŭski? Pryhledzimsia da jaho bližej. K. K. radziŭsia 1838 h. 21 studzienia st. st. u Mastaŭlanach, Jałaŭskaj parafii, Waŭkawyskaha paw. z drobnaj biełaruskaj katalickaj šlachty, peŭniež, užo spolščanaj. Metryka ab jahonych naradzinach i ab chroście znachodzicca ŭ kaścielnym archiwie ŭ Świsłačy. Paźniej baćki jaho nabyli niewialički dwor Jakušoŭku, što znachodziŭsia za 10 wiorst ad Świsłačy, dzie mieli tkackuju fabryku i dzie Kastuś prawodziŭ swaje maładyja lety. Wučyŭsia śpiarša ŭ Swisłačy, dzie skončyŭ piać klas prohimnazii. Paśla pryhataŭlaŭsia prywatna i ŭ 1855 h. pastupiŭ u Maskoŭski ŭniwersytet, dzie prabyŭ ½ hodu. Paśla, z pryčyny pierajezdu z Maskwy ŭ Pieciarburh staršaha brata jaho Wiktara († 1862) tudy-ž, pierajechaŭ i Kastuś i pastupiŭ na prawa, jakoje skončyŭ z stopniem kandydata ŭ 1860 h. Wučyŭsia jak stypendyst. Budučy studentam, Kastuś usiej dušoj naležyŭ da rewalucyjnych hurtkoŭ moładzi, jakaja była tady pad silnym upływam hercenaŭskaha „Kołokoła“. Užo tut jon wyrablaŭ swaju socyjalnuju i palityčnuju ideolohiju i śniŭ sny ab woli biełaruskaha narodu, a tak-ža i ab woli narodaŭ usiaho byŭšaha Wialikaha Kniastwa Litoŭskaha.
Pa skančeńni ŭniwersyteckich nawuk, Kalinoŭski šukaŭ u dziaržaŭnych ustanowach pasady, ale ŭžo ŭ palicyi byŭ padazrony i pasady nijakaj atrymać nia moh. 1861 i 1862 h. prabywaŭ krychu ŭ baćki. Padhatoŭčuju pracu da paŭstańnia wioŭ biazupynna. Kab prykrycca prad palicyjaj i kab jak najbližej być da biełaruskaha narodu, Kalinoŭski praz niekatory čas byŭ pisaram u wadnej z hmin Horadzienščyny. Ale jak padazronny i ŭściaž šukany palicyjaj, prymušany byŭ pakinuć i hetaje miesca. Adzieŭšy świtku z samadziełu, wandrawaŭ pa ŭsiej Horadzienščynie ad wioski da wioski, horača budziačy narod da wyzwaleńnia. Zwaŭsia tady wydumanaj mianiuškaj Wasil Świtka.
Darečy budzie tut adznačyć, što Kalinoŭski, jak heta widać z metryki, zwaŭsia dwajnym imiem: Wincenty-Kastanty i što sam jon siabie zwaŭ i padpiswaŭ jak Wincenty, a ŭ historyi badaj wyklučna wiedamy, jak Kastanty.
