Kastuś Kalinoŭski, «Mužyckaja Prauda» i ideja Niezaležnaści Biełarusi (1933)/III
| ← II. Miesca K. Kalinoŭskaha ŭ nawucy | III. Čas, kali žyŭ K. Kalinoŭski Гістарычная праца Аўтар: Адам Станкевіч 1933 год |
IV. Ab žyćci K. Kalinoŭskaha → |
Прапануем да спампаваньня!
K. Kalinoŭski žyŭ u tym časie, kali Biełaruś paśla doŭhawiečnaj swajej śpiački, śkidała z siabie niawolu panščyny i prabudžałasia da nowaha žyćcia. Wiasna romantyzmu łunała nad haławoj Biełarusi, a z im prychodziła da biełaruskaha narodu i jahonaje nacyjanalnaje adradžeńnie.
U Eŭropie panawaŭ tady romantyzm u literatury i ŭ nawucy, jaki dachodziŭ i da nas. Ziarniaty nacyjanalnych idejaŭ, zrodžanych romantyzmam, dziakujučy styčnaści z Eŭropaj aświečanych klasaŭ našaha kraju, dakacilisia i da Biełarusaŭ. Daskanalnym prawadnikom henych idejaŭ u nas byŭ da swajho zakryćcia (1832) Wilenski ŭniwersytet.
Z muroŭ hetaha ŭniwersytetu, abo pad jaho ŭpływam, pajawilisia biełaruskija romantyki, paety-piśmieńniki: Jan Barščeŭski, Al. Rypinski, Jan Čečat, a tak-ža i baćka biełaruskaha krasnaha piśmienstwa Wincuk Dunin-Marcinkiewič.
Z muroŭ hetaha ž uniwersytetu pajawilisia tak ža biełaruskija romantyki i ŭ nawucy, jakija daśledžwali biełaruskuju historyju, prawa, mowu. Da hetkich naležać: unijackija świaščeńniki: praf. M. Babroŭski i Płaton Sasnoŭski, a tak ža praf. Ihnat Daniłowič, Jaz. Jarašewič i inš.
Budzilisia tady tak-ža da nacyjanalnaha žyćcia i bratnija narody litoŭski i ŭkrainski. Siarod narodu litoŭskaha pracawaŭ tady S. Daŭkantas († 1864) słaŭny patryjot i piśmieńnik, biskup M. Vałančius († 1875), Iwinskis († 1883) i inš. Uznoŭ-ža ŭkrainski narod budziŭ nieśmiarotny Šewčenka († 1861), ihrajučy na kobzie praročyja pieśni jamu.
Panawaŭ tady ŭ Eŭropie i romantyzm palityčny. Pałowa 19 w. heta čas palityčnych nacyjanalizmaŭ, čas narodnych rewalucyjaŭ, čas budawańnia nacyjanalnych dziaržaŭ i twareńnia nacyjanalnych kulturaŭ, ahułam kažučy — heta čas narodawolstwa i narodasłaŭja.
Ideały hetyja znachodzili žywy adhałosak i na našych ziemlach, dzie panawała carskaja rasiejskaja ŭłada, a tak-ža idei henyja znachodzili žywy adhałosak i na ziemlach etnahrafična rasiejskich. Pakłońniki hetych idealaŭ, syny Rasiei: Hercen, Bakunin, Ogariew i inš. za wiernaść hetym ideałam byli zmušany pakinuć swaju baćkaŭščynu i skrywacca ad carskaj palicyi zahranicaj. Adnak pracy dziela aswabadžeńnia ad carskaha absolutyzmu Rasiei, a z jej razam i ŭsich tych narodaŭ, što pad Rasiejaj znachodzilisia, henyja słaŭnyja baraćbity emihranty nie pakidali i na čužynie. U hadoch 1858—1861 Hercen wydaje ŭ Londynie swoj słaŭny „Kołokoł“, narodawolski huł jakoha niasiecca pa ŭsiej Rasiei. Časopiś heta na swaich staronkach šyroka i adkryta raźwiwaje ideju wyzwaleńnia narodaŭ, što znachodzilisia pad Rasiejaj i zbudawańnia im wolnaha žyćcia.
Woś-ža ŭ „Kołokole“ wyrablałasia ideolohija palityčnaj samastojnaści ŭsich tych narodaŭ, jakija samastojnaści hetaj zažadali-b. I tak Bakunin („Do Polski, Rosji i Słowian“. Tłumačeńnie z rasiejskaha) piša: „My lubim tolki narod, wierym u jaho i chočam taho, čaho jon choča. Čaho adnak treba narodu? Paŭtorym za „Kołokołam“: ziamli i woli i wolnaści (str. 29).
