Fizyčnaje wychawańnie hramadzianstwa (1927)

Fizyčnaje wychawańnie hramadzianstwa Гістарычная праца Аўтар: Уладзіслаў Казлоўскі 1927 год

Іншыя публікацыі гэтага твора: Фізычнае выхаваньне грамадзянства.

Прапануем да спампаваньня!

UŁ. KAZŁOŠČYK.

FIZYČNAJE WYCHAWAŃNIE

HRAMADZIANSTWA

WILNIA

1927 h.

Wydawiectwa „BIEŁARUSKAJE KRYNICY“

UŁADYSŁAŬ KAZŁOŠČYK.

FIZYČNAJE WYCHAWAŃNIE
HRAMADZIANSTWA

---

---

WILNIA — 1927 h.

Bieł. Druk. im. Fr. Skaryny. Ludwisarskaja wul. 1.

Zamiest pradmowy

Zamiest pradmowy.

Darahija braty Biełarusy! Kali horača kachajecie swaju Baćkaŭščynu Biełaruś, kali žadajecie najchutčejšaha ździejśnieńnia swaich patryjatyčnych latucieńniaŭ, kali žadajecie raśćwietu swajej Baćkaŭščyny, dyk pamiatajcie, što aprača wialikaje, ŭ nowych halinach pracy nieadzoŭna jość i praca ŭ kirunku fizyčnaha wychawańnia hramadzianstwa. Nie zahartawany da ŭsiaho, chwarawity, nia źwinny, nia stojki i kwoły hramadzianin nie patrapić baranić swajho haspadarstwa. A što-ž kazać pra nas, Biełarusaŭ? Kali my jašče musim nia tolki što baranić, ale ciažkaj pracaj, naražajučysia na roznyja prykraści, a nawat na turmu j śmierć, adradžać, budawać i haić ranu Ryžskaha razrezu našaje zrujnawanaje Baćkaŭščyny. Kab mahčy lepiej słužyć i pracawać Jej, my pawinny być silnymi nia tolki ducham, ale i ciełam.

U zdarowym ciele — zdarowy duch, kaža łacinskaja prykazka, a kab być zdarowym, silnym i adwažnym, treba fizyčna himnastykawacca i ŭpraŭlać sport. Chto z Was, darahija, u moładaści nia lubiŭ hulniaŭ, abo chto nia bačyŭ jak hulajuć maładyja žywioły?

Dzieci i žywioły instyktoŭna hulajuć miž saboj. Pryroda dała im hety instynkt, kab dahadzić wymoham maładoha arhanizmu, wymahajučaha himnastyki i ruchu, biez jakoha arhanizm kiepska abo i saŭsim nia budzie raźwiwacca. Himnastyka i sport wyrablaje ŭ čaławieku siłu, adwahu, stojkaść, źwinnaść i padparadkawańnie da peŭnych zakonaŭ, adnym słowam fizyčna i maralna wyrablacca na dobraha hramadzianina. Usie zarhanizawanyja narody i haspadarstwy dobra zrazumieli wialikuju wahu fizyčnaha wychawańnia ŭ žyćci kožnaha haspadarstwa i staranna ŭ siabie raspaŭsiudžywajuć sport i himnastyku, zakładajučy kamitety, hurtki i tawarystwy roznych halinaŭ fizyčnaha wychawańnia. A ci my, Biełarusy, majemo choć jakuju adnu himnastyčna-spartowuju arhanizacyju? Pra takuju jašče nia było čuwać. A ci-ž tak ciažka zhurtawać dwanaccać chłapcoŭ dyj stwaryć družynu nožnaje piłki (futbołu h. zn. miačyka), abo jakoje inšaje tawaryskaje hulni? Na heta-ž nia treba ani dazwołu ŭłady, ani wialikich koštaŭ: kupić tolki piłku (miačyk) dyj sabrać achwotnikaŭ.

Dziakawać Bohu Biełarusy jašče narod dawoli fizyčna silny i zahartawany i zmoh-by zdabyć sabie pačesnaje miejsca ŭ mižnarodnym sporcie, kab tolki była arhanizowannaść u hetym kirunku.

Z historyi roznych haspadarstwaŭ možna zrabić wywad, što amal nia kožnaje z ich zaniapała adnačasna z zaniapadam u im fizyčnaha i maralnaha wychawańnia hramadzianstwa i naadwarot, z raźwićciom fizyčnaha wychawańnia razćwitała i mahutnaść haspadarstwa.

Braty Biełarusy!

Dziela chutčejšaha ździejśnieńnia našych narodnych ideałaŭ nam patrebna jość siła nia tolki ducha, ale i cieła. A heta my zdabudziem tolki praz fizyčnyja himnastyki i sport, upraŭlajučy jaho nia dziela sobskaje sławy, abo nahrady, a dziela taho, što hetaha wymahaje karyść našaje Baćkaŭščyny, jakaja patrabuje adwažnych i stojkich synoŭ-hramadzian. Arhanizujmo skaŭctwa, himnastyčna-sportawyja hurtki, uzmacniajmosia fizyčna sami i raspaŭsiudžwajmo himnastyku i sport pa ŭsiej našaj Baćkaŭščynie, jakaja ciešycca jak i kožnaja matka, kali bačyć swaich synoŭ-hramadzian silnymi, zdarowymi, stojkimi, źwinnymi — adnym słowam zdolnymi zakryć jaje swaimi šyrokimi plačmi ad kožnaj złybiady.

Pračytaŭšy knižku „Fizyčnaje Wychawańnie Hramadziastwa“, prakanajeciesia, što staradaŭnyja haspadarstwy, tak jak i ŭsie ciapierašnija, dobra razumieli wažnaść hetaha wychawańnia, ab jakim rupiłasia sama dziaržawa.

---

I. Patreba ruchu i meta fizyčnaha wychawańnia

I
Patreba ruchu i meta fizyčnaha wychawańnia.

Ruch, jak asnaŭnaja forma ŭsiakaha himnastykawańnia cieła, stanowić nieadzoŭnuju patrebu žywoha arhanizmu, jość adznakaj žyćcia i kančajecca z žyćciom. Šmat wučonych až da siańniašniaha dnia dumaje nad tym, jak abjaśnić patrebu ruchu. Jość paŭstaŭšyja ŭ hetym kirunku roznyja teoryi. Naprykład Spencer kaža, što ruch patrebny čaławieku dziela pazbyćcia nahramadžanaj u im enerhii, jakoj čaławiek pazbywajecca praz ruchawyja hulni. Saŭsim inakš kaža Lazarus. Pawodle jaho hulnia dla čaławieka jość supačynkam paśla pracy. Abiedźwie hetyja teoryi majuć šmat praŭdy, adnak nie abjaśniajuć nam całkom kaniečnaj patreby ruchu.

Spencer nie abjaśniaje nam jasna, dziela čaho praz ruch pazbaŭlajemsia lišniaje enerhii; bo jak naprykład wytłumačyć takija fakty, kali ŭ hulni abo ŭ tancach pazbaŭlajemsia nia tolki nadmieru enerhii, ale tracim jašče šmat až da wialikaha zmučeńnia, nie pazbawiŭšysia ŭsiož taki achwoty da henych tancaŭ abo hulniaŭ. Tak sama i Lazarus. Nie wyjaśniaje jon, dziela čaho adpačynkam dla čaławieka, zmučanaha pracaj, moža być ruch, jaki jon robić padčas hulni. Bolš nam wyjaśniaje ŭ hetym kirunku nawuka psychalohii, jakaja znachodzić patrebu ruchu ŭ instynktach, jakija maje kožny čaławiek ad uradžeńnia.

Hałoŭnyja z punktu hledžańnia fizyčnaha wychawańnia instynkty čaławieka i žywiołaŭ prafesar Paznanskaha ŭniwersytetu Dr. Piasecki padaje hetakija:

a) Instynkt ruchawy.

Jon wyjaŭlajecca ŭ biazwiednym wykanańni praz čaławieka abo žywiołaŭ peŭnych ruchaŭ. Naprykład dzicia, abo maładaja žywioła instynktoŭna ruchajecca. Maje tolki z samoha ruchu pryjemnaść.

b) Instynkt naśladoŭčy.

Jon zaznačajecca imknieńniem da wykanańnia bačanych ruchaŭ. Hety instynkt jość žarałom ahramadnaje hrupy dziacinnych hulniaŭ, jak naprykład pakazywańnie ruchami jakoj niebudź apowieści, naśledawańnie žywiołaŭ i naahuł usiaho, što akružaje nas.

c) Instynkt manipulacyjny
(inakš prabawańnia i kambinawańnia)

Jon ujaŭlajecca imknieńniem da prabawańnia i kambinawańnia nowych ruchaŭ. Naprykład dzicia, abo žywioła kambinuje nowyja ruchi pry pomačy roznaha datykańnia i prabawańnia rečaŭ. Dzicia atrymaŭšy jakuju niebudź cacku ŭwažna ahladaje i pierawaračywaje na ŭsie baki, jakby chočučy štoś wykambinawać. Žywioła jakuju niebudź napatkaŭšy reč hryzie, abo raździobywaje, prabuje i h. p.

d) Instynkt tawaryski.

Jon jość nia tolki ŭ čaławieku, ale i ŭ žywiołaŭ. Naprykład: supolny bieh nienapužanych stadaŭ, supolnaje adlatańnie ptušak u ciopłyja krai, začatki charawodaŭ, prykmiečanych u žuraŭloŭ i ŭ nałpaŭ i h. p. Instynkt tawaryski jość asnowaj bolšaści ruchawych hulniaŭ i charawodaŭ, da jakich paźniej dachodziać dadatki, jak piajańnie i inšaje.

e) Instynkt emulacyjny.
(inakš spabornicki)

Jon wyjaŭlajecca praz žadańnie baraćby za lepšaje paasobnych adzinak abo narodaŭ. Hety instynkt jość hałoŭnaj pružynaj ahułam usiaho postupu. Rola hetaha instynktu jość asabliwaja ŭ raźwićci fizyčnaha wychawańnia. Amal što wyklučna jamu treba prypisać raźwićcio staradaŭnich Olimpijskich ihraŭ i ciapierašni sport. Emulacyjny instynkt jość ahramadnaj pabudkaj dziela wyprabawańnia sił čaławieka ŭ-wa ŭsich halinach žyćcia.

f) Instynkt palaŭničy.

Jon akazwajecca ŭ achwocie da palawańnia. Praŭdapadobna jon jość spadčynaj pa našych prodkach, zmušanych kaliś wiaści baraćbu za swajo istnawańnie. Hulni, jakija pachodziać z hetaha instynktu, duža ŭpływajuć na wyabražeńnie.

Naprykład: hulnia kata iz złoŭlenaj myšaj, dahonki j chapańnie žywioły taje samaje parody, sabaka honić druhuju sabaku i h. p.

g) Instynkt bajawy.

Jość tolki ŭ mužčyn. Jon paŭstaŭ abo z žadańnia ŭtrymańnia hatunku ŭ postaci baraćby za samku, abo (pawodle Spencera) dziela pazbyćcia lišniaje enerhii. Siańnia źjaŭlajecca ŭ dalikatniejšaj formie, jak fechtawańnie (wyrableńnie sprytu npr. pałašom, šaškaj, pikaj i h. d.), boks (bićcio na kułački), futbał (miačyk nožny) i h. p.

Bajawy instynkt źjaŭlajecca ŭ čaławieka ŭžo ad jaho moładaści.

Cikaŭna, što jon wystupaje tolki ŭ ludziej zdarowych, a ŭ fizyčna słabych jaho amal saŭsim niama. U žančyn zamiest hetaha jość instynkt maciarynstwa. Naprykład: dziaŭčynka ad samaha dziacinstwa ŭžo lubić zabaŭlacca lalkami.

Usie hulni, budučyja wynikam roznych instynktaŭ, nia jość čymś biazmetnym, nia majučym suwiazi z razwićciom arhanizmu, a naadwarot jany jość kaniečnaj himnastykaj usich orhanaŭ i ich zdatnaści, tak słabych i nie raźwitych, u maładoha dziciaci.

U baraćbie za istnawańnie wychodziać dobra tyja hatunki, jakija ŭ moładaści himnastykawali muskuły, nerwy i inšyja orhany pry pomačy hulniaŭ (teoryja Groosa). Dr. Piasecki dawodzić, što naturalnuju patrebu himnastyki dla arhanizmu paćwiardžaje schodnaść, jakuju možna prykmiecić ŭ ruchawych hulniach plamieńniaŭ, narodaŭ. Naprykład: hulnia ŭ žmurki, kali adnamu z dziaciej zawiazywajuć wočy i jano starajecca zławić kaho niebudź, — usiudy hulajecca tak sama: ci to ŭ kulturnaj Eŭropie ci ŭ dzikich narodaŭ Azii, tolki ŭ kožnaha z narodaŭ heta hulnia jnakš nazywajecca i jnakšyja dałučajucca da jaje kazki i apawiadańni. Takaja schodnaść moža być tolki wytłumačana tym, što hulni wa ŭsich narodaŭ paŭstali pawodle supolnych uwa ŭsich čaławiecych rasach wyžej apisanych instynktaŭ.

Adnosna mety fizyčnaha wychawańnia, dyk jana jość trajakaja: fizyčna-praktyčnaja, maralnaja i estetyčnaja. Wiedama, što nia ŭsie ludzi jość adnalkowa zdarowyja i zahartawany. Adzin moža bosa chadzić pa śniahu, druhi ad hetaha zachwareje. Zdarowy arhanizm nia chutka padajecca chwarobie. Jon wiadzie z joju baraćbu. Usiudy nawakoł nas žywuć miljony bakteryjaŭ (maleńkija žywučki, katoryja možna pabačyć tolki praz pawialičalnyja škły), jakija wyklikajuć u čaławieku chwaroby. Čym słabiejšy arhanizm, tym chutčej jon zachwareje, bo nia zmoža adaleć chwarobatworčych bakteryjaŭ.

Fizyčnaje wychawańnie ačyščaje kroŭ, hartuje cieła i hetym samym robić naš arhanizm wytrywałym i adpornym na ŭsie wonkawyja ŭpływy. Heta i jość fizyčnaj metaj himnastyki. Aprača hetaha praz sport i hulni my wučymsia mnoha ruchaŭ karysnych nam u žyćci, naprykład: skoki, kidańnie, pławańnie, biehi i h. p. Heta jość praktyčnaja meta fizyčnaha wychawańnia.

Z druhoha boku jość peŭnym, što praz tawaryskija hulni i sport wyrablajecca i hartujecca charaktar i rozum. Wiedama, jak treba chutka pry tawaryskich hulniach kiemić i na roznyja wypadki reahawać (prociŭdziejać) i jak mała raźwity hetyja prykmiety ŭ čaławieku, jaki pieršy raz prystupaje da jakoje niebudź tawaryskaje hulni.

Sport i roznyja himnastyki cieła wyrablajuć u čaławieku prytomnaść, chutkaść pastanaŭleńnia, wučać być dyscyplinawanym, apanowywać swaje sobskija chacieńni, padparadkawajučy ich da ahulnaha dabra tawarystwa, u jakim hulajem, imknučysia z im da supolnaje mety. Wyrableńnie hetkich prykmietaŭ u čaławieku jość maralnaj metaj fizyčnaha wychawańnia.

Estetyčnuju metu fizyčnaha wychawańnia asiahajem praz himnastyku, jakaja nadaje našym rucham planowaść ich wykanańnia, adkidajučy ŭsio, što nie patrebna da wykanańnia peŭnaje raboty. Dziakujučy hetamu, našyja ruchi robiacca peŭnyja, pazbaŭlenyja niepatrebnych prywyčkaŭ i sumleŭkaŭ, adnym słowam pryhožyja.

Dyk jasna, što fizyčnaje wychawańnie ŭzmacniaje nia tolki cieła, ale i wyrablaje charaktar i ŭzmacniaje duch čaławieka. Tymbolej, što siły fizyčnyja i duchowyja čaławieka ścisła źwiazany miž saboj.

Raźwiwajučy swaju fizyčnuju siłu, my pamahajem uzrastać i našaj sile duchowaj. Dyk praz hulni, himnastyku i sport, — inakš fizyčnaje wychawańnie — wyrablajecca cieła i duch. Fizyčnym nazywajecca dziela taho, što pasłuhowywajemsia ŭ im fizyčnymi rečami, naprykład: pawietra, świet, wada, racyjanalnaje (razumnaje) spažyćcio strawy i adpawiedna raździelenaja praca muskułaŭ.