Letam 1862 h. užo mieŭ jon naładžanuju ŭ Biełastoku patajemnuju drukarniu i ŭžo wydawaŭ biełaruskuju časopiś „Mužyckuju Praŭdu“. Užo ŭ hetym časie Kalinoŭski, dziela ŭzwarušańnia narodu ŭ kirunku paŭstańnia, mieŭ swaju arhanizacyju, da jakoj naležyli ludzi, jak jon, wyhadawanyja ŭ hercenaŭskaj škole i jak jon nosiačyja ŭ sercy ideały socyjalnaha i palityčna-nacyjanalnaha wyzwaleńnia narodu. Arhanizacyja hetaha kirunku śpiarša zwałasia arhanizacyjaj „Ruchu“, a paśla zwałasia ahułam arhanizacyjaj „čyrwonych“, ci demokrataŭ, kab adrožnić jaje ad paŭstanskaj arhanizacyi bujna šlachockaj „biełych“, na čale jakoj stajali bujnyja ziemleŭłaśniki, što latucieli ab Polščy histaryčnaj, jak sucelnaj polska-narodnaj dziaržawie pad ich, wiedama, kirawiectwam. Haława demokrataŭ Kalinoŭski nia wieryŭ u dobryja wyniki paŭstańnia, kali jaho budzie rabić bujnaja šlachta, na ściahoch jakoj całkom nia było widacca woli dla narodaŭ nacyjanalnaj i palityčnaj, a ideały socyjalnyja choć i byli na ściahoch henych wywiešawanyja, to adnak wartość ich była duža i duža sumniŭnaja. Kalinoŭski ŭwažaŭ, što paŭstańnie majuć rabić sialanie i drobnaja abiadniełaja šlachta, a bujnyja ziemleŭłaśniki mohuć, praŭda, prymać u paŭstańni ŭčaście, ale ŭ tych miajscoch, dzie ich narod nia znaje, bo mnohija z ich mieli na swaim sumleńni časta i duža ciažkija hrachi adnosna sialanstwa i dziela hetaha padčas paŭstańnia sialanie zamiest bicca z carskimi najeźnikami, mohuć abiarnucca prociŭ mahnataŭ, za jakich, wiedama, carskija ŭłady zastupiacca i hetkim čynam u rezultacie sialanie apynucca jašče ŭ bolšaj niawoli, jak dahetul.
Kali-ž paŭstańnie wybuchła i kali na čale jaho, karystajučy z swajej ličbowaj, finansawaj i aružnaj pierawahi, wyklučna stali biełyja, Kalinoŭski ad paŭstańnia nie adwiarnuŭsia, jak-by, zdajecca, naležyłasia-b zrabić, ale da jaho dałučyŭsia. Dałučyŭšysia-ž da biełych, jon nikoli nie źmianiŭ swaich pahladaŭ, ani pierastaŭ pracawać dalej dziela swajej ideolohii. Palityčnaha rozumu ŭ Kalinoŭskaha chwatała dawoli. Paŭstańnie biełych jon rašyŭ skarystać dla swaich metaŭ. Učaście ŭ paŭstańni zbližała jaho da narodu, a tam jon byŭ swoj čaławiek, tam jaho šyroka znali, tam imia jaho słyło wialikim i słaŭnym, tam mahli jaho pasłuchać. Kalinoŭski biezhranična narod lubiŭ i biezhranična ŭ jaho wieryŭ. Kalinoŭski świata wieryŭ, što ŭsiož-dyki ŭdasca jamu padniać narod na nohi padčas ahulnaj zawiaruchi i što narod hety, razbudžany da woli, budzie za jaje zmahacca až da pieramožnaha kanca jak z siłaj maskoŭskaj, tak i z siłaj polskich mahnataŭ. U hetych swaich dumkach i planach, jak bačym, Kalinoŭski rysujecca nam jak čystaj wady palityčny romantyk.
U kancy 1862 h. Kalinoŭskaha spatykajem u Wilni, dzie jon pražywaje na Zareččy jak Makarewič. Kali-ž u studzieni 1863 h. wybuchła paŭstańnie, pad proźwiščam Čarnockaha abniaŭ jon abawiazki kamisara Horadzienščyny, dzie paŭstanskuju rabotu arhanizawaŭ daskanalna, ab čym świedčać jahonyja praciŭniki, jakija naznačajučy jaho tudy, mieli miž inšym na ŭwiecie pazbycca jaho z centru, jak škodnaha ŭ ich razumieńni separatysta, samastojnika. U Horadzienščynie Kalinoŭski niekalki miesiacaŭ budziŭ narod i kirawaŭ paŭstańniem u sensie pradusim palityčnym, bo treba wiedać, što wajskowym pawadyrom jon nia byŭ.