Bakunin u ŭspomnienaj pracy paimienna wyličaje ŭsie narody carskaj Rasiei: biełarusoŭ, palakoŭ, ukraincaŭ, litwinoŭ, finaŭ, latyšoŭ i inš. i pryznaje im prawa na samastojnaść u federacyjnaj łučnaści miž saboj, abo i prawa na poŭnuju niezaležnaść. Bakunin damahajecca, kab kožnamu narodu była dana swaboda ŭladzić los swoj palityčny, jak jon tolki zachoča. Hetkich samych pahladaŭ trymaŭsia i Hercen, wyskazwajučy ich adnak bolš spakojna i aściarožna. Federacyju jany razumieli, jak wolny sajuz wolnych narodaŭ.
Praz „Kołokoł“ i inšyja druki słaŭnych rasiejskich narodawolcaŭ, padobnyja idei dachodzili, jak my skazali, i da Biełarusi, Litwy, Ukrainy i Polščy, pradusim da studenskaj moładzi hetych krajoŭ, jakaja studyjawała pierawažna ŭ Pieciarburzie i Maskwie, budziačy jaje da nowaha žyćcia.
Dumki palakoŭ ab paŭstańni ich prociŭ Rasiei i Bakunin i Hercen padtrymliwali ŭsiej dušoj. Jany wieryli, što z paŭstańniem šlachty, paŭstanie tak-ža i narod polski, a z im razam paŭstanuć tak-ža i narody biełaruski, litoŭski i ŭkrainski i što takim čynam u značnaj miery zbuducca ich narodawolskija, adčaści samastojnickija, federacyjnyja ideały.
Bakunin wieryŭ, što „polskaje paŭstańnie sapraŭdy padymie narody byŭšaha Wialikaha Kniastwa Litoŭskaha da samaaznačeńnia ŭ kirunku poŭnaj niezaležnaści, abo prynamsi da federacyi („Письма М. А. Бакунина къ А. И. Герцену і Н. П. Огареву съ біографическимъ введеніемъ и объяснительными примѣчаніями Дродомановa“ str. 82). U palakoŭ adnak, ci lepš — u bujnaj šlachty, nacyjanalizm polski ŭziaŭ wierch i jany padniali paŭstańnie tolki dziela siabie, Biełaruś, Litwu i Ukrainu razumiejučy, jak składowyja častki adnej sucelnaj Polščy. Fakt hety sympatyi rasiejskaj demokracyi da polskaha paŭstańnia astudziŭ całkom. Lepšyja adnak ludzi Biełarusi — jak Kalinoŭski i Litwy jak ks. A. Mackiewič, pry pomačy polskaha paŭstańnia, nawat i pry pomačy paŭstańnia šlachockaha, nie pakidali dalej nadziei ŭzwarušyć swaje narody tak-ža da paŭstańnia, adnak za ich ułasnuju wolu i dolu.
Ale słaŭnyja henyja rasiejskija demokraty mieli prociŭ polskaha paŭstańnia i zaściarohi tak-ža charaktaru socyjalnaha. Jany byli prociŭ šlachockaj Polščy, a stajali za Polšč sialanskuju. „Abjawiecie Polšč sialanskaj, a tady mnoha z plamion sławianskich, a badaj usie, za wami pojduć“ (Do Polski… 36—37), pisaŭ Bakunin.
Pawodle rasiejskich demakrataŭ, Polšč pawinna być nie šlachockaj i nie adzinaj sucelnaj dziaržawaj u miežach 1774 h., a pawinna stwaryć z ziemlaŭ daŭniejšaj Polščy sajuz wolnych narodaŭ, złučanych wolnaj federacyjaj.
Da federacyi hetaj mieła dałučycca tak-ža i Rasieja, bo i jana mieła być uciahnuta ŭ paŭstańnie prociŭ caryzmu, imperyjalizmu i prociŭ socyjalnaha ŭcisku. Ale rasiejskamu narodu tak-ža treba było pakazać, čamu jany majuć iści razam z palakami. „Kali ŭ Rasiei na wašych ściahoh nia ŭbačać padziełu ziamli i woli prawincyjam — kaža Bakunin, — to naš wam spahad ničoha nie pamoža, a nas zahubić“ (Письма… 88).
Woś-ža wialikija hetyja idei mieli silny ŭplyŭ i na biełaruskuju demakratyčnuju intelihiencyju. Palityčny romantyzm sapraŭdy łunaŭ nad biełaruskaj staronkaj u formie swajho rodu niezaležnickich idejaŭ.
Pad jaho pawiewam ideja heta rasła, krepła i prybirała štoraz wyraźniejšyja formy. Urešcie ŭ druhoj pałowie 19 w. biełaruskaja nacyjanalnaja ideja pačała stroicca ŭ wyrazna socyjalna-palityčnuju biełaruska-narodnuju wopratku. Byŭ heta sapraŭdy biełaruski palityčny romantyzm, na čale jakoha staŭ twarec jahony na Biełarusi, naš słaŭny Kastuś Kalinoŭski, redaktar i wydawiec pieršaj biełaruskaj časopisi „Mužyckaja Praŭda“.