II. Fizyčnaje wychawańnie ŭ pradhistaryčnaha čaławieka

II.
Fizyčnaje wychawańnie ŭ pradhistaryčnaha čaławieka.

Jość peŭnym, što pieršabytny pradhistaryčny čaławiek himnastykawaŭ swajo cieła. I z samoha pačatku jon rabiŭ heta instynktoŭna, nie razumiejučy mety i patreby hetaha. Asnowaj himnastyki cieła pradhistaryčnaha čaławieka była kaniečnaść ruchu, pachodziačaja z roznych pryrodnych čaławieku instynktaŭ. Hetyja instynkty jość dokazam kaniečnaje žyćciowaje patreby fizyčnaha wychawańnia i adnosiacca całkom i da ciapierašniaha čaławieka.

Kožny z nas u moładaści niraz adčuwaŭ patrebu pabiehać, paskakać, abo padužacca z kumpanom ci pakidać kamieńnie; heta jość ništo inšaje, jak instynktoŭnaja patreba himnastyki. Takuju samuju patrebu adčuwaŭ i pieršabytny čaławiek.

Himnastykawańnie cieła ŭ toj čas praŭdapadobna było prytarnawana da praktyčnych ruchaŭ, patrebnych u toj čas čaławieku ŭ žyćci i ŭ jaho baraćbie za istnawańnie; naprykład: uzłažywańnie na drewy, chod z nachilenym tuławam, jak heta da ciapierašniaha dnia robić šmat dzikich narodaŭ. Paźniej, kali čaławiek staŭ zajmacca palawańniem, dyk himnastykawaŭ bieh, bićcio i kidańnie kamieńni, pałki, pływańnie i h. p. Aprača hetaha byli dziacinnyja hulni, jakija jak u žywiołaŭ tak i ŭ siańniašnich dzikich narodaŭ stanowiać hałoŭny srodak wychawańnia maładoha pakaleńnia.

Na hetkim pačatkawym himnastykawańni cieła, wynikajučym iz instynktoŭnaje patreby, čaławiek i zastaŭsia-b, kab nie prachodziŭ šmat ciažkich momantaŭ, jakija prachodziła ludzkaść bolšaje čaści ziamnoje kuli.

Hetkimi ciažkimi časami byli niekalki ladawych epochaŭ, pieraharodžanych pierarywami lahčejšaha klimatu.

Hetyja epochi wyhubili šmat ludziej. Dla acaleŭšych adnak byli jany ćwiordaj i ciažkaj škołaj baraćby za istnawańnie, zmušajučy čaławieka da hruntoŭnaje źmieny jaho žyćcia i da wydumańnia rabieńnia wopratki, ahniu i kamiennaha aružža.

Choład zmušaje jaho da šukańnia ciaplejšaha miesca ŭ dupłach wialikich dreŭ, abo ŭ hłybokich piačurach.

Niastača raślinnaha kormu zmušaje čaławieka da adžyŭlańnia pierawažna miasam, jakoje musić zdabyć palujučy na wialikich i niebiaśpiečnych źwiaroŭ. Palawańnie tahdy było nia tak lohkaje jak ciapier. Treba było dahaniać źwiara i adwažna iz kamiennaj siakieraj z im zmahacca.

Takoje palawańnie wyrablała ŭ čaławieku siłu, adwahu i wytrywałaść u biehu. Heta ŭsio ŭpływała karysna na wyprastawańnie jaho postaci, raźwićcio lohkich i serca. Raŭnaležna z hetym išło i raźwićcio prytomnaćci i wyžšych prymietaŭ duchowych.

Bolšaja častka ciapierašnich dzikich narodaŭ znachodzicca i da siańnia na wysacie cywilizacyi kamiennaje epochi; dyk možna bolš mienš wierna skazać, što fizyčnaje wychawańnie hetych narodaŭ jość padobnaje da takoha-ž wychawańnia z kamiennaje epochi. Najlepš daśledžanyja jość dzikija narody Indziejcaŭ Paŭnočnaje Ameryki. Hetyja narody mieli da niadaŭna hetkija himnastyki cieła: wypieradki ŭ biehu, stralańnie z łuku, kidańnie strałoj da mety, kidańnie pałkaj tak, kab jana daloka sunułasia pa lodzie, abo pa śniehu, niekalki hulniaŭ u miačyk: — padobnyja da anhielskaha „hockeya“, wypieradki ihračoŭ na niekalki wiorst šturchajučy kožny swoj miačyk, abo pałku i h. p.

Aprača hetaha mieli roznyja tancy. Wyžej skazanyja hulni i tancy jość ścisła złučany relihijnymi abradami.

Pieramohšaha hieroja čakali wialikija nahrady. Tak sama jość wialikaje zacikaŭleńnie wynikam ihraŭ. Čaraŭnicy mieli wialiki ŭpłyŭ, starajučysia swaimi šeptami adnamu pamahčy, druhomu paškodzić.

Aprača ŭsiaho hetaha jość šmat dziacinnych hulniaŭ, wielmi padobnych da hetkich-ža hulniaŭ dziaciej eŭropejskich cywilizawanych narodaŭ. Wučonyja kažuć, što hetyja hulni nia jość uziaty ad inšych kulturalniejšych narodaŭ, a paŭstali niezaležna ad wonkawych upływaŭ samadzielna na asnowie ahulnych usim narodam instynktaŭ.

III. Fizyčnaje wychawannie ŭ staražytnym Ehipcie, Indyi i Kitai

III.
Fizyčnaje wychawannie ŭ staražytnym Ehipcie, Indyi i Kitai.

Na najstarejšych Ehipskich pamiatnikach, siahajučych blizka try tysiačy hadoŭ pierad Naradžeńniem Chrysta, jość šmat malunkaŭ, pradstaŭlajučych hołych chłapcoŭ dužajučychsia miž saboj. Z paźniejšych adnak pamiatnikaŭ možna zrabić wywad, što ihry, hulni ci tancy ŭpraŭlalisia tam tolki słužbaj i niawolnikami dziela razryŭki dla panoŭ; padobna jak i da siańniašniaha dnia ŭ mnohich narodaŭ uschodu hetaje zaniaćcie naležyć tolki da specyjalnych barcoŭ, roznych atletaŭ i tancerak. Niama peŭnych dokazaŭ, ci staraehipskaje nižšaje klasy moładź dzialiłasia na takich specjalistaŭ.

Jość adnak praŭdapadobnym, što ŭ bahatšych familijach heta było. Paćwiardžajuć heta znajdzienyja z tych časaŭ staraehipskija rečy. Na malunkach, zroblenych na pamiatnikach i pradstaŭlajučych dužajučychsia chłapcoŭ: možna dahledzić kala siemdziesiat roznych himnastyčnych postaciaŭ. Tam-ža jość pradstaŭleny postaci žančyn, hulajučych miačykam, abo tancujučych, prypaminajučych našych baletnicaŭ. Z malunkaŭ možna taksama dahadacca, što pry hulniach ci tancach jany nie kłapacilisia ab zdaroŭi wykanaŭcaŭ. Dokazam hetaha jość šmat abrazoŭ, pradstaŭlajučych wynas akalečanych, abo samleŭšych ihrakoŭ. Užo kala pałowy treciaha tysiačahodździa pierad Naradžeńniem Chrysta istnawaŭ zwyčaj, što Faraony (ehipskija karali) kazali swaich synoŭ wyhadowywać razam z rawieśnikami znatniejšych ehipskich familijaŭ. Było heta niešta prypaminajučaje achwicerskija škoły. Tam asobny nastaŭnik wučyŭ pływańnia, uładańnia aružžam, jazdy na rydwanach (dwuchkałowyja wazy, z-zadu atkrytyja, užywanyja padčas ihraŭ) i h. d.

U Indyi ŭ druhim tysiačahodździ pierad Naradžeńniem Chrysta, za časaŭ zaŭziatych wojnaŭ prociŭ tamtejšych ciomnaskurych žycharaŭ światyja, knihi „Wedy“ časta ŭspaminajuć ab rycarskich ihryščach u postaci wypieradkaŭ na rydwanach. Paźniej hety zwyčaj adnak zanik dziela taho, što klimat tamtejšaha kraju nia spryjaŭ dla hadoŭli kaniej.

U Kitai try tysiačay hadoŭ pierad Nar. Chrysta ŭžo himnastykawańniu cieła prypisywali wialikuju wahu i razumieli dobry ŭpłyŭ jaho na zdaroŭje. Heta my wiedajem z apisańnia, jakoje jość u kitajskaj knizie h. z. „Conh-Fou“, pachodziačaj z taho času. U hetaj knizie znachodzicca sposab wykanańnia himnastyčnych ruchaŭ, razbor roznych postaciaŭ cieła i h. p.

U wyšej apisanych narodaŭ adnak nihdzie nie spatykajemsia z systematyčnym himnastykawańniem cieła dziela pedahohičnaje abo nacyjanalnaje mety. Adčuwali hetyja narody karyść z himnastyki, adnak nie razumieli wialikaje wažnaści i značeńnia jaje ŭ hramadzianstwie. Dziela hetaha fizyčnaje wychawańnie ŭ hetych narodaŭ nie mahło zaniać adpawiednaje wyšyni i ahulna razpaŭsiudzicca. Chutka nastupiŭ zaniapad fizyčnaha himnastykawańnia, jak biezinteresoŭnaje razryŭki, katoraja ŭ takim razumieńni zachawałasia tolki ŭ dziaciej.

Starejšaja-ž moładź achwatniej pryhledžwałasia štučkam najomnych atletaŭ, sama-ž nie chacieła brać udziełu. Niedachwat himnastyki narody ŭschodu staralisia dapaŭniać praz rupliwaje stasawańnie roznych, karysna ŭpływajučych na zdaroŭje, sposabaŭ, naprykład: masaž i myćcio cieła, wanny, łaźni i h. p.

Dahlad nad čystatoj cieła byŭ u hetych narodaŭ wielmi raspaŭsiudžany. Nawat možna śmieła skazać, što hetyja narody zrabili wialiki ŭpłyŭ na paźniejšyja ŭ hetym kirunku zwyčai ŭ narodaŭ Eŭropy.

U ehipskich damach, pachodziačych iz paławiny druhoha tysiačahodździa pierad Nar. Chrysta, nawat słužba mieła swaje wanny i łaźni. Taki dahlad cieła ŭ uschodnich staražytnych narodaŭ zamianiŭ im u peŭnaj stupieni fizyčnyja himnastykawańni, jakija bahatyja familii lanawalisia ŭpraŭlać. Hetyja himnastykawańni tady ŭpraŭlali tolki pierawažna najomnyja atlety (barcy-siłačy, silna zbudawanyja ludzi), kab mahčy wykanać roznyja štučki dziela zrabieńnia pryjemnaje razryŭki swaim panam.

---

IV. Fizyčnaje wychawannie ŭ Staražytnaje Hrecyi

IV
Fizyčnaje wychawannie ŭ Staražytnaje Hrecyi.

Jak u šmat inšych halinach kultury, tak i ŭ kirunku fizyčnaha wychawańnia staradaŭnaja Hrecyja daje nam u historyi pryhožy prykład. Tam fizyčnaje wychawannie hramadzianstwa stajała tak wysoka, što pasłužyła nawat za asnowu ŭsim paźniejšym pačynańniam u hetym kirunku. Nawat i da siańniašniaha dnia ŭ nikatorych drabnicach nielha jej daraŭniacca. Wiečnaj zasłuhaj staražytnaje Hrecyi jość toje, što jana pastawiła himnastyku na raŭnie z inšymi nawukami. Fizyčnym wychawańniem tam apiekawałasia i rupiłasia ŭsio tahačasnaje hramadzianstwa. Sport i himnastyka byli wyniesieny da wažnaści narodnaje ŭstanowy, jakaja mieła wialikuju wahu ŭ fizyčnym, maralnym i duchowym raźwićci hreckaha narodu.

Metaj Hrekaŭ było raŭnamiernaje wychawańnie moładzi. Afinianie rupilisia ab pryhožaści cieła, a Spartanie ab fizyčnaj sile swajho hramadzianstwa.

Likurh, zakonadaŭca Spartanaŭ (880 hadoŭ pierad Nar. Chrysta), wydajučy swaje zakony, mieŭ na mecie zapeŭnić dla swajho kraju adwažnych i sprytnych žaŭnieraŭ; pry hetym mieniej źwiartaŭ uwahi na pryhožaść cieła, a hałoŭnaje na wytrywałaść cieła, dziela stwareńnia praz heta wajennaje stojkaści i siły.

Solon (594 hadoŭ pierad Nar. Chrysta), zakonadaŭca Afinianaŭ, starajecca złučyć u hramadzianina ŭsie prykmiety daskanalnaha čaławieka h. z. wyrabieńnie pryhožaści cieła i daskanalnaści ducha.

Najbolš my wiedajem ab fizyčnym wychawańni ŭ tym časie z ihryšč, apisanych u pryhožych tworach Homera Ilijady i Odysiei. Apisanyja ŭ hetych tworach ihryščy šmat roźniacca ad paźniejšych hreckich ihraŭ.

Nahrady, jakija dajucca na hetych ihrach, aznačajuć nia stolki zasłuhu pieramožcy, skolki bahaćcie, abo dabrabyt taho, na čyju čeść byli ihry. Apošnija byli tolki panujučym i kamandzieram; prosty-ž narod mieŭ inšyja ihry, z šmat biadniejšym źmiestam. Pryhožy wobraz tahačasnych znatniejšych ihraŭ daje nam Homer u swaich tworach Ilijadzie i Odysiei, apiswajučy žałobny abchod na čeść Patrokła. Na hetym abchodzie ihry pačalisia ad wypieradkaŭ na rydwanach, paśla bićcio na kułački (boks), dužańnie, wypieradki ŭ biehu i ŭ kancy kidańnie aščepam. Aprača hetaha ŭ Odysiei apiswajecca kidańnie dyskam, stralańnie z łuka, tancy i hulni z miačykam.

Tyja častyja wystupleńni na ihrach padčas roznych światkawańniaŭ mieli wialiki ŭpłyŭ na, tady jašče prywatnaje, wychawańnie tahačasnaje moładzi.

Ihry za časoŭ Homera pa niekulki stahodździach u mnohich miestach zrabilisia peryjadyčna paŭtaralnymi światkawańniami na čeść pamioršych bahatyroŭ. Z tych ustanoŭlenych, spačatku lokalnych, ihraŭ paśla zdabyli ahulnaje hreckaje značeńnie hetkija: Olimpijskija ihry, Pityjskija, Istmijskija i Nemejskija ihry. Najsłaŭniejšyja z ich byli Olimpijskija ihry. Hetyja ŭsiahreckija ihry, dziela taho, što byli złučany z kultam bahoŭ, nazywalisia światymi. Jany razbudzili ŭ Hrekaŭ pačućcio supolnaści ŭsiaje Hrecyi. Olimpija była tak popularna, što nawat była ŭstanoŭlena rachuba času, h. z. Olimpijady.

Hetyja ihry mieli ahramadnaje značeńnie ŭ wychawańni hreckaha hramadzianstwa. Byli wialikaj pabudkaj da pastajannaha himnastykawańnia cieła. Kožny hramadzianin-Hrek, biaz roźnicy pachodžańnia, moh brać udzieł u ihrach. Pry hetym brana pad uwahu wiek ihraka. Asobna stawali da ihraŭ chłopcy, katorych dzialili na niekulki klasaŭ, pawodle ich hadoŭ. Na Olimpijskija ihry staraja hreckaja tradycyja zabaraniała, pad karaj śmierci, uwachodzić žančynam. Jany što čaćwierty hod mieli swaje žanockija ihry, zwanyja Herajskimi, ad bahini Hery.

Ab świataści i wažnaści Olimpijskich ihraŭ świedčyć fakt, što na niekalki miesiacaŭ pierad ich pačatkam heraldy abwiaščali ab ich usie miesty Hrecyi i pazywali da ihraŭ; kali ŭ hetym časie była wajna, dyk rabili zawiašeńnie aružža. Moładź, žadajučaja brać udzieł u ihrach, praz dziesiać miesiacaŭ pryhataŭlałasia da ich. A apošni miesiac pierad ihrami musiła prabywać u Elidzie i paddawacca prapisanaj dyjecie i himnastycy pad nadzoram daświedčanych nastaŭnikaŭ.

Ihry adbywalisia ŭ hetak zwanym Stadyjonie, majučym formu prostakuta 211 metraŭ daŭžynioju i 32 metry šyrynioju. Nawakoł hetaha Stadyjonu, na štučna nasypanych abo naturalnych uzhorkach, mahło pamiaścicca kala sorak tysiačaŭ ludziej.

Ihry pačatkowa pradaŭžalisia adzin dzień i składalisia tolki z wypieradkaŭ u biehu. Paśla prahrama była pawialičanaja i jany ciahnulisia piać dzion. Braŭšyja ŭdzieł u ihrach musili wystupać hołymi, a heta, z punktu hledžańnia hygijeny, byŭ wialiki i karysny postup, jakoha da siańniašniaha dnia nia možym asiahnuć.

Pieršy dzień Olimpijskich ihraŭ raspačynaŭsia ŭračystym pachodam z Elidy da Olimpii.