U traŭni miesiacy 1863 h. u Wilniu na stanowišča hieneral-hubernatara z nieahraničanaj dyktatarskaj uładaj prybyŭ wiedamy Muraŭjoŭ. Na placoch Wilni dy j pa ŭsim krai zamitusilisia wisielicy, kraj napoŭniŭsia stohnam, paliłasia bahata ludzkaja kroŭ. Front paŭstanski chutka załamaŭsia. Pieršyja pierapužalisia, bo było j čaho, bujnyja ziemleŭłaśniki. Jany pieršyja dali znaki roznaha charaktaru da zhody z uradam.
U pačatku lipnia Kalinoŭski ŭznoŭ prybywaje ŭ Wilniu, dzie, bačačy poŭny razhrom biełych, usiu ciažaść paŭstańnia biare na siabie, stanowicca faktyčnym dyktataram paŭstanskaj akcyi ŭ kraju i wiadzie jaje da kanca. Horadzienščyna, za prynaležnaść jakoj da ziamiel b. Wialikaha kniastwa litoŭskaha Kalinoŭski tak horača zmahaŭsia z Waršawaj, adyšła pad uładu paŭstanskich arhanizacyjaŭ hetaj-ža Waršawy ŭ žniŭni miesiacy 1863 h. Ciapier naš dyktatar, kryjučysia pad proźwiščam Čarkoŭskaha, źwiarnuŭ usiu swaju ŭwahu na biełaruskija častki Wilenščyny, a tak-ža na ŭschodnija biełaruskija ziemli: na Mienščynu, Mahileŭščynu, Witebščynu. Sprawa adnak išła ŭžo słaba. Pieramoha była ŭžo jaŭna pa staranie Muraŭjowa, jaki zručna i nie biaz wyniku dakazwaŭ, što sialan nadzialić jak śled ziamloj i dać im naležnuju wolu zmoža tolki car rasiejski, a nie ziemleŭłaśniki, jakija asabista zacikaŭlenyja ŭ sialanskaj niawoli i jakija tak ciažka sialanam dalisia ŭ znaki. Kalinoŭski adnak nie zwažaŭ na ništo i baraćbu wioŭ dalej. U pomač byŭ jamu jahony adnadumiec, wialiki patryjot narodu litoŭskaha, ks. Anton Mackiewič, jaki naznačany Kalinoŭskim wajewodaj ziamiel etnahrafična litoŭskich, paherojsku zmahaŭsia za wolnaść litoŭskaha narodu. Imia dyktatara stałasia jašče bolš słaŭnym. Zwali jaho karalom kraju, a ŭrad wytužyŭ usie siły, kab uziać jaho, ale doŭha jamu heta nie ŭdawałasia. Urešcie adzin z jaho supracoŭnikaŭ, Parafijanowič, jaki pracawaŭ u Mienščynie, złoŭleny i abnadziejeny abiacankaj uratawać jaho žyćcio, žandarmskamu pałkoŭniku Łosiewu Kalinoŭskaha wydaŭ pakazwajučy, što žywie jon u świata-janskich muroch u Wilni i što kryjecca pad imiem i proźwiščam Witalda Witaženca.
29.I.64 Kalinoŭski byŭ uziaty i pasadžany ŭ daminikanskija mury ŭ Wilni, dzie ŭradawała wajennaja śledčaja kamisija na čale z pałkoŭnikam Šelgunowym. Słaŭny wiazień naš prad kamisijaj trymaŭsia z wialikaj pawahaj i hodnaściaj. Pad śledztwam trymali jaho bolš miesiaca. Kamisija duža žadała dabicca ad jaho wydačy tajnaŭ arhanizacyi. Prapazycyju hetu wiazień adkinuŭ z pahardaj. Jon kazaŭ, što kali asabistaja hramadzkaja mužnaść jość cnotaj, to špijonstwa jość maralna abrydłym i što hramadzianstwa zbudawanaje na špijonstwie niawarta nazowy hramadzianstwa, što kamisija, jak adzin z hramadzkich orhanaŭ, nia moža adniać ad jaho prawa hetak dumać i pastupać. „Prakanańnie hetkaje — kazaŭ Kalinoŭski — ja wyrabiŭ pracaj i žyćciom“. Kali-ž kamisija zapytała ŭ jaho ab pryčynach hetak dumać i napomniła ab skutkach jaho hetych prakanańniaŭ, nawodziačy dumki ab śmierci, jon adkazaŭ: „Pryčyny i skutki ja dobra abdumaŭ, a świedamaść ułasnaj dastojnaści i taho stanowišča, jakoje ja zajmaŭ u hramadzianstwie nie pazwalajuć mnie iści inšaj darohaj“ (Дѣло Временнаго Полевого Аудитopiaтa при штабѣ войскъ Виленскаго Военнаго Округа. О дворянинѣ Гродненской губ. и уѣзда Викентіѣ Калиновскомъ. № 280, bač. 34—35. U Dziarž. Arch. u Wilni).