Hety pachod adbywaŭsia ŭ nastupnym paradku: na pieršym miejscy išli heraldy, za imi duchoŭnyja i sudździ, delehaty miestaŭ, paety, artysty, wučonyja, znatnyja hości i ŭ kancy ahramadnaja masa prysutnych hladzieńnikaŭ.

U hai, paświačonym Zeŭsawi, duchoŭnyja składali achwiary; paśla sudździ i zawadniki pierad Zeŭsam składali prysiahu.

Pieršyja prysiahali, što buduć sprawiadliwa sudzić, druhija, što sprawiadliwa buduć barykacca. Hety pieršy dzień kančaŭsia biasiedami j hulniami.

Druhi dzień mieŭ u prahramie zawadki chłapcoŭ, mianoŭna: bieh praz paławinu Stadyjona, dužańnie, bićcio na kułački (boks) i kambinacyja dužańnia z bićciom na kułački.

U trecim dniu byli zawadki darosłych mužčyn i składalisia z wytrywałaha biehu, heta značyć dwanadcać razoŭ abbiehčy Stadyjon (kala 5 kilametraŭ) i karotkaha biehu (kala 200 metraŭ).

Da biehu dzialili zawadnikaŭ praz lasawańnie na hrupy, pa čatyroch čaławiek u kožnaj hrupie.

Start (wybieh) byŭ aznačany praz kamiennyja plity, ukopanyja ŭ ziamlu.

Pieramožcy ŭ paasobnych hrupach iznoŭ stanawilisia da biehu, rašajučaha ab pieramozie nad usimi biehačami.

Hety pieramožca atrymoŭwaŭ nazoŭ „Olimpionike“ h. z. aznačany wiancom z halinak aliwy. Pa biehach nastupali dužańni, jakija ŭžo tady wymahali siły i źwinnaści.

Dziela zmacawańnia i pawialičeńnia hibkaści cieła, šmarawalisia dužalniki aliwaj i pasypywalisia piaskom, kab lepš było trymać schwaciŭšy praciŭnika. Toj ličyŭsia pieramožcam, chto pawaliŭ praciŭnika try razy.

Pary da dužańnia wybiralisia tak-sama pry pomačy lasawańnia.

Pieramožcy ŭ paasobnych parach musieli jašče miž saboj dužacca, tak što astatni pieramožca byŭ toj, katory pieramoh ceły čarod druhich.

Pry dužańni možna było chapać i dušyć praciŭnika za horła, trymać za kark, padstaŭlać nožku i h. p. adnym słowam nia treba było prytrymowywacca nijakich prawiłaŭ.

Pa dužańniach nastupała bićcio na kułački (boks).

Jano wyhladała woś jak: praciŭniki abkručywali ruki ad łokcia až da palcaŭ ramianiom z wałowaje skury, da katoraje časta byli prytarnawany ćwiordyja ramiennyja šyški, žaleznyja hałki abo ćwiaki. Bilisia tak doŭha, pakul ranieny i zmučany praciŭnik nie padnios u haru ruki, na znak, što ŭžo paddajecca.

Pa hetkaj hulni wychodzili časta praciŭniki z wybitymi zubami, z pakalečanaj haławoj, pałamanymi palcami, a nawat dachodziła i da śmierci. Jašče ciažejšym byŭ rezultat „pankrationu“ h. z. łučeńnie dužańnia z bićciom na kułački.

Čaćwiorty dzień mieŭ u prahramie wypieradki na rydwanach. Tut brali ŭdzieł tolki arystakraty. Hety dzień byŭ najcikawiejšym i najpryhažejšym dla Hrekaŭ.

Rydwany, zaprežanyja ŭ čaćwiorku, abkružali dwanadcać razoŭ hippodron (płošča dla wypieradkaŭ na koniach), jaki byŭ daŭžynioju kala dziewiaci kilometraŭ. Pieramahła taja čaćwiorka, jakaja pieršaja prybyła da mety. Wianiec atrymowywaŭ nia furman i nia toj, što jechaŭ na rydwanie, a toj, čyje byli koni.

Pa pałudni čaćwiortaha dnia adbywaŭsia piaciboj („pentatlon“), jaki składaŭsia z biehu, dužańniaŭ, skokaŭ, kidańniaŭ dyskam i aščepam. Dysk — heta byŭ žalezny kružok wialičynioju z talerku; wažyŭ dwa kilahramy.

Toj wyjhrawaŭ, chto kinuŭ najdalej. Skoki byli ŭ dalačyniu; pry hetym nie naležaŭ da redkaści skok daŭžynioj 50 stop hreckich (kala 14 metraŭ). Piaty dzień byŭ praznačany na achwiary, pachody, biasiedy i hulni. Wučonyja i paety pramaŭlali da narodu wychwalajučy pieramožcaŭ.

U kancy ŭračysta byli ŭručany im wiancy. Akrytyja sławaj zawadniki waročalisia da swaich radzimych miest, dzie ich wielmi ŭračysta spatykana i ŭznak čeści i pawažańnia nadawana roznyja prywilei. Na ich čeść na paświačonych miejscach staŭlali pamiatniki, a paety ŭwiekawiecywali ich imiony ŭ swajej paezii. Ihry byli ciesna złučany z relihijaj i heta było dla ich wielmi karysna, bo jany byli pastaŭleny na wyšyni relihijnaha abawiazku, a praz heta zaŭsiody byli ŭ wialikaj pawazie.

Aprača hetaha, jašče adna reč pryčyniłasia da što-raz to wialikšaha pawažańnia Olimpijskich i inšych ihraŭ u Hrecyi, a heta było praktyčnaje pierakanańnie swaje wyžšaści nad inšymi narodami: u časie najwialikšaha razćwietu Hrecyi (pieršaja paławina 5-taha stahodździa pierad N. Chr.).

Jana ščaśliwa prahnała najezd kudy bolšych likam Persaŭ. Prakanałasia, jak staić wyšej ad niepryjacielaŭ — barbaraŭ; razumieła, što hetuju wyžšaść asiahnuła praz wialiki patryjatyzm, adwahu i fizyčnuju łoŭkaść swaich wolnych hramadzian, jakija ŭsie hetyja prykmiety asiahnuli pry pomačy himnastykawańnia swajho cieła.

Dziela hetaha ŭ tym časie ŭ Hrecyi było najwialikšaje da ihraŭ zacikaŭleńnie. Himnastykawalisia j brali ŭdzieł u ihrach usie Hreki. Nia było tam biezkarysnaha dla hramadzianstwa atletyčnaha prafesijanalizmu.

Patryjatyzm wyklučaje ŭ atlety asabistuju ehaistyčnuju jaho karyść i kaža jamu himnastykawać cieła tak, kab moh słužyć baćkaŭščynie jak najdaŭžej i jak najlapiej.

Kožny hramadzianin zajmajecca sportam, aceniwajučy jaho wartaść u hramadzianstwie i biazmetnaść prafesijanalizmu ŭ sporcie.

Tak razumieli sport u Hrecyi i takuju metu mieli ich ihry. I heta było amal nie rašučaj pryčynaj razćwietu staradaŭnaje Hrecyi. Tym balej, što tam himnastykawańnie cieła było złučana z duchowaj kulturaj narodu. Paety, artysty i filozafy, na tak wialikich zboryščach, jak ihry, wyskazywali swaje idei. Paet i artysta-muzykant apiawaŭ pieramožcaŭ, malar-mastak pakrywaŭ ścieny budynkaŭ malunkami z ihraŭ.

Filozaf tut znachodziŭ temu nad razwažańniem karyści himnastykawańnia cieła dla narodu i haspadarstwa.

Olimpijskija ihry pasłužyli asnowaj dla siańniašnich sportawych arhanizacyjaŭ.

Fizyčnaje wychawańnie ŭ Hrecyi papaŭniałasia jašče tancami i hulniami, jakija byli raspaŭsiudžany miž hreckimi chłapcami i dziaŭčatami.

Ruchawyja hulni byli najbolš pašyrany ŭ Sparcie. Tam šmat hulniaŭ z miačykam, abo j biez jaho, ŭpraŭlana praz hramady roznaha wieku moładzi, hulajučy pad nadzoram daświedčanych instruktaroŭ. Apisy hetych hulniaŭ pierawažna zahinieny.

Staradaŭnyja hreckija filozafy razumieli i sprawiadliwa aceniwali wažnaść fizyčnaha wychawańnia ŭ hramadzianstwie. Abrazok hledžańnia hreckich filozafaŭ na himnastykawańnie cieła daje nam Platon i Arystotel — najsłaŭniejšyja hreckija filozafy.

Platon (427—348 pier. N. Chr.) byŭ lubimym wučniam Sokrata.

Specyjalnaje pracy ab himnastycy jon nie pakinuŭ, ale amal nia ŭ kožnaj z swaich roznych prac wyskazywaje swaje pohlady na fizyčnaje wychawańnie. Naprykład, jaho pracy „Protagoras“ haworycca hetak:

„Wypraŭlajuć dziaciej da nastaŭnikaŭ fechtawańnia, kab wyrabiŭšy cieła, uzmacniali hetym karysnyja dumki.

Nastaŭnikam rajać bolš pilnawać u chłapcoŭ pryhožaści abyčajaŭ, čymsia pisańnia i jhrańnia na cytry“. U „Ałkiwijadesie“ znachodzim hetak: „Chłapčanio nia moža być wyhadowywana niańkaj, ale takimi ludźmi, katorym jano jość pawierana, kab staralisia zrabić jaho jak najpryhažejšym, a ludzi, robiačyja heta, karystajuć z wialikaje pašany. Kali chłapcy darastajuć da siami hadoŭ, iduć da nastaŭnikaŭ konnaje jazdy, tak sama i na pływańnie i palawańnie pačynajuć pasyłać, dzie majuć wučycca biehańnia, kidańnia i stralańnia z łuku. Pa skončanych 14 hadoch addajuć čatyrom majstrom: najrazumniejšamu, najsprawiadliwiejšamu, najpawažniejšamu i najbajčejšamu“.

Platon wytrywała addawaŭsia himnastycy, nazywajučy jaje staršaj siastroj duchowaha wychawańnia. Kaža, što spačatku treba źwiartać uwahu tolki na fizyčnaje wyrableńnie dziciaci, a paśla, jak jano budzie dobra raźwitoje fizyčna, duchowaje wychawańnie pawinna jści sumiežna z fizyčnym. Platon paŭtaraje, što kali takoha sumiežnaha wychawańnia niama, dyk nia warta hawaryć ani ab ciele, ani ab dušy. Hałoŭnaj metaj fizyčnaha wychawańnia jość zdaroŭje, źwinnaść, zhodnaść (harmonija) ŭ paasobnych častkach cieła i pryhožaść, inakš kažučy pedahahičnaja i estetyčnaja himnastyka, dziela taho, što jana palapšajeć cieła, jakoje pawinna być daskanalnaj pryładaj dla ducha.

Za najlepšyja himnastyčnyja wučeńni Platon ličyć wolnuju himnastyku, wyrablajučuju źwinnaść i nia mučačuju himnastykujučaha. Paasobnyja ruchi hetaje himnastyki pawinny jści stupianiowa ad lahčejšych da ciažejšych, abchopliwajučy raŭnamierna ŭsie muskuły, jakija pry himnastyčnych ruchach pawinny abo całkom skurčywacca, abo całkom wyciahacca. Platon hanić adnabočnuju ciažkuju himnastyku; kaža, što metaj himnastyki jość zrabieńnie z cieła pawolnuju słuhu woli.

Žadaje himnastyki dla dziaciej biaz roźnicy rodu, ćwierdziačy, što jość wialikim hłupstwam nie źwiartać uwahi na fizyčnaje wychawańnie kabiety. Da 20-ha hodu žyćcia Platon raić dla maładziožy addawacca wyklučna himnastycy, bo ahułam biaručy, tolki hety wiek uwažaje za čas, kali abjaŭlajecca zhodnaść pamiž raźwićciom cieła i ducha, i ad jaho (wieku) ličyć užo moładź daśpiełaj i pryhatoŭlenaj da słuchańnia wyšejšych nawuk.

Zaznačaje, što najwyšejšuju stupień raźwićcia asiahajem praz sumiežnaje raźwićcio cieła i intelihiencyi. Usiestarońnie raźwitaha hramadzianina, zdatnaha da roznych dziaržaŭnych metaŭ, možna tolki mieć praz raŭnaležnaje wychawańnie cieła i dušy; urešcie Platon wymahaje, kab nastaŭniki himnastyki byli ŭtrymliwanyja na košt dziaržawy.

Druhim hreckim filozofam zasłužanym u kirunku fizyčnaha wychawańnia Hrekaŭ byŭ Arystotel. Jon byŭ wučniam Platona, a paśla nastaŭnikam Alaksandra Wialikaha, znanaha wajaki staradaŭniaje Hrecyi.

Arystotel (384—322 pier. N. Ch.) ličyć užo himnastyku jak wiedu i chilicca da stwareńnia metody fizyčnaha wychawańnia. Niama wiedama, ci pakinuŭ jon jakuju pracu specyjalna ab fizyčnym wychawańni. Adnak jość peŭnym, što jon rabiŭ dośledy karysnaści roznych himnastyčnych ruchaŭ. U swajej pracy h. zwanaj „Abyčai“ Arystotel kaža hetak: „Užo pierad 5-tym hodam dzicianio moža i pawinna prywykać da źmieny temperatury, da peŭnaha ruchu i da pracy. Praca hetaja, dziela nieraźwitaści arhanizmu dziciaci pawinna być dla jaho jak-by hulnioj…

Pa skončanym 5-tym hodzie žyćcia dzicianio pawinna praz 2 hady pryhladywacca na himnastykawańnie cieła i ducha ŭ druhich, kab zahadzia prywykała da źmiestu budučaha wučeńnia. 8, 9 i 10-ty hod žyćcia paświačać lohkim himnastykawańniam cieła; dalejšyja 6 hadoŭ — nawukam i literatury, a astatnija 4 hady — trudniejšym himnastyčnym wučeńniam, jakija majuć wyrablać cieła biaz škody dla dušy. Himnastyka prynosić wialikija karyści, wyrablajučy zdaroŭje i pryhožaść, hartujučy i prytarnowywajučy cieła da žaŭnierskich trudoŭ. Ale nia ŭ čym nielha mieć pierasady. Waźmicie prykład z Spartanaŭ, katoryja addanyja wyklučna wučeńniam himnastyčnym, pamima dobrych zamieraŭ, papali ŭ dzikaść i hrubaść. U maim razumieńni hramadzianin nia moža być atletam, abo niespakojnym dla susiedziaŭ žaŭnieram, a pawinien prynasić dobryja prymiety i filazofskija dumki“.

Hetak kazaŭ Arystotel, pišučy ab abyčajach. Aprača hetaha jon šmat dzie wyskazywaŭ swaje dumki ab fizyčnym wychawańni, zaznačajučy, što najlepšaj himnastykaj jość takaja, jakuju kožny moža ŭpraŭlać. Na asnowie swaich dośledaŭ dakazaŭ, čym pawinna być himnastyka, katoruju ŭwažaje za najlepšy sposab da daskanalnaha wyrableńnia serca i dušy, robiačy wywad, što himnastyka nia jość dziela zawadkaŭ, a dziela dobraha wychawańnia hramadzian. Arystotel hanić lišniaje, pierasadnaje himnastykawańnie cieła, a ciažkaj atletyki saŭsim nia raić upraŭlać. Z punktu hledžańnia hihijeničnaha i realnaha kirunku Arystotelskaje filazofii wynikaje, što nielha prawodzić himnastyki adnačasna z duchowaj pracaj.

V. Fizyčnaje wychawańnie ŭ Rymlanaŭ

V.
Fizyčnaje wychawańnie ŭ Rymlanaŭ.

Pawodle staroje rymskaje tradycyi wychawańnie moładzi naležała wyklučna da baćkoŭ. Dyk na’t wielmi bahatyja baćki wučyli sami swaich dziaciej i zmušali ich da himnastykawańnia cieła. Chutka adnak u bahaciejšych uwajšło ŭ modu daručańnie chatniaje nawuki swaich dziaciej niawolnikam, najčaściej Hrekam.

Biadniejšyja pasyłali dziaciej da škoł prywatnych. Hetyja škoły pa bolšaj čaści byli wielmi biednyja. Pamiaščeńnie mieli pad publičnymi kalumnadami, abo na’t pad hołym niebam na rynku.

Pasłuhoŭwalisia ŭ škole metodaj pamiaćciowaj i srohaj dyscyplinaj. Bićcio było narmalnaj karaj. Wyniatak stanawili małyja dzieci, jakich wučyli pačatkam św. Pisańnia padčas hulniaŭ. U škołach tak-sama była himnastyka.

Rymskaja tradycja wymahała karysnych fizyčnych wučeńniaŭ, pieradusim wajennych. Da hetkich naležali: bieh, skok, kidańnie aščepam da mety, fechtawańnie i konnaja jazda. Rymskaja moładź achwotna addawałasia hetym fizyčnym wučeńniam na h. zwanym Marsawym poli. Dziaŭčaty pa skančeńniu pačatkawaj škoły addawalisia swaim žanočym abawiazkam, bahaciejšyja z ich wučylisia ad hreckich niawolnikaŭ mowy, jakaja była tady modnaj u rymskich salach.

Kožnaja kabieta musiła dobra znać žanočyja raboty, dziela taho, što zwyčaj nakazywaŭ, kab usia wopratka dla siam’i pryhataŭlałasia ŭ chacie.

Adnosna himnastykawańnia cieła žonki ŭpraŭlali hulniu z miačykam i tancy. Apošnija patrebny byli im u charawodach na čeść bahoŭ, padobna jak i ŭ Hrecyi. Rymlanin pahardžaŭ hreckaj himnastykaj. Nia lubiŭ jon jaje dziela taho, što jana ŭpraŭlałasia hoła, dyk Rymlanin bajaŭsia, kab nia było prastupkaŭ prociŭ maralnaści.

Pieradusim za mała bačyŭ u jej praktyčnaha wajennaha prytarnawańnia. Dziela hetaha, nia hledziačy na wialiki ŭpłyŭ hreččyny ŭwa ŭsich inšych kirunkach, himnastyka hreckaja ŭwajšła da Rymlanaŭ šmat paźniej, majučy j dalej šmat praciŭnikaŭ. Rymlanie adnak nie asnowywali palestraŭ, abo himnazijaŭ, jak heta rabili Hreki. Nazoŭ „palestra“ aznačaŭ u Rymlanaŭ himnastyčnuju płošču, abo pamiaščeńnie, zroblenaje jak prybudoŭka da prywatnych i publičnych łaźniaŭ. Tam adbywalisia himnastyki, abo hulni, najčaściej hulnia z miačykam i što niebudź z hreckaje himnastyki; časta tolki kab razahrecca pierad chałodnym kupańniem, zamiest haračaje łaźni. Pry apošniaj było šmat niawolnikaŭ, znajučych daskanalna masaž i namazywańnie cieła. Aproč hetaha Rym mieŭ swaje tradycyjnyja ihry, duža roźniačyja ad hreckich. Užo za časaŭ karaleŭskich pačali budawać u Rymie, a paśla nawat i na prawincyjach, pryhožyja cyrki i amfiteatry, jakija mahli pamiaścić sotni tysiačaŭ hladzieńnikaŭ. Tut adbywalisia dahonki na kalaśnicach (rydwanach), baraćba z dzikimi źwiarami i bitwy Hładzijataraŭ, jakimi spačatku byli pałonnyja i niawolniki, wučanyja ŭ specyjalnych škołach. Hładzijatarskija bitwy byli zaŭsiody krywawyja i pakidali pa sabie šmat ludzkich achwiaraŭ. Wolnaja ad pracy taŭpa žadała što-raz to krywaŭšych widowiščaŭ, jakija zabiwali ŭ joj ludzkoje pačućcio. U kancy dahadžali hladzieńnikam widowiščy biezbaronnych chryścijan, razrywanych dzikimi źwiarami.

Adnak jość i pryhožaja kraska adnosna fizyčnaha wychawańnia ŭ historyi rymskaha cezarstwa. A heta jość woś što: cezar Aŭhust zdaleŭ na asnowie stararymskich ihraŭ raźwić ustanowu, katoraja istnujučy praz try stahodździ pryčyniłasia ŭ wialikaj miery da adradžeńnia rycarskaha ducha i wajaŭničaści rymskaje moładzi.

Hetaj ustanowaj byli suwiazi moładzi (sodalicia abo collegia iuvenum) pad staršynstwam pawažanych i znatnych hramadzian, utrymliwajučych materjalna suwiazi.

Metaj henych suwiaziaŭ było adradžeńnie daŭniejšych rycarskich abyčajaŭ pry pomačy pastajannych himnastykawańniaŭ, pryhataŭlajučych da publičnych ihraŭ, adbywanych u istnujučych užo amfiteatrach. Praŭdapadobna da tahačasnaha fizyčnaha wychawańnia naležali hetkija sporty: palawańnie na wialikich źwiaroŭ, hładzijatarskija bitwy (z toj roźnicaj, što tut užo bilisia nie niawolniki, a moładź z najlepšych familijaŭ i sposabam nia tak krywawym). U pačatku pieršych troch stahodździaŭ pa N. Chr. suwiazi raźwiwalisia raŭnamierna z farmawańniem wojska rymskimi hramadzianami. U pieršym stahodździ pa N. Chr. — u Italii, a ŭ dwuch nastupnych stahodździach nawat i ŭ addalenych prawincyjach rymskaje dziaržawy.

Hetyja try stahodździ jość časam razćwietu rymskaje dziaržawy. Paźniej hetaja ahramadnaja dziaržawa była zaležna ad najomnych barbaraŭ, praz jakich sabie zhatawała zhubu.

U pieršaj pałowie IV stahodździa panujučaj relihijaj u Rymskaj Imperyi stanowicca Chryścijanskaja. Heta byli časy, kali ŭ chryścijanskim kaściele mieŭ wialiki ŭpłyŭ kirunak ascetyčny, paŭstaŭšy z Chrystowaj nawuki, paniataj adnabočna. Ascety žadali mučeńnia cieła, kab praz heta lepš było dla dušy źblizicca da Boha. Pasty, bičawańnie, biazsonnaść, niadbałaść pra swajo cieła, addzialeńnie ad świetu i klaštary-manastyry — woś kličy, prapanawanyja ascetami — wialikimi worahami fizyčnaha wychawańnia.

Na ščaście pamiž wialikich ajcoŭ Chryścijanskaha kaścioła znajšlisia i takija, što patrapili pahadzić hreka-rymskuju cywilizacyju z wymahańniem Chryścijanskaje wiery. Hetymi ajcami byli św. Hieronim i św. Aŭhustyn. Pieršy z ich prapanuje wučyć dziaciej pačatkaŭ św. Pisańnia padčas hulniaŭ (rymskaja metoda), św. Aŭhustyn himnastyku ličyć naraŭnie z inšymi świeckimi nawukami i prapanuje, kab jaje znaŭ nawat duchoŭny. Nia hledziačy na niezrazumieńnie tahačasnym Chryścijanstwam karyści fizyčnaha wychawańnia, pokul istnawała rymskaja dziaržawa, hetaje wychawańnie ŭ joj adnak nie źmianiłasia, dajučy dla moładzi chacia reštki hreka-rymskaje kultury cieła, jakaja zachawałasia ŭ školnaj i siamiejnaj tradycyi Rymlanaŭ.

Z rymskich wučonych i znatnych mužaŭ, pracujučych u kirunku fizyčnaha wychawańnia, najsłaŭniejšym byŭ Galenus (131—201 pa N. Chr.). Jon byŭ lekaram hładzijatarskaje škoły, aznačaŭsia wialikaj wučonaściu i šmat pisaŭ. Da našych časaŭ zachawałasia 146 jaho prac, pierawažna pra anatomiju, fizyolohiju i fizyčnaje wychawańnie. Až da XVI stahodździa medycyna karystałasia jaho pracami.

Hety wučony ŭ wadnej z swaich prac pad zahałoŭkam „Hygiena“ wyrazna razhladaŭ teoryju himnastyki, jasna ŭstanawiŭ hruntoŭnuju systemu fizyčnaha wychawańnia i stwaryŭ asnowu lekarskaje himnastyki. Galenus nia raić himnastykawać usich roŭna, a prytarnowywać himnastyku da wieku (uzrostu), rodu, zdaroŭja i siły himnastykujučaje asoby.

Himnastyčnyja ruchi dzielić jon na takija 4 hrupy: ruchi dziejnyja, pasyŭnyja, miašanyja i ruchi ŭspakajwajučyja. Ad nastaŭnikaŭ fizyčnaha wychawańnia wymahaje, kab jany źwiartali ŭwahu na indywidualnaść paasobnych wučniaŭ i kab pry himnastycy mieli stupianiowaść (hradacyju) ruchaŭ, pierachodziačy ad lahčejšych da ciažejšych. Ad wučniaŭ wymahaje, kab jany ŭsie himnastyčnyja ruchi wykonywali akuratna j enerhična. Za najlepšuju himnastyku ličyć takuju, jakaja zahartowywaje wučnia i wyrablaje ŭ jaho hrudnuju kletku i lohkija, rajučy dziela hetaha prywučać cieła da roznych niawyhadaŭ i mnoha piajać.

U jaho himnastyčnaj systemie była źwiartana wialikaja ŭwaha na masaž cieła i na dobruju postać himnastykujučaha.

Galenus u swajej systemie wyličaje šmat hulniaŭ, pieradusim hulniaŭ ź miačykam.

U swajej knižcy „Hygiena“ časta kaža hetak: „Najlepšyja adnak wyklučna, bo asnaŭnyja himnastyčnyja wučeńni — heta systematyčnyja, jak łučačyja ŭ sabie pryjemnaść, uwahu na zdaroŭje i pryhožaść“.

U kancy swajej knižki paświačaje ceły raździeł sprawie pryhataŭleńnia nastaŭnikaŭ himnastyki, kažučy tak: „Istnuje wialikaja roźnica pamiž wywučanym kiraŭnikom himnastyki, a nieŭświadomlenym, katory nie rabiŭ dośledaŭ, a znaje tolki praktyčny wonkawy bok himnastyki; roźnica jość tak wialikaja, jak pamiž lekaram i kucharam.

Pamior Galenus u pačatku III-ha stahodździa pa N. Chr., u časie, kali rymskaja dziaržawa ciešyłasia razćwietam, wialikaj mahutnaściu i dabrabytam swaich hramadzian.

Adnačasna z bahaćciem i dabrabytam rymskaha narodu pačałosia hulaščaje i raspusnaje žyćcio i ahulnaje panižeńnie dobrych abyčajaŭ. Razam z hetym źnikaje rupliwaść pra fizyčnaje wychawańnie hramadzian. Nie pamahli załožanyja cezaram Aŭhustam suwiazi („Sodaliciae iuvenum“). Rymskaja moładź zamiesta ŭzmacniać swajo cieła himnastykaj, zamiesta pryhataŭlacca fizyčna i maralna dziela pracy dla dabra baćkaŭščyny, addawałasia biazmetnamu hulaščamu žyćciu.

Fizyčnaje wychawańnie, złučanaje z hartawańniem i niawyhodami cieła, mieła što-raz mienš starońnikaŭ, ustupajučy miesta cyrkowym papisam, mała karysnym ahulnamu zdaroŭju hramadzianstwa.

Hetkim sposabam staŭsia zaniapad fizyčnaha, a razam z hetym i maralnaha wychawańnia ŭ Rymlanaŭ.

Śmieła možna skazać, što heta była adna z pryčyn zaniapadu rymskaje dziaržawy.

VI. Fizyčnaje wychawańnie ŭ siaredniawiečy i nawiejšych časach

VI.
Fizyčnaje wychawańnie ŭ siaredniawiečy i nawiejšych časach.

U pačatku VI-ha stahodździa byŭ zaniapad rymskaje dziaržawy. Adnoj z pryčyn hetaha zaniapadu było ahulnaje abnižeńnie cywilizacyi i poŭny zanik fizyčnaha wychawańnia ŭ rymskich škołach, katoryja byli tady ŭ rukach Chryścijanskaha kaścioła.

Razumiejecca, što himnastykawańnie i dahlad cieła byli wyklučany z prahramy školnaha wychawańnia. Boj jak-ža-ž mahli ascety pazwolić himnastykawać i dahladać cieła, kali ŭwažali jaho za woraha dušy!

U škołach dzieci instyktoŭna adčuwali patrebu hulniaŭ, dziela hetaha ŭ niekatorych škołach pazwalali im na hulniu, uwažajučy jaje za biazhrešnuju razryŭku. Adnak u bolšaj čaści tahočasnych škołaŭ ciažkimi karami było zabaroniena addawacca hulniam. Razam z hetym usio bolej paharšalisia ŭ škołach metady nawučańnia, jakoje było wyklučna pamiaćciowaje i ŭ čužoj miortwaj łacinskaj mowie.

Aprača hetaha bićcio dziaciej było bolš raspaŭsiudžana, jak u časach staradaŭnych. Nia hledziačy adnak na ŭsio heta nielha skazać, što ŭ časach siaredniawieča byŭ ahulny zaniapad fizyčnaha wychawańnia.

Hety zaniapad byŭ tolki ŭ škołach.

U tahočasnym hramadzianstwie himnastyka i naahuł kultura cieła nie zaniapała.

Škołaŭ było adnosna nia mnoha. Jany byli pierawažna manastyrskija, katedralnyja i parachwijalnyja. Usie jany pryhataŭlali moładź wyklučna na duchoŭnikaŭ i pamocnikaŭ kaścielnaje słužby.

Nia ŭsie-ž tady byli duchoŭnikami; wialikaja častka moładzi była hadawana zusim inakš, pawodle tradycyjaŭ pahanskaha hramadzianstwa, z jakoha pachodziła. Hetyja tradycyi stwaryli Kielty, paŭnočnyja Giermany i Sławianie.

Kielty — heta wajaŭničyja plamiony, — wielmi lubili sport i himnastyku. U Irlandcaŭ, jakija majuć prymiešku krywi Kieltaŭ, narodnyja ihry zachawalisia najdaŭžej z usich cywilizawanych narodaŭ. Hetyja ihry byli padobny da stara-hreckich i adbywalisia tak-sama ŭ čeść pamioršych daŭnych bahatyroŭ z pahanskich časaŭ. Wyšej uspomnienyja ihry ŭ Irlandcaŭ zanikli tolki na pačatku prošlaha stahodździa.

Paŭnočnyja Giermany byli wielmi dobryja maraki, kalanizatary i zdabyŭcy; razam z hetym nałahowa addawalisia rycarskim ihram.

Ab Sławianach pahutarym u raździele ab fizyčnym wychawańni ŭ Biełarusaŭ.

Wyhadawanaje na tradycyjach wyšejuspomnienych, tady jašče pahanskich narodaŭ, hramadzianstwa siaredniawieča nie pakidała rupicca ab dahladzie i himnastykawańni cieła, nia hledziačy na toje, što praniknutaje ducham ascetyzmu tahočasnaje chryścijanstwa mieła zusim inšy klič.

Hetym kličam było: „Muč i pahardžaj swajo cieła, bo jano jość woraham twajej dušy“.

Abstawiny tahočasnaha žyćcia zmušajuć bolšuju častku hramadzianstwa da fizyčnaje pracy i rabieńnia aružžam. Heta datyčyć pieradusim rycarskaje klasy. Wychawańnie rycarskaha chłapca pačynałasia ŭ 7-m hodzie jaho žyćcia. Hetaje wychawańnie adbywałasia doma, pad kiraŭnictwam baćki, abo inšaha instruktara, i składałasia z himnastykawańniaŭ cieła, pryhataŭlajučych pieradusim da wajenščyny.

Paśla achwotna pasyłana chłapca da zamku bahaciejšaha i słaŭniejšaha rycara; najčaściej heta było ad 14-ci da 15-ci hadoŭ žyćcia. Tam addawaŭsia chłapiec tradycyjnym himnastykawańniam swȧich pahanskich prodkaŭ, naprykład: bieh, skok, kidańnie kamieniem, aščepam, dužańnie i specjalnyja šlachockija sporty, jak jazda konna, fechtawańnie, tancy i stralańnie.

Aprača hetaha było palawańnie, hulnia ź miačykam i pływańnie. Adnym słowam rycarski chłapiec wučyŭsia pieranosić choład, hoład i ŭsialakija niawyhody, inakš — zahartowywaŭsia da ŭsiaho. Wyhadawany hetkim sposabam u 26-ym hodzie swajho žyćcia rabiŭsia ŭžo jon rycaram.

Zamiest daŭnych pahanskich ihraŭ rycary mieli swaje turniry, jakija, padobna jak i bolšaść rycarskich zwyčajaŭ, byli zapačatkawany ŭ Francyi.

Hetyja turniry, padobna ihram, apisanym ŭ Homera, adbywalisia wypadkowa, padčas roznych światkawańniaŭ. Udzieł brali ŭ ich tolki rycary. Pierad turnirami adbywałasia dawoli starannaje i doŭhaje da ich pryhataŭleńnie.

Užo niekalki miesiacaŭ pierad imi heraldy abjaždžali časam nawat dalokija zamiežnyja krai i abwiaščali turniry.

Nia mała kłopatu mieła kamisija, jakaja spraŭdžała, chto z braŭšych udzieł na turniry maje prawa da hetaha.