U rezultacie, na padstawie dadzienych śledčaj kamisii, wajenny palawy sud na čale z pałk. Gleiningam prysudziŭ Kalinoŭskaha na śmierć praz rasstralańnie. Muraŭjowu, widać heta nie padabałasia, bo pad prysudam znachodzicca zaciemka: „zhoda, ale kaźnić praz pawiešańnie“. Tady sud, na čale z hien. Fominym, pastanowu pieršuju pierahladzieŭ nanowa i pastanawiŭ Kalinoŭskaha pawiesić. Na hetaj pastanowie Muraŭjoŭ ułasnaručna napisaŭ: „soglasien, ispolnit‘ prigowor w Wilnie“. Prysud spoŭnieny 10.III st. st. 64 h. a hadz. 101/2 na Łukiskim placy.
Hetak skončyŭ naš wialiki baraćbit za wolu narodu, astajučysia wiernym swaim ideałam až da samaj śmierci. Kali čytali prysud i nazwali jaho šlachcicam, jon kryknuŭ: „niapraŭda, u nas niama šlachty, u nas usie roŭnyja“, za što palicmajstar hrozna pakiwaŭ jamu palcam (Giejsztor I 370—371).
A woś krychu charakterystyki Kalinoŭskaha, pradusim jak čaławieka, jakuju padaje ŭ swaich pamiatnikach Giejštar, haława paŭstanskaha kamitetu ŭ Wilni paśla abjadnańnia biełych z čyrwonymi, jaki, kab pazbycca nialubaha i hroznaha dla bujnaj šlachty konkurenta, naznačyŭ Kalinoŭskaha, jak užo ŭspaminałasia, kamisaram Horadzienščyny. Pawodle Giejštora Kalinoŭski — heta „čaławiek wialikaj enerhii, narodnik da špiku kaściej, da kanca wierny swaim palityčna-narodnickim ideałam. Heta čaławiek z zakrojem na heroja. Umieŭ paświačacca biez hranic, mieŭ nadzwyčajna silny charaktar. Kalinoŭski byŭ uzoram wytrywałaha i ŭmiełaha konspiratara. Tolki adzin jon umieŭ pracawać u Wilni padčas najwialikšaha teroru. Jon, katoraha staranna šukali, na kožnuju ekzekucyju prychodziŭ pad bramu daminikanskich muroŭ, bačyŭ wiedzienych na śmierć i pad hroźbaj aryštu ŭ staŭsia na stanowiščy. Jon pieršy padniaŭ ściah baraćby za wolu narodu, jon apošni i źloh ad teroru Muraŭjowa“ (Giejsztor I, 236—8).
„Lubiŭ narod, — čytajem u inšym miejscy ŭ Giejštora — u im bačyŭ budučyniu, ale surowa sudziŭ šlachtu, jakuju znaŭ bolš z prac skrajna-demokratyčnych i rasiejskich piśmieńnikaŭ, jak z žyćcia. Wytrywałaści niedaraŭnanaj, jak i asabistaj samaachwiarnaści.
Byŭ najpryhažejšym, najčyściejšym, niedasiahnutym uzoram konspiratara. Hety adzin čaławiek wart byŭ sotniaŭ. Wialikaja ŭ im była siła i praŭda pačućcia. Zwali jaho chamam, a jon i lubiŭ heta, zaŭsiody wostra wystupajučy prociŭ šlachty. Kalinoŭski byŭ niazwyčajnym“ (Giejsztor II, 48).