Da turniraŭ nie dapuščana heretykaŭ, zdradnikaŭ swajho karala, abo kniazia, dezerciraŭ, nie datrymliwajučych słowa, zabojcaŭ, bandytaŭ, kryŭdzicielaŭ swaich paddanych, abo ŭdowaŭ i sirotaŭ i šmat inšych.

Brana pad uwahu taksama, ci aružža rycara jość u paradku i ci koń jaho nia maje jakich norawaŭ.

Wybranaje da turniru miesta abharadžywali płotam, katory mieŭ formu prostakuta; wialičynia jaho zaležała ad taho, skolki było pradbačana prysutnych hladzielnikaŭ.

Ziamlu na abharodžanym miejscy raŭniali i ćwiorda ŭbiwali. Praznačanyja miejscy dla 2-ch praciŭnych hrupaŭ rycaraŭ raździalali šnurami, jakija na znak pačatku bitwy pieracinali. Dla znatnych hladzielnikaŭ pry adnym z bakoŭ prostakuta budawali trybuny. Inšyja baki prostakuta praznačany byli ludziam prostym, jakija byli padzieleny pawodle relihii, abo narodnaści.

Trybuny, a tak-sama i baki prostakutnaje płoščy byli choraša prybrany.

Turniry byli ŭ najlepšym razćwiecie ad X da XV stahodździa. Jany składalisia z aružnaje baraćby konnych rycaraŭ. Spačatku ŭžywałasia da hetaha zwyčajnaje wostraje aružža. Paźniej adnak heta było redkaściaj, a ahulna ŭžywana pikaŭ z tupymi kancami. Pamima hetaha, baraćba dawała šmat wypadkaŭ ciažkaha paranieńnia, a nawat i śmierci. Kab aścierahčy ad hetaha, rabili piki z miakkaha drewa, jakoje chutčej łamałasia pry spatkańni rycaraŭ, nie pazwalajučy hetym samym zrabić adzin druhomu wialikaj škody. Taksama i turniraŭskija miečy mieli tupyja kancy. Narmalny sposab baraćby — heta byŭ duel dwuch rycaraŭ, jakija paśla niewialikaha raźbiehu staralisia trapić ŭ tułaŭ. Aprača adzin druhoha pikaj u haławu, abo hetkich duelaŭ adbywalisia jašče turniry, prypaminajučyja ciapierašnija maneŭry. Rycary pry hetym dzialilisia na dwa addzieły, biŭšyjasia adzin z druhim. Pry takich turnirach dachodziła da wialikaje zaŭziataści.

U kancy siaredniawieča pajaŭlajecca na turnirach i piachotnaja baraćba. Hetaja adbywałasia woś jak: rycary stajać z miečami, abo pikami z abodwuch staron adharadžywajučaj ich barjery, z-za katoraje paśla atakujuć adzin druhoha. Heta jość ništo inšaje, jak pačatak fechtawańnia.

Chutka turniry byli tak raspaŭsiudžany, što kožny rycar amal nie zaŭsiody moh u ich brać udzieł.

Turniry mieli karysny ŭpłyŭ nia tolki na wychawańnie rycaraŭ, ale taksama i inšych klasaŭ, jakija chacia nia byli dapuščany da turniraŭ, adnak mahli być ich hladzielnikami, a hetym samym brali prykład i achwotu da swaich, nia tak uračystych ihraŭ.

Turniry mieli adnak i swaju kiepskuju staranu. Pamima ŭžywańnia tupoha aružža, časta zdaralisia wypadki paranieńniaŭ, abo j śmierci. Z hetaje pryčyny biskupy zabaraniali chryścijanam brać udzieł u turnirach.

Adnak hety rycarski zwyčaj byŭ tak papularny i raspaŭsiudžany, što nawat chryścijanam trudna było wykanać prykaz swaich biskupaŭ. Na turnirach, pamima zabarony, časta byli prysutnymi náwat znatnyja chryścijanskija duchoŭniki.

A što-ž kazać pra prosty chryścijanski narod?

Treba zaznačyć, što ŭčaśniki turniraŭ aprača maralnaha zadawaleńnia mieli z ich i materyjalnuju karyść. Pieramožca tam atrymliwaŭ darahija naharody, a jašče bolš łakomym — heta było addawańnie pieramožanaha ŭ niawolu pieramožcy, a koń i zbroja pieršaha — wajennaj zdabyčaj druhoha i rabiłasia jaho ŭłasnaściu. Z hetaje pryčyny wytwaryłasia paśla šmat rycaraŭ, jakija praz turniry staralisia ŭzbahacicca, biaručy wykup ad pieramožanych. Praŭdziwyja i dobryja rycary adnak pahardžali hetym.

Ahramadnym zaachwočwańniem da wialikich čynaŭ byli dla rycaraŭ kabiety

Jany ŭručali pieramožcam naharody, chwalili ich siłu i adwahu, žadajučy im pieramohi na nastupnyja turniry. Pawodle pryniataha zwyčaju kožny rycar addawaŭsia na słužbu adnoj z kabiet, u znak čaho nasiŭ na swajej zbroi jakuju niebudź pryhožuju reč, uziatuju ad jaje. Hetaja adznaka prypaminała jamu tyja abiacańni, jakija daŭ swajej dziaŭčynie.

Siaredniawiakowyja turniry ŭ niekatorych miestach pratrywali až da kanca XVI stahodździa. Pryčynaj ich zaniapadu było nastupnaje: zaniapad samoj-ža rycarskaje klasy, pierachod abarony miežaŭ haspadarstwa ŭ ruki adumysłowa nabiranaha wojska i źmiena wajennaje techniki.

Časy ad XIV da XV stahodździa — heta jość časy humanizmu. Datyčna fizyčnaha wychawańnia — heta časy adradžeńnia hreckich ideałaŭ. Dahlad cieła znachodzić iznoŭ šmat starońnikaŭ, a najbolš spamiž italijskich humanistaŭ, z katorych hłaŭniejšym byŭ P. Vergerio. Jon napisaŭ knižku ab adukacyi znatnaha rodu chłapca. U hetaj knižcy pamiž inšym jość pohlady na fizyčnaje wychawańnie. U hetym kirunku jon idzie za prykładam staradaŭnych hreckich časaŭ.

Raić, kab chłapiec addawaŭsia nia tolki dla klasyčnaj literatury, ale kab i ŭpraŭlaŭ biehi, skoki, boks, a paśla j wajennyja wučeńni, jak konnaja jazda, fechtawańnie i h. p. Raić taksama addawacca hulniam, pieradusim ź miačykam, i karystać jak najbolej sa spacyru na wolnym pawietry. Naahuł kaža ŭ mieru jeść, pić i da ŭsiaho hartawacca.

Druhim italijskim humanistym, adznačyŭšymsia ŭ kirunku fizyčnaha wychawańnia, byŭ Vittorino Da Feltre. Jon swaich pohladaŭ nia pisaŭ, ale pamima hetaha byŭ adnym z pieršych refarmataraŭ praktyčnaha wychawańnia. Budučy nastaŭnikam kniazioŭskich dziaciej, jon kirawaŭ himnastykawańniem cieła i hulniami swaich wučniaŭ, sam biaručy razam ź imi ŭ ich udzieł.

Za prykładam italijskich humanistaŭ pajšło šmat tahočasnych dziejačaŭ roznych krajoŭ.

Usie pačali zwaračywać uwahu na fizyčnaje wychawańnie swaich hramadzian, pa myśli hreckich ideałaŭ, tak, što ŭžo XVI stahodździe śmieła možna nazwać adradžeńniem fizyčnaha wychawańnia. U hetych časach užo amal nia ŭsie dziejačy byli pierakanany ab wialikaj patrebie i wažnaści himnastyki i sportu.

Słaŭny italijski lekar Hieronymus Mercurialis piša wialikuju knižku pad zahałoŭkam „De arte gymnastica“ (ab himnastyčnaj štuce). U hetaj knižcy jon wyskazwaje swaje, zusim niezaležnyja ad inšych upływaŭ, pohlady na fizyčnaje wychawańnie, prytarnowujučy jaho da duchu i kirunku taho času.

Usiu himnastyku jon dzielić na try hetkija čaści: na himnastyku narmalnuju, wajennuju i „błudnuju“ — inakš atletnuju. Hetu apošniuju nazywaje „błudnaj“ dziela taho, što ŭwažaje atletyzm za kirunak, jaki nie dasiahaje ahulnaje mety fizyčnaha wychawańnia.

Razumiejučy wialikuju wažnaść sportu i himnastyki ŭ hramadzianstwie Mercurialis rabiŭ starańni pierad carom Maksymilijanam i znatnymi kniaziami, nahawarywajučy ich uwaskresić staradaŭnuju hreckuju sławu fizyčnaha wycháwańnia.

Druhim znatnym ŭ hetym časie dziejačam ŭ kirunku himnastyki cieła byŭ francuz Michel de Montaigne, jaki napisaŭ knižku pad zahałoŭkam „Proby“. Hetuju knižku jon całkom paświaciŭ fizyčnamu wychawańniu i zrabiŭ jeju ŭpłyŭ na wychawańnie moładzi nia tolki XVI stahodździa, ale i nastupnych časaŭ. Knižka jaho dačakałasia kala 80 wydańniaŭ, tłumačučy hetym samym ab wialikaj zacikaŭlenaści himnastykawańniem cieła.

Trecim mužam XVI-ha stahodździa, dbajučym užo tady pra fizyčnaje wychawańnie, byŭ hišpaniec Ludvik Vives (1492—1540). Jon raić raspaŭsiudžywać usiudy himnastyku, upraŭlajučy jaje jak maha na wolnym pawietry; kaža, kab baćki dziaciej zaachwočwali addawacca himnastycy nia tolki ŭ škole, ale j doma.

U hetym samym časie žyŭ niemiec W. Trotzendorf (1490—1566), jaki byŭ kiraŭnikom škoły ŭ Goldbergu. Jon prymaniwaŭ da swajej škoły wučniaŭ amal nia z usich staronak tahočasnaje Eŭropy.

U jaho škole wučni pawinny byli ŭpraŭlać himnastyku i sport letam i zimoj, z metaj wyrableńnia fizyčnaje siły i źwinnaści. Wialikaja nahrada dawałasia tamu, jaki wydumaŭ jaki-niebudź nowy himnastyčny ruch.

Heta wielmi spryjała dla razwoju himnastyki i jaje raspaŭsiudžańnia.

Aprača hetaha ŭ Niamieččynie wiadomy refarmatar Marcin Lutar raić u swaich pedahahičnych pracach, kab pamiatali ab fizyčnym wychawańni moładzi. Takija samyja dumki možna znajści i ŭ polskaj literatury XVI-ha stahodździa. Naprykład Mikałaj Rej u swaim twory pad zahaloŭkam „Žywot człowieka poczciwego“, Łukaš Gurnicki ŭ knižcy „Dworzanin“ i Andrej-Fryč Modrzewski ŭ knižcy „O naprawie Rzeczypospolitej“ — usie jany ŭ swaich pracach wykazywajuć dumki ab patrebie fizyčnaha wychawańnia.

Haworačy pra XVI stahodździe nielha abminuć Anhlii, jakaja wielmi mnoha zrabiła ŭ kirunku fizyčnaha wychawańnia, i to nia ŭ teoryi, jak heta jość u inšych narodaŭ, a ŭ praktycy. Tam u hetym časie nia było jakich niebudź wialikich pisanych knižak pra himnastyku, adnak wiedama tam było pra wialikuju praktyčnuju pracu ŭ hetym kirunku.

Fizyčnaje wychawańnie ŭ Anhlii ŭ tyja časy raźwiwałasia pamysna, dziakujučy ahulnamu nacisku na sport i himnastyku ŭ praktycy. Hetamu duža spryjali terytoryjalnyja abstawiny Anhlii. Addzialeńnie jaje moram ad inšych krajoŭ redka pazwalała kamu niebudź panawać nad Anhlijaj, dziakujučy čamu da jaje nie dastawalisia tak chutka čužyja ŭpływy, nosiačyja zaniapad radzimamu sportawi i himnastycy.

Šmat ihraŭ i sportawych hulniaŭ, začatki katorych byli ŭ inšych narodaŭ, u Anhlii stanowiacca narodnaj ułasnaściu.

Hetamu pamahaje morski jaje klimat, łahodžany ciopłymi ciačeńniami, pazwalajučy praz ceły hod addawacca sportawym ihram i hulniam. Aprača hetaha Anhielcy mieli wialikuju luboŭ da fizyčnych himnastykawańniaŭ. Luboŭ heta jość im danaja swajakami pa krywi, Kieltami. Ab wialikaj achwocie Anhielcaŭ da hulniaŭ świedčać dachawanyja da siańniašniaha dnia histaryčnyja dakumanty, jakimi jość karaleŭskija zabarony, kab nia hulać tak časta ŭ miačyk nožny, praz što niaraz robicca škoda druhomu, jak raźbićcio wakonnaje šyby i h. p.

Hetyja zabarony pačynajucca ŭžo ŭ XIV stahodździ i ciahnucca dalej, stanowiačy cennyja zabytki ŭ historyi anhielskaje kultury.

U XVI stahodździ paŭstali ŭ Anhlii istnujučyja da siańnia fundacyjnyja škoły kaścielnaha charaktaru, h. zw. „Publik Schools“, z katorych najsłaŭniejšaja była ŭ Rugby.

U hetych škołach bolšuju častku dnia prawodžana na wolnym pawietry, upraŭlajučy roznyja sporty i himnastyki.

Pad kaniec XVI stahodździa i ŭ pačatku XVII-ha humanizm zajmaŭ kirujučaje miesca ŭ hramadzkim žyćci zachodniaje Eŭropy. Uwa ŭsich škołach pedahohi pačali razumieć patrebu raŭnaležnaha wychawańnia dušy i cieła.

Z tahočasnych pedahohaŭ, dbaŭšych ab fizyčnym wychawańni, najsłaŭniejšymi byli: J. A. Komensk’y i John Locke.

Swaje ahulnyja pohlady na wychawańnie apisywaje pieršy ŭ knižcy, pad zahałoŭkam „Wialikaja dydaktyka“.

Druhim znatnym ŭ hetym kirunku byŭ anhielski wučony psycholah i lekar John Locke. Jon napisaŭ knižku pad zahałoŭkam „Dumki ab wychawańni“, jakaja była nadrukawana ŭ kancy XVII stahodździa. Adnak hety wučony waročajecca da staroje prywyčki, imienna zajmajecca tolki dziaćmi „dobra urodžanymi“, h. značyć znatnych i bahatych baćkoŭ.

U eŭrapejskich škołach fizyčnaje wychawańnie pačali ŭwodzić tolki ŭ XVIII stahodździ. U hetym časie źjaŭlajucca pracy roznych wučonych, z katorych najsłaŭniejšym byŭ Šwajcarski francuz J. J. Rousseau (1712—1778). Jon napisaŭ knižku pad zahałoŭkam „Emil“ (ab wychawańni), heta jość wychawaŭčy ramans, nadrukawany ŭ pačatku druhoj paławiny XVIII stahodździa.

Tut Rousseau pryzywaje da „pawarotu da pryrody“. Wychawańnie Emila ŭ jaho knižcy jość wyklučna fizyčnaje, ułožanaje ŭ wychawaŭčuju metodu asnawanuju na wyklučeńni ŭsiaho, što jość štučnym i nie naturalnym. Hety twor jość ahramadnaje wartaści na tyja časy, kali ŭ škołach byŭ jašče siarednia-wiakowy sposab nawučańnia; — najčaściej u klaštarnych škołach, abstaŭlenych błaha hyhijenična.

Z šmat razumnych dumak J. J. R. ab fizyčnym wychawańni najcikawiejšyja jość hetkija: „Cieła musić mieć siłu, kab słužyć duchawi; čym balej jano silnaje, tym lahčej paddajecca prykazam ducha“. „Dzieci sto razoŭ bolš karystajuć padčas hulniaŭ, čymsia ŭ klasie padčas lekcyi maralnaści“.

Widać z hetaha, što Rousseau dakładna razumieŭ, što himnastyka i ruchawyja hulni wyrablajuć charaktar i raźwiwajuć małady arhanizm.

Druhim znatnym mužam u hetym kirunku byŭ niemiec J. B. Basedow (1723—1790).

Pawodle jaho staradaŭnaja himnastyka musić pamiž nami ŭwaskresnuć i światkawać dzień nowaha adradžeńnia. Jana wyhadowywała dziaciej pryrody, jana wiernie takža i siańniašni świet pryrodzie, wydaść jamu nowyja aryhinalnyja rozumy, silnyja i dobryja charaktary“.

Z inicyjatywy Basedowa paŭstajuć u Niamieččynie wychawaŭčyja ŭstanowy, zwanyja „filantropinami“. Kožnaja z lekcyjaŭ u „Filantropinum“ pradaŭžałasia na poŭ hadzinu i była pieraharadžywana piajańniem, muzykaj, ručnymi rabotami i himnastykaj na wolnym pawietry, abo ŭ časie niepahody ŭ adumysłowa zroblenych da hetaha salach. Aprača hetaha wučyli tam fechtawańnia, pływańnia, ślizgańnia i roznych spacyraŭ. (Usio heta było roblena nie wypadkowa, a pawodle zahadzia ŭłožanaje prahramy. Najlepšaj była ŭstanowa ŭ „Schnepfental“ ŭ Turynhii. Hetaja škoła była załožana Chrystyjanam Salzmanam (1744—1811), katory byŭ wučniam Basedowa. Salzman fizyčnaje wychawańnie stawić na raŭnie z duchowym.

U wyšej skazanaj škole nastaŭnikam fizyčnaha wychawańnia byŭ „Frydrych Gutsmuths (1759—1839), jakoha śmieła možna nazwać twarcom nowačasnaje himnastyki. Jon nia wydumaŭ mnoha nowych himnastyčnych wučeńniaŭ, ale paźbiraŭ i pasartawaŭ ich pawodle roznych formaŭ ruchu, na asnowie swaje ŭłasnaje praktyki. Usie jaho himnastyčnyja wučeńni pieraplatajucca hulniami i ihrami. Gutsmuths napisaŭ dźwie knižki:

Gimnastik für die Jugend“ (himnastyka dla moładzi) i „Spiele zur Ubung und Erholung des Körpers und des Geistes“ (hulni dla himnastykawańnia i supačynku cieła i dušy).

Himnastyki i dumki, apisanyja ŭ hetych knižkach, jość asnowaj siańniašnich himnastyčnych systemaŭ, paŭstaŭšych u XIX stahodździ.

VII. Nowačasnyja himnastyčnyja systemy

VII.
Nowačasnyja himnastyčnyja systemy.

XIX-je stahodździe maje wialikuju wahu ŭ raźwićci fizyčnaha wychawańnia. U hetym časie jość šmat kirunkaŭ wychawańnia, paŭstaŭšych u roznych kulturnych narodaŭ. Z hetych kirunkaŭ paŭstała niekalki systemaŭ, katoryja mieli swaich starońnikaŭ i praciŭnikaŭ, spračajučychsia miž saboj.

Siańnia hetaja sprečka jdzie ŭ 2-ch kirunkach: 1) u kirunku karyści himnastyki, wysowywajučy na pieršym miejscy pracu nad chutkim pawialičeńniem muskularnaje siły hramadzianstwa, kab wykarystać hetuju siłu dziela jakoj niebudź mety, i 2) u kirunku stwareńnia himnastyki, metaj jakoj jość pawialičeńnie zdaroŭja i ahulnaje fizyčnaje spraŭnaści hramadzianstwa, apirajučysia na hruntoŭnych dziejańniach cieła i dušy. Ciapier hetaja sprečka prybližajecca da kanca, ustupajučy miesca druhomu wyžej skazanamu kirunku.

Majemo ciapier hetkija systemy fizyčnaha wychawańnia: Niamieckaja, Šwedzkaja, Anhielskaja i Japonskaja. Hetaja apošniaja ścisła haworačy nia jość systemaj, adnak zasłuhoŭwaje na ŭwahu z pryčyny jaje samadzielnaści i aryhinalnaści.

Twarcom Niamieckaje systemy jość Frydryk Ludwik Jahn (1778—1852). Jaho systema ŭ pieršych hadoch jaje paŭstańnia była raspaŭsiudžana pa ŭsiej Eŭropie.

Z małych let Jahn achwotna himnastykawaŭsia. Byŭ wialikim patryjotam i latucieŭ ab złučeńni ŭsiaje Niamieččyny, padzielenaj tady jašče na šmat małych haspadarstwaŭ. Dziela hetaje mety jon jašče za swaich studenskich časaŭ hurtawaŭ usiu studenskuju moładź u hetak zwanyja „Burschenschafty“. Metaj hetych arhanizacyjaŭ było razbudžeńnie i padniasieńnie patryjatyzmu praz adnaŭleńnie baćkaŭskich tradycyjaŭ, pracu i sumlennaść. U 1811 hodzie załažyŭ Jahn pad Berlinam pieršuju ŭ toj čas na świecie himnastyčnuju płošču, na jakoj sam enerhična kirawaŭ himnastykawańniami moładzi. Usiu himnastyku planowa pasartawaŭ, tworačy swaju ŭłasnuju systemu, jakuju nazywaje „Turnkunde“.

Jahn byŭ dobrym palitykam i arhanizataram. Hałoŭnaj jaho metaj pry twareńni himnastyčnych tawarystwaŭ było ŭtwareńnie na skoruju ruku addziełaŭ aswabadzicielaŭ baćkaŭščyny. Hetyja himnastyčnyja tawarystwy wielmi chutka raspaŭsiudzilisia pa ŭsiej Niamieččynie nabirajučy sabie šmat starońnikaŭ.

Jaho systema składajecca z cełaj čarhi himnastykawańniaŭ, prytarnowujučych cieła da troch hałoŭnych pryładaŭ: žerdzi, dziarawiannaje kabyły i parenčaŭ. Niamieckaja himnastyčnaja systema Jahna jość nia ŭsiestaronnaja. Jana maje metu zrabić z himnastykujučaha siłača. Nachilaje ŭsiu swaju ŭwahu na častku muskułaŭ, mała rupiačysia cełym arhanizmam. Himnastyka hirami, ci naahuł padnašeńnie jakich niebudź ciažaraŭ, wyrablaje tolki ruki, škodna ŭpływajučy na addychańnie.

Aprača hetaha ad padniasieńnia ciažaraŭ na rukach, haławie i šyi razdymajucca žyły. Himnastyka na parenčach maje padobny ŭpłyŭ jak padnašeńnie hiraŭ; da hetaha jašče dachodzić u doŭha himnastykujučych nienarmalnaje padniaćcie plečaŭ z apuščeńniem uniz tuława, ad čaho časta paŭstaje zwužeńnie hrudziej. Uwa usich himnastyčnych wučeńniach niamieckaje systemy jość niastača praktyčnaje himnastyki, majučaj prytarnawańnie ŭ štodziennym žyćci čaławieka.

Maralny ŭpłyŭ himnastykawańniaŭ systemy Jahna jość taksama niezadawalniajučym, dziela taho, što wučań redka kali budzie zdawoleny z rezultataŭ (wynikaŭ) swajej himnastyki i zaŭsiody maje achwotu da roznych karkałomnych štučkaŭ.

Heta spryjaje raźwićciu ŭ moładzi pustaty i wynašeńnia nad druhimi, nia ŭpływajučy karysna na wychawańnie jaje.

Nia hledziačy na ŭsio heta himnastyčnaja niamieckaja systema Jahna zapanawała ŭwa ŭsich kulturnych narodaŭ. Hetamu spryjała ščaśliwaje ŭ joj złučeńnie patryjatyzmu z fizyčnym zdaroŭjem i siłaj. A jašče bolš spryjała hetamu toje, što Niemcy pieramahli źnienawidžanaha woraha Francuza; heta apošniaje dadało niamieckaj himnastyčnaj systemie mnoha ł, tym balej u tych narodaŭ, jakija latucieli ab swajej niezaležnaści.

U 1816 hodzie Jahn wydaŭ knižku p. z. „Die deutsche Turnkunst“ (niamieckaja himnastyka), u jakoj apisaŭ padrobna ŭsiu swaju systemu fizyčnaha wychawańnia. Pamima wialikich niastačaŭ u systemie Jahna, maje jana wialikuju zasłuhu nia tolki pierad swaim narodam, ale j pierad cełym świetam. Za prykładam Niamieččyny i ŭwa ŭsich inšych narodaŭ paŭstawali himnastyčnyja tawarystwy.

Francysk Amoros, napoleonaŭski pałkoŭnik, z pachodžańnia Hišpaniec, užo ŭ try hady pa zasnawańni himnastyčnaje płoščy ŭ Berlinie, pačynaje wučyć prywatna ŭ Paryžy himnastyku. U 1819 hodzie prapanuje ŭwiaści himnastyku ŭ francuskaje wojska i asnowywaje dziaržaŭny instytut, u jakim pryhataŭlalisia-b nastaŭniki himnastyki dia škołaŭ i wojska.

U hetym-ža hodzie piša knižku p. z. „Padručnik fizyčnaha wychawańnia“.

Metoda Amorosa jość wielmi zhodnaja z himnastyčnaj systemaj Jahna. Niama wiedama, ci Amoros swaje himnastykawańni pieraniaŭ ad niamieckaje systemy, ci stwaryŭ ich samadzielna. Da siańnia jašče idzie sprečka ŭ hetym kirunku.

Adnak jon i jaho praca kudy mienš mieli sympatyi i razhałosu ŭ Francyi, jak heta mieŭ Jahn u Niamieččynie a nawat i za miežami jaje.

Himnastyčnyja tawarystwy Amorosa raspaŭsiudžywalisia słaba. Udałosia tolki stwaryć himnastyčnuju wajskowuju škołu, istnujučuju da siańnia. U joj adbywalisia himnastykawańni, prytarnawanyja da wajennych patreb.

Himnastyčnaja systema Jahna była stworana na skoruju ruku, dziela patryjatyčnaje mety; z hetaj pryčyny jana nia była prytarnawana da himnastyki małych školnych dziaciej. Hetamu zaradziŭ pedahoh Adolf Spiess, jaki papoŭniŭ i paprawiŭ systemu Jahna, prytarnoŭwajučy jaje da patreb dziaciej školnaha ŭzrostu; tak, što ŭ druhoj pałowie 19-ha stahodździa hetaja systema była ŭžo raspaŭsiudžana ŭwa ŭsich škołach Niamieččyny i ŭ mnohich škołach inšych eŭrapejskich haspadarstwaŭ.

A. Spiess napisaŭ knižku pad zahałoŭkam „Nawučańnie himnastyki“.

Twarcom šwedzkaje himnastyčnaje systemy byŭ Piotr Henryk Ling. Jon byŭ studentam Kopenhaskaha ŭniwersytetu, dzie zapaznaŭsia z himnastykaj i fechtawańniem. Ling u moładaści byŭ chwarawity, a paśla, kali staŭ duža himnastykawacca, staŭsia zdarowym; dziela hetaha wielmi zacikawiŭsia lekarskaj wartaściu himnastyki i naahuł ruchu. Spačatku byŭ nastaŭnikam fechtawańnia ŭ uniwersytecie miesta Lund, a paśla nastaŭnikam u henym-ža ŭniwersytecie nia tolki fechtawańnia, ale naahuł usiaje himnastyki.

U 1813 hodzie šwedzki ŭrad naznačaje Linga kiraŭnikom centralnaha himnastyčnaha instytutu, jaki pryhataŭlaŭ nastaŭnikaŭ himnastyki dla škołaŭ i wojska. Hety instytut aprača fizyčnaha wychawańnia naahuł pryhataŭlaŭ jašče specyjalistaŭ lekarskaje himnastyki.

Ling u himnastycy pieradusim zwaročwaje ŭwahu na ruchi, karysnyja zdaroŭju, studyjujučy pry hetym staranna anatomiju. Kaža wykonywać tolki tyja himnastyčnyja ruchi, jakija z punktu hledžańnia anatomii jość wyrazna karysny dla arhanizmu.

Šwedzkaja himnastyčnaja systema Linga nia była tak, jak niamieckaja, wynikam hwałtoŭnaje patreby zrabieńnia ŭ jak najchutčejšym časie silnych muskułaŭ u swaich hramadzian, dziela prahnańnia woraha, zaniaŭšaha baćkaŭščynu. Metaj systemy Linga jość zrabieńnie hramadzianina zdarowym i dobra zbudawanym, što asiahajecca praz planowaje systematyčnaje himnastykawańnie, da jakoha niama patreby ŭžywać jakich niebudź pryładaŭ i prytarnowywać da ich cieła wučnia. Najlepšaj himnastyčnaj pryładaj, pawodle Linga, jość samaje-ž cieła čaławieka, jakoje moža pasłužyć druhomu pry supolnym himnastykawańni.

Štučnaja pryłada moža być tut tolki tady, kali treba wyrazna abmiežyć (ahraničyć) dziejańnie paasobnych častkaŭ cieła. Asnaŭnym srodkam himnastyki jość ruch, ale tolki taki, karyść jakoha možna dakazać na asnowie anatomii, fizijalohii i psychalohii; kožny inšy ruch jość nie himnastyčnym, bieskarysnym, a mo’ nawat i škodnym.

Pry hetym byŭ źwiazany z wyraznym žadańniem swajho ŭradu, kab apuścić usie himnastykawańni na pryładach. Heta adnak nie dawodzić, što systema Linga saŭsim nia ŭžywaje himnastyčnych pryładaŭ, naadwarot, jany mohuć być tam, dzie hetaha wymahaje wyrabieńnie peŭnych muskułaŭ, jakoje biaz pryładaŭ nia moža być asiahnuta.

Ling za žyćcia wydaŭ knižku „Rehulamin wajskowaje himnastyki“.

Wajskowaja himnastyka Linga składajecca z pedahahičnaje himnastyki i fechtawańnia, katoraje jon pieraniaŭ ad Francuzaŭ, palepšyŭšy i ŭpraściŭšy jaje metodu. Hetaje papraŭlenaje francuskaje fechtawańnie až da ciapieraka jość u Šwedaŭ. Aprača „Rehulaminu“ Ling pisaŭ jašče wialikuju knižku ab himnastycy, ale nie dačakaŭsia jaje wydańnia; hetamu pieraškodziła jaho śmierć, nie pazwalajučy jamu dakončyć swaje pracy.

Wučni Linga zaraz pa śmierci swajho wučyciela wydali jaho pracu, ničoha ad siabie nie dadajucy, pad zahałoŭkam „Ahulnyja pryncypy himnastyki“. U hetaj knižcy Ling dzielić himnastyku na hetkija čatyry hrupy: na himnastyku wychawaŭčuju, wajskowuju, lekarskuju, i estetyčnuju.

Padzieł samych-ža himnastykawańniaŭ jość dawoli štučnym i zrobleny pawodle wonkawych abstawinaŭ, padobna jak heta było ŭ niamieckaj systemie Jahna. Himnastykawańni tut dzielacca na: 1) wolnyja, 2) pry pomačy cieła supolna himnastykujučychsia i 3) z himnastyčnymi pryładami.

Jakaść pryładaŭ dla Linga jość mała wažnym; možna tolki bolš mienš akuratna dahadywacca, što ŭ himnastycy jon karystaŭ z hetkich pryładaŭ: wiaroŭki (dla źwisaŭ), kładki, žerdzi, dzierawianaje kabyły, pryładaŭ da skokaŭ (dryhańniaŭ) ŭwyš i ŭdal i h. p.

Za žyćcia Linga jaho systemu pryniało całkom tolki šwedzkaje wojska; u hramadzianstwie adnak tady jašče jaho systema nia była tak raspaŭsiudžana, jak heta stałasia paźniej.

Syn Linga, Hijalmar, udaskanaliŭ šmat systemu baćki da takoj stupieni, što jana da kanca XIX-ha stahodździa była raspaŭsiudžana ŭwa ŭsich cywilizawanych narodaŭ.

Hijalmar znaŭ dobra žyćcio i ŭmieŭ prytarnawać himnastyku da žyćciowych patreb.

U himnastycy Hijalmar rupiŭsia pieradusim ab wyrabieńni ŭ wučnia pryhožaj, prostaj postaci, patrebnaj z punktu hledžańnia hihijeny i estetyki. Wymahaŭ, kab nastaŭnik pierad lekcyjaj himnastyki mieŭ pryhatoŭlenuju zahadzia prahramu paasobnych himnastyčnych wučeńniaŭ.

U takoj prahramie himnastyčnaja lekcyja dzialiłasia na hrupy:

1) Ustupnyja himnastykawańni (pierawažna ruk i noh), pryhataŭlajučyja arhanizm da ciažejšych ruchaŭ, jakija dalej nastupiać ŭ lekcyi himnastyki;

2) Napružanyja skłony tuława;

3) Źwisy (źwisańni na rukach, nahach i h. p.);

4) Raŭnawažnyja himnastykawańni, jak chod pa wuskaj kładcy i h. p.

5) Himnastykawańni karku;

6) Himnastykawańni chrybietu i plečaŭ;

7) Himnastykawańni muskułaŭ žywata;

8) Himnastykawańni pieramiešywanyja;

9) Skoki (dzyhańnie);

10) Himnastykawańni kancowyja, metaj jakich jość supakoić stupianiowa zmučany adbyŭšymi himnastyčnymi wučeńniami arhanizm.

Najwažniejšyja himnastyčnyja pracy Hijalmara takija: 1) „Prymiernik dla pedahahičnaha kursu ŭ himnastyčnym centralnym instytucie“ i 2) „Pieršyja paniaćci z nawuki ab ruchach“.

Pieršaja jaho praca daje šmat asnaŭnych lekcyjaŭ himnastyki i cennych metadyčnych radaŭ. Druhaja naahuł razhladaje teoryju himnastyki i daje pryhožy wobraz formy himnastyčnych wučeńniaŭ, padajučy až 600 ich malunkaŭ.

Šwedzkaja himnastyčnaja systema spačatku jaje paŭstańnia była raspaŭsiudžana tolki ŭ swajej baćkaŭščynie, a paśla ŭsie narody pačali jeju cikawicca; paŭstała šmat literatury ŭ inšych mowach u hetym kirunku, tak, što ŭžo na pačatku XX-ha stahodździa amal nie ŭwa-ŭsich škołach staroha i nowaha świetu była raspaŭsiudžana himnastyka šwedzkaje systemy.

Anhlijskaja systema fizyčnaha wychawańnia.

Metadyčnaje himnastyki takoje, jak heta mieła Niamieččyna abo Šwecyja, nia było ŭ Anhielcaŭ. Ich m toda fizyčnaha wychawańnia — heta sport, roznyja ruchawyja ihry i hulni, jakija pawinny adbywacca na wolnym pawietry i na soncy. Anhlija ŭ hetym kirunku jość saŭsim samastojnaj. Nijakaje metody himnastyki nie pierajmała ad inšych narodaŭ. Pyšnaść z swaich starych tradycyjaŭ była dla anhielskaj moładzi pryčynaj wytrywańnia pry starych ihrach i sportach. Anhlija jość adnym z krajoŭ, dzie tradycyjnyja staryja ihry pierachawalisia i raźwilisia ŭ praciahu stahodździaŭ, tworačy šmat schodnaści da staradaŭnych ahulnahreckich tradycyjaŭ. Nia hledziačy na toje, što bahatšyja słai hramadzianstwa pačali zakidać staryja zwyčai i marnieć u biazruchu, adnak škoły anhlijskija, nazywanyja publičnymi (Public Schools), padtrymliwali i zachawali až da ciapierašniaha času ŭsie staryja tradycyjnyja ihry.

„Public Schools“ heta byli internaty, wyhadowywajučyja synoŭ šlachty i bahatšaha miaščanstwa.

Anhlijskaja systema fizyčnaha wychawańnia wyjaŭlałasia ŭ hetkich troch pryncypach:

1) Himnastyčnyja wučeńni jość u škole abawiazkowy, adnak nia treba školnym uładam prymušać wučniaŭ, bo jany samyja pawinny być aŭtanomnymi arhanizatarami hulniaŭ i sportu.

2) Himnastyčnyja ihry pawinny zabirać štodzienna kala 2-ch hadzin.

3) Usia arhanizacyja ihraŭ asnawana na supolnym spabornictwie paasobnych hrup unutry škoły, abo škołaŭ, sportawych tawarystwaŭ i h. p. — zwonku škoły.

Školny hod, datyčna sportu i ihraŭ, u Anhielcaŭ dzielicca na try čaści: 1) wosieńniu (ad wieraśnia da Kalad) adbywajecca što dnia trening^[1] futbołu (nožnaha miačyka) i kančajecca astatnimi ihrami ŭzimku, jakaja tam pierawažna bywaje lohkaj;

2) Wiasnoj (ad Nowaha hodu da Wialikadnia) adbywajucca biehi, boks, fechtawańnie i niekataryja ihry;

3) Letam ad Wialikadnia da kanca lipnia — lohkaja atletyka i wiasławańnie. Takaja prahrama fizyčnaha wychawańnia była spačatku ŭ publičnych škołach (Public Schools); paśla jaje pieraniali ŭniwersytety, katoryja stalisia asnowaj anhlijskaha sportu.

Najwydatniejšymi ludźmi ŭ świecie pracujučymi ŭ kirunku sportu byli Tamaš Arnold i H. Spencer.

T. Arnold byŭ pastaram i nastaŭnikam publičnaje škoły ŭ Ruhby ŭ tryccatych hadach prošłaha stahodździa. U swaich kazańniach i piśmach wykazywaŭ pahlady zbližanyja da hreckich ideałaŭ fizyčnaha wychawańnia. Kličam jaho było: wyrabieńnie charaktaru praz złučeńnie chryścijanskich ideałaŭ z wymohami wychawańnia fizyčnaha. Heta byŭ adzin z hałoŭnych teoretykaŭ himnastykawańnia cieła.

Druhim taksama teoretykam fizyčnaha wychawańnia byŭ H. Spencer filozaf. Jon kazaŭ: „dla dabrabytu haspadarstwa pieradusim patreba, kab narod jaho składaŭsia z zdarowych i dobrych adzinak“.

Spencer raić, kab ihry, hulni i sporty, jak najachwotniej byli ŭpraŭlanyja praz moładź. Ćwierdzić, što himnastyka nikoli nie zastupić ihraŭ i hulniaŭ, dziela taho, što jana nie daje moładzi takoha zacikaŭleńnia. Himnastyka moža być tolki pryłučana, jak dapaŭnieńnie da ihraŭ i hulniaŭ. Prypaminaje, što ŭ ihrach pawinny brać udzieł i žančyny, jakich za jaho časaŭ da hetaha nie dapuskana.

Japonskaja metoda fizyčnaha wychawańnia
„Djiu Djistu“ (džyudžystu).

Japoncy nia majuć takoje himnastyčnaje metody, jak heta my bačyli ŭ inšych narodaŭ. Ich narodnaje hetak zwanaje džyudžystu, ścisła haworačy, nia jość systemaj fizyčnaha wychawańnia, a lepš zboram cełaha radu łoŭka i abdumana ŭłožanych ruchaŭ, patrebnych u žyćci dziela samaabarony.

Zbor takich ruchaŭ nia jość wydumkaj adnaho čaławieka, ale wypraktykawańniem mnohich japonskich pakaleńniaŭ, jakija staralisia wyhadowywać hramadzianina tak, kab jon moh dziakujučy swajej źwinnaści i łoŭkaści adaleć nawat šmat dužejšaha, ale nie wyhimnastykawanaha.

Džydžystu nie wymahaje kaniečnaha wyrabieńnia silnych muskułaŭ, a tolki patrabuje źwinnych, łoŭkich i peŭnych ruchaŭ, a takža adwahu, wytrywałaść i peŭnaść swajej siły.

Džyudžystu jość wielmi karysnaj praktyčnaj himnastykaj. U ciapierašnich časach nikatoryja pedahohi Eŭropy rajać, kab u škołach da zwyčajnaje himnastyki dadawać jašče niekatoryja karysnyja wučeńni z japonskaha džyudžystu.

VIII. Himnastyčnyja systemy ŭ XX stahodździ

VIII.
Himnastyčnyja systemy ŭ XX stahodździ.

U našych časach usie cywilizawanyja narody źwiarnuli ŭwahu na fizyčnaje wychawańnie hramadzianstwa. Amal nia ŭ kožnym haspadarstwie pajaŭlajucca hyhijenisty i fizyčnyja wychawaŭcy, prabujučyja stwaryć swaju sobskuju himnastyčnuju systemu. Adnak da siańnia nichto ŭ hetym kirunku nie stwaryŭ ničoha ŭ asnowie nowaha.

Usie ciapierašnija, byccam nowyja, systemy jość ništo inšaje, jak palapšeńnie i papaŭnieńnie apisanych u papiarednim raździele himnastyčnych systemaŭ.

Najbolš probaŭ twareńnia sobskaje nowaje systemy było ŭ Francyi, jakaja pa prajhranaj wajnie z Niamieččynaj (1870—1871 h.) prakanałasia, što z pamiž roznych pryčyn jaje niaŭdačy było i toje, što francuskaja armija mieła žaŭnieraŭ mieniej fizyčna wytrywałych i zahartawanych, čymsia niamieckaja, i što hetaja niawytrywałaść pachodziła z niastačy systematyčnaha fizyčnaha wychawańnia hramadzianstwa.

Dziela hetaha wysłany byŭ da Šwecyi francuskim uradam G. Demeny z metaj zapaznacca z tamtejšaj himnastyčnaj systemaj.

Paśla pawarotu z Šwecyi G. Demeny staŭsia wialikim starońnikam Linhaŭskaje systemy; wydaŭ knižku, u jakoj zdaje sprawazdaču z swajej padarožy i apisywaje ŭražańnie datyčna ŭspomnienaje himnastyčnaje systemy.

Byŭ starońnikam šwedzkaje himnastyčnaje systemy, ale tolki da 1903 hodu; paśla pieramianiŭsia, i ad 1905 hodu pačaŭ usio toje, što ŭpierad chwaliŭ, hanić; urešcie stwaryŭ swaju sobskuju francuskuju systemu.

Pawodle jaho pahladaŭ: 1) zaŭsiody ruch i praca, nijakich muskuławych natuhaŭ biaz ruchu nie pawinna być; 2) ruchi musiać być poŭnyja, zaakruhlenyja, praciažnyja i ŭwa ŭsich mahčymych kirunkach; 3) wykonywać ruchi z miahkaj hibkaściu, pakidajučy ŭ supačynku tyja muskuły, jakich praca nia jość patrebna; 4) kančyny cieła pawinny padčas ruchu apisywać zaakruhlenyja linii biaz wostrych kutoŭ; 5) woś hetych ruchaŭ jość abo raŭnaležna, abo stoćna, ci ŭkosna ŭ roznych płoščach, prachodziačych praz plačo, abo biadro; 6) kančyny cieła pracujuć abo supolna, abo paasobku; 7) chutkaść ruchu kančynaŭ cieła jość adwarotna da ich masy (lahčejšyja i mienšyja kančyny majuć chutčejšy ruch, a ciažejšyja i bolšyja — pawalniejšy); 8) harmanijnaść ruchu zaležyć ad postaci, dziejnaści muskułaŭ i asiliwanaha aporu padčas wykanańnia pracy“.

G. Demeny jašče raić swaju hetak zwanuju eŭrytmičnuju himnastyku, jakaja wyjaŭlajecca ŭ wykanańni himnastyčnych ruchaŭ pad muzyku, abo śpieŭ, z metaj wyrabieńnia pryhožaści ruchaŭ. Hetaha nielha źmiešywać z rytmičnaj himnastykaj Dalcroza, jakaja maje metaj wywučeńnie muzykalnaha rytmu (tachtu), a ścisła biaručy nia jość himnastykaj.

Systema J. Demenaha nia wyčerpywaje całkom tych usich ruchaŭ, jakija jość patrebny arhanizmu, — jość adnastarońniaj.

G. Hébert, francuski achwicer-matros — stwaryŭ sobskuju himnastyčnuju systemu i nazwaŭ jaje narodnaj francuskaj himnastykaj, abo naturalnaj himnastyčnaj metodaj. Jaho systema asnowana amal nia wyklučna na praktyčnaj karyści ŭ žyćci himnastyčnych ruchaŭ; lekcyja himnastyki pawinna adbywacca na wolnym pawietry; wučni pamahčymaści musiać himnastykawacca hoła.

Hałoŭnaja čaść lekcyi składajecca z hetkich himnastykawańniaŭ: chod, bieh, uśpinańnie, skoki, kidańnie, dužańnie, bićcio na kułački i pływańnie.

Systema Héberta mieła ŭ Francyi wialiki rozhałas i raspaŭsiudžana była ŭ wojsku i škołach.

Heta systema mieła starońnikaŭ i ŭ polskim wojsku, ale tolki da 1920 hodu (paśla pajawiŭsia rehulamin, fizyčnaha wychawańnia, uzorawany bolš na šwedzkaj systemie Linha); bolš za miežami Francyi systema Heberta nie pryniałasia.

Niamieckaja himnastyčnaja systema Jahna pawolna ciapier zanikaje, ustupajučy miejsca šwedzkaj systemie. Hetaja apošniaja padlahaje raźwićciu ŭ Swecyi i ŭ inšych krajach. Danija pryniała šwedzkuju systemu ŭ 1880 hodzie i prytarnawała jaje da hramadzianstwa ŭ značna bolšym raźmiery, čymsia sama Šwecyja, bo ŭwiała nia tolki ŭ škołach, ale i ŭ narodnych uniwersytetach i ŭ wielmi raspaŭsiudžanych himnastyčnych straleckich tawarystwach, jakija znachodzilisia amal nia ŭ kožnaj wioscy.

Tut himnastyčnyja nastaŭniki hetuju systemu razumowa palepšyli i papoŭnili.

Hałoŭnym refarmataram systemy Linha byŭ J. Lindhard — prafesar teoryi himnastyki i fizijalohii ŭ Kopenhaskim uniwersytecie ŭ Danii. Jon napisaŭ šmat nawukowa pedahahičnych padručnikaŭ i jość pieršym z pamiž teoretykaŭ fizyčnaha wychawańnia. Z pamiž jaho pracaŭ u kirunku fizyčnaha wychawańnia najhałaŭniejšymi jość: „Teoryja ahulnaj himnastyki“ i „Padrobnaja teoryja himnastyki“.

U swajej teoryi himnastyki Lindhard trymajecca ścisła krytyčnaha nawukowaha kirunku.

Adnosna padziełu himnastyčnych wučeńniaŭ Lindhard razroźniwaje 4 hałoŭnyja hrupy. Da pieršaje hrupy zaličaje jon himnastykawańni z upływam pierawažna wychawaŭča-dyscyplinawanym; da druhoje — himnastykawańni, metaj jakich jość metadyčnaje prahimnastykawańnie ŭsich muskułaŭ i sustawaŭ; treciaja hrupa — heta himnastykawańni raŭnawažnyja (koordynacyja); da čaćwiertaje — naležać himnastykawańni, wyrablajučyja siłu, wytrywałaść i stojkaść, naprykład biehi, skoki, sportawyja hulni i wučeńnie źwinnaści.

Adnosna himnastyki dychańnia, dyk Lindhard raić saŭsim jaje skasawać, dakazywajučy, što praz heta my pieraškadžajem naturalnaj samarehulacyi našaha dychańnia. U hetym jon jość u sprečnaści z mnohimi lekarami i pedahohami, jakija dakazywajuć, što z himnastyki dychańnia my asiahajem wialikuju karyść u kirunku raźwićcia i zdaroŭja našych lohkich. Aprača hetaha Lindhard jość refarmataram himnastykawańniaŭ tuława. Teoryja Lindharda pryncypowa nie spatkałasia z praciwam pedahohaŭ i fizyčnych wychawaŭcaŭ. Na jaje asnowie haspadarstwy Skandynawii stwaryli škoły, u jakich upłyŭ Lindharda maje wialikuju wahu. Taksama hety ŭpłyŭ jość widawočny ŭ bolšaj ci mienšaj stupieni ŭ nawiejšych padručnikach fizyčnaha wychawańnia.

Dawoli wiedamy ŭ našych časach J. P. Müller (Danijec) zacikawiŭ mnohich swajej metodaj fizyčnaha wychawańnia, pieradusim swaim hučnym wyražeńniem: „15 minut štodnia dla zdaroŭja“. Hetaja štodziennaja 15-ci minutowaja himnastyčnaja lekcyja składajecca z cełaje čarhi wučeńniaŭ šwedzkaje chatniaje himnastyki, dadajučy jašče da hetaha zmywańnie cieła, suchoje jaho wycirańnie i prabywańnie hołym na pawietry. Metoda Müllera maje metaj nie wyrabieńnie muskułaŭ, a zdaroŭje himnastykujučaha. Sam jon ab swajej systemie kaža tak: „Žyćciowaja siła nie znachodzicca ŭ plačy, dziela hetaha bolš treba kłapacicca ab tym, kab mieć dobryja lohkija, mocnaje serca i zdarowuju skuru; kab dobra trawić i mieć u paradku nyrki i wantrobu. Dziela hetaha ŭ šukańni nowych himnastyčnych ruchaŭ treba źwiartać bolšuju ŭwahu na ruchawyja ihry i abmiežyć biazmetnuju zawiłaść himnastyčnych wučeńniaŭ“. Metoda Müllera jość wielmi karysnaj, jak štodziennaja, nie patrabujučaja pryładaŭ, himnastyka, dastupnaja kožnamu hramadzianinu.

Niels Bukh, taksama Danijec, byŭ kiraŭnikom kursu instruktaroŭ himnastyčna-straleckich tawarystwaŭ u Danii, na jakich mieŭ swaju sobskuju metodu fizyčnaha wychawańnia. Na kursach Bukh mieŭ pracoŭnych ludziej, pierawažna sialan i rabotnikaŭ, fizyčna silnych, adnak nia źwinnych, majučych ad ciažkaje pracy prutkija sustawy.

Chočučy pakanać hetuju prutkaść jon papieradžaŭ zwyčajny himnastyčny kurs čarhoj ustupnych pryhatawaŭčych himnastykawańniaŭ hibkaści. Dziakujučy swajej metodzie Bukh patrapiŭ u praciahu niekalki miesiacaŭ wyrabić z niaźwinnych prutkich wučniaŭ saŭsim dobrych i hibkich himnastykaŭ.

Prytarnawańnie metody Bukha pawinna być pad ścisłym dahladam lekara, katory pawinien prypisywać, jakija himnastykawańni hibkaści moža rabić paasobny wučań.

Tak, jak nia kožny čaławiek jość adnolkawa silnym i nia moža rabić takich-samych himnastykawańniaŭ, jak druhi, dužejšy ad jaho, — taksama nie pawinny rabić adnolkawych himnastykawańniaŭ žonki i mužčyny, dzieci i ŭzrosłyja.

Ellin Falk, Šwedka, prytarnawała systemu Linha da patreb arhanizmu i dušy dziaciej, a Elli Björksten, Finka, prytarnawała hetuju-ž samuju systemu da patreb žanočaha arhanizmu.

Hetaja apošniaja źwiarnuła taksama wialikuju ŭwahu na estetyku. Jana amal nia susim wykinuła z himnastyki tyja ruchi, jakija z punktu hledžańnia estetyki nia jość pryhožyja, prutkija i ćwiordyja.

Björksten źwiartaje wialikuju ŭwahu na ekanomiju siły wučniaŭ. Lekcyja jaje himnastyki zaŭsiody maje ŭ pałowie trywańnia supačynak, jaki adbywajecca praz lažańnie na plačach tak, kab usie muskuły ŭ praciahu 2—5 minut byli susim nia dziejnymi. Björksten źwiartaje ŭwahu i na rytm u himnastycy. Jana dobra ŭmieje wykarystać žanočuju psychalohiju, karystajučy łoŭkimi paraŭnańniami pry nazowach himnastyčnych ruchaŭ.

Adnosna himnastyki dychańnia Björksten, taksama jak Lindhard, jaje nia raić. Björksten napisała dźwie knižki, u jakich apiswajucca himnastyčnyja wučeńni dla dziaŭčat da 13 hodu žyćcia; u 1918 hodzie wyjšła I-ja čaść, a ŭ 1923 hodzie — II-ja. Nastaŭnicy skandynaŭskich narodaŭ stwaryli suwiaź z metaj raspaŭsiudžywać wyšejapisanuju systemu. Suwiaź hetaja štohod arhanizuje kursy, jakimi kiruje sama E. Björksten.

E. J. Dalcroza jość twarcom rytmiki i plastyki, abo jnakš rytmičnaje himnastyki; pachodzić z Šwajcaryi. Rytmika — heta jość aznačeńnie tachtu (rytmu) pry pomačy ruchaŭ; plastyka — heta jość wyjaŭleńnie pry pomačy ruchaŭ roznych nastrojaŭ, jakija źmiaščajucca ŭ muzycy. Dalcroza ŭ swaim łoŭkim ułažeńni rytmičnych ruchaŭ nia mieŭ na ŭwazie twaryć metodu fizyčnaha wychawańnia, a tolki sposab nawučańnia muzyki i dobraha rytmu.

Amerykancy adnosna fizyčnaha wychawańnia źwiarnuli ŭwahu amal nia wyklučna na ruchawyja hulni i ihry. Jak najbolš demakratyčny narod, jany pastaralisia raspaŭsiudžwać himnastykawańnie cieła nawat u najbiadniejšych słajach hramadzianstwa.

Arhanizataram i teoretykam fizyčnaha wychawańnia byŭ tam L. H. Gulick, lekar i kiraŭnik hulniaŭ i ihraŭ New-Yorskich dziaciej. U pieršych hadoch biahučaha stahodździa Amerykancy zasnawali arhanizacyju pad nazowam „Amerykanskaja suwiaź himnastyčnych płoščaŭ“ (Playground Association of America). Hetaja arhanizacyja maje wialikija kapitały, za jakija kuplaje najhoršyja ŭ haradoch dzialanki i tworyć na ich wialikija parki, poŭnyja płoščaŭ dla roznych hulniaŭ i ihraŭ.

Kali ŭ Eŭropie ŭ fizyčnym wychawańni rupiacca pieradusim ab zdaroŭi himnastykujučych, dyk Amerykancy źwiartajuć uwahu pieradusim na karyść hramadzka-wychawaŭčuju. Ihry i hulni majuć ratawać amerykanskuju moładź ad roznych pakusaŭ, pjanstwa, raspusty i h. p. Pad hetkim kličam i paŭstaŭ tam ruch u kirunku fizyčnaha wychawańnia. Tawaryskija hulni i ihry majuć tam zabiwać nia dobryja instynkty ŭ hramadzianstwie. Na amerykanskaj płoščy dla ihraŭ jość asobnaje miejsca dla hulniaŭ małych dziaciej i dla tych bolšych, jakija pryšli adny, biez kumpanoŭ, abo nia chočać tawarystwa.

Tut jany majuć mnoha piasku, hojdaŭkaŭ, karuzelaŭ i h. p. i ŭsie majuć dobry i peŭny nadzor. Jość tam taksama pływalnia, abo dla małych niahłybokaja sadžaŭka, dzie mohuć bosa pachadzić pa wadzie. Aprača takich publičnych płoščaŭ, wykarystywajucca jašče da ihraŭ školnyja płoščy. Hetyja apošnija zaŭsiody jość adkrytyja dla dziaciej, skulkolečy pryjšoŭšych, a nawat wiečarami aświatlajucca i mohuć być u kožnym časie wykarystanymi. Škoły, jakija z niastačy ziamli nia majuć płoščy na panadworku, ustrajwajuć jaje na roŭnaj strasie, dzie taksama majuć dostup usie dzieci ŭ hadzinach pazaškolnych. Kab zaachwocić da himnastyčnych płoščaŭ bolš moładzi, prysyłajecca tudy arkiestra.

Aprača „Amerykanskaje suwiazi himnastyčnych płoščaŭ“ ab fizyčnym wychawańni ŭ Amerycy rupicca jašče adna arhanizacyja, mianoŭna „YMCA“ (Suwiaź Chryścijanskaje moładzi). Dziela taho, što staryja tradycyjnyja anhlijska-amerykanskija ihry časta byli nie adpawiedny dla wychawaŭčaje mety, „YMCA“, jak chryścijanskaja arhanizacyja; stwaryła šmat nowych, karysnych z boku maralna-wychawaŭčaha hulniaŭ i ihraŭ.

Skaŭstwa. Twarcom skaŭstwa jość Baden-Powell, anhlijski achwicer. Jon abdumaŭ arhanizacyju, jakaja-b prytarnowywała moładź da karysnaj i achwiarnaj słužby baćkaŭščynie. Dumka hetaja — zasnawańnie skaŭstwa — wypływała z sobskaha jaho pierakanańnia ab wialikaj karyści, jakuju moža pryniaści padčas wajny dla haspadarstwa zarhanizawanaja i zahartawanaja moładź. Takoha pierakanańnia Baden-Powell nabraŭ padčas wajny Anhlijcaŭ z Burami. U henaj wajnie Bury z niastačy darosłych mužčyn, jakija ŭsie byli na froncie, paručali słužbu na zadach chłapcam — i budučy maleńkim narodam patrapili zmahacca z wialikaj i silnaj dziaržawaj, jakoj jość Anhlija.

U 1908 hodzie Baden-Powell zasnawaŭ pieršuju družynu skaŭtaŭ i dumka jaho jak małankaj raspaŭsiudziłasia pa ŭsiej Anhlii, a ŭ nastupnych hadoch pieraniasłasia da inšych krajoŭ i narodaŭ.

Skaŭstwa jość karysnaj dla hramadzianstwa i haspadarstwa arhanizacyjaj. Jano wychowywaje moładź fizyčna i maralna, nie patrabujučy da hetaha himnastyčnych płoščaŭ, abo pryładaŭ; hartuje moładź da roznych niawyhod, trudoŭ i inš., adnym słowam pryhataŭlaje moładź na dobrych i karysnych hramadzian — abaroncaŭ narodu.

Jak bačym, u našyja časy chapaje wychawaŭcaŭ i hyhijanistaŭ, rupiačychsia pra fizyčnaje wychawańnie hramadzianstwa i abwiaščajučych swaje himnastyčnyja systemy. Taksama niama ciapier niwodnaha haspadarstwa, jakoje-b nie starałasia raspaŭsiudžywać himnastyku i sport u swaim hramadzianstwie.

IX. Ruchawyja hulni, ihry, sporty i ich upłyŭ na wychawańnie hramadzianstwa

IX.
Ruchawyja hulni, ihry, sporty i ich upłyŭ na wychawańnie hramadzianstwa.

Nia tolki čaławiek lubić pahulać, achwotna hetamu addajecca i kožnaja zdarowaja žywiolina. Chto z nas nia bačyŭ, jak hulajuć katy, sabaki, jak pryjemna brykajuć žerabiaty, cialaty i h. p., jak padskakiwajučy łapočuć kryllami kury, abo ŭ hniozdach buślaniaty, byccam prabujučy swaich sił, ci chutka buduć mahčy pakinuć swajo hniazdo! Kožny Biełarus-sielanin moža ŭsio heta prykmiecić pry swajej haspadarcy. Ale nia tolki hulajuć bolšyja žywioły, robiać heta nawat najmienšyja muški, muraški i h. p.

Hulaje kožnaja žywioła, bo instyktoŭna adčuwaje patrebu ruchu, jakoha wymahaje žywy arhanizm. Hety ruch čaławiek i žywioła wyjaŭlajuć u hulniach. Najbolš addajecca hulniam čaławiek i žywioła ŭ swajej moładaści, bo ŭ hetym časie raście i raźwiwajecca arhanizm, patrabujučy mnoha ruchu. Pad staraść niama ŭžo takoj achwoty da hulniaŭ, bo arhanizm jość tahdy saŭsim raźwity i nie wymahaje stolki ruchu. Adnak, kali nia budziem ruchacca, dyk i raźwityja muskuły mohuć asłabieć, a nawat i całkom zahubić swaju dziejnaść. Dyk woś dziela razwoju našaha arhanizmu, dziela padtrymańnia dziejnaści ŭsich našych muskułaŭ patrebny nam ruchawyja hulni i ihry, jakija jość naturalnaj himnastykaj cieła i ducha.

Treba ŭmieć adroźnić hulniu ad ihry. Hulnia z punktu hledžańnia fizyčnaha wychawańnia heta jość peŭnyja ruchi adzinki, abo hramady dziela pryjemnaści, wyklučajučy zawadki i chacieńnie wyjhryšu, a ihra — heta peŭnyja ruchi dźwuch, abo niekalkich asob u baraćbie za wyjhryš. Metaj hulni jość samaja hulnia, jak pryjemnaja razryŭka, a metaj ihry jość wyjhryš, abo projhryš.

Jak bačym, dyk tolki zawadki i wyjhryš roźniać hulniu ad ihry.

Dziela taho, što hulni adbywajucca pierawažna na pawietry, jany majuć wialiki ŭpłyŭ na našaje cieła; spryjajuć dychańniu, zmacniajučy hetym lohkija.

Ruchi padčas ihraŭ i hulniaŭ zmušajuć skuru da bolšaha wydzialańnia potu, što jość karysnym i nieadzoŭnym dla zdaroŭja.

Wočy našyja adpačywajuć pry hetym, hledziačy na ŭspakajwajučuju zialonaść raścinaŭ. Ruchawyja hulni i ihry jość najlepšym wychawaŭčym srodkam. Najwialikšy polski teoretyk fizyčnaha wychawańnia dr. Piasecki hetak pra ich kaža (u niaścisłym tłumačeńni): „ruchawyja ihry jość najpryhažejšaj formaj (szczyt) fizyčnaha wychawańnia. Jany dajuć aprača zdaroŭja wialikuju wychawaŭčuju karyść, nie dajučuju zastupić čym niebudź druhim. Jany jość škołaj hramadzkaha žyćcia, jakaja wučyć pracawać, barocca i ciarpieć dla ahulnaha dabra. Dajuć hetuju nawuku najprystupniejšym sposabam, bo praz hulniu, jakaja nie prymušaje, a tolki zaachwočywaje dzicia — i praz heta naahuł jość najlepšym srodkam da razbudžeńnia achwoty da himnastyčnych wučeńniaŭ“. Jak bačym z wyšejapisanaha, dyk hulni i ihry jość adnym z hałoŭnych addziełaŭ fizyčnaha wychawańnia. Uwa ŭsich narodaŭ jość wielmi mnoha roznych hulniaŭ i ihraŭ, jakija śmieła mohuć dahadzić wymoham fizyčnaha wychawańnia. Možna nawat zrabić fizyjalohičny padzieł ihraŭ, jaki pazwolić prarablać ich u patrebnym z boku fizyčna-wychawaŭčaha paradku.

Z punktu hledžańnia intelektualnaje psychalohii hulni i ihry wyrablajuć bystraść panatrawańnia, chutkaść reahawańnia (prociŭdziejańnia) na ŭsio akružajučaje nas. Aprača hetaha šmat ihraŭ wučać hramadzkaści, dziela taho, što ŭ ich biaruć udzieł cełyja hrupy ihrajučych, abo hulajučych. Tut jość wyjhryš adnaho wyjhryšam cełaje hramady, a heta wyrablaje tawaryskaść i ŭmieńnie prytarnawacca da tawarystwa i hramady. Tut wyrablajecca salidarnaść h. značyć pačućcio jednaści i łučnaści; tut učaśnik ihry časta musić wyrakacca sobskaje pryjemnaści, sobskaha pahladu, kab tolki dawiaści ihru da peŭnaje, usim ihrakom ahulnaje, mety. Z ihroj i hulnioj złučana ścisła dyscyplina: učaśnik ihry musić paddawacca peŭnym zakonam i słuchać pry hetym staršaha.

Staršyja wybranyja da ihry mohuć tut wyjaŭlać swaje kiraŭničyja zdolnaści.

Usio wyšejskazanaje jość ništo inšaje, jak prykmiety hramadzkaha žyćcia, dyk učaśnik ihry nabywaje henych prykmietaŭ, wyrablajučysia na dobraha i karysnaha hramadzianina. Pry hulniach i ihrach treba jašče źwiarnuć uwahu na toje, što jany bolš, čymsia jakija inšyja rečy, wyrablajuć instynkt emulacyjny (spabornicki).

Aprača ŭsich wyšej skazanych prykmietaŭ, jakija dajuć hulniam i ihram pieršaje miesca ŭ fizyčnym wychawańni, treba adciemić i toje, što ihry i hulni jość tormazam aźwiarełaści i zawadyjactwa, što jość u kožnaha mužčyny dziela pryrodžanaha jamu bajawoha instynktu, jaki praz wychawańnie jość byccam prydušany, ale pry kožnaj da hetaha pakusie wyjaŭlajecca. U tawaryskich hulniach i ihrach učaśnik ich wyčerpywaje nadmier enerhii swajho bajawoha instynktu, a hramadzianstwa maje spakojnaha i dobraha hramadzianina. Kali chłapiec jość biaz nijakaha dahladu, biaz dobraha tawarystwa i biaz wychawańnia, dyk jaho bajawy instynkt budzie šukać wychadu ŭ roznych awanturach, u niepasłuchmianaści da ŭstanoŭlenych hramadzianstwam zakonaŭ, adnym słowam staniecca razbojnikam, złodziejam.

U fizyčnym wychawańni hramadzianstwa, aprača ruchawych hulniaŭ i ihraŭ, maje ahramadnaje značeńnie sport.

Trudna ścisła skazać, što takoje jość sport, bo ŭ šmat jakich halinach našaha žyćcia moža jon wyjaŭlajecca. Adzin lubić palawańnie, druhi konnuju jazdu, treci sabirańnie kallekcyj muškaŭ, inšy znoŭ ihraje ŭ futboł, skača, pływaje, wiasłuje i t. d. Kožny addajecca tamu, što jaho cikawić i daje razryŭku. Dyk słušna dr. Drabčyk kaža: „sport — heta jość razryŭka dziela dasiahańnia što-raz to lepšaje fizyčnaje daskanalnaści, a razam z hetym i maralnaha wyrabieńnia“, abo jašče karaciej kaža: „sport — heta jość ruchawaja hulnia z samym saboj“. U daŭnyja časy, kali nia było porachu, kali nia było takich mašyn, jakija majemo ciapier, čaławiek musiŭ usio rabić sabie sam, swaimi rukami; kali była ŭ tyja časy wajna, dyk siła i źwinnaść paasobnych adzinak mieła tady wialikaje značeńnie.

Silny daŭniejšy žaŭnier musiŭ źmierycca plačo ŭ plačo z woraham i siakieraj abo miačom pieramahčy jaho. Tady ludzi mahli nawat nie ŭpraŭlać niwodnych sportaŭ, bo žyćciowaja kaniečnaść u baraćbie za byt zmušała čaławieka być zaŭsiody ŭ ruchu i ŭ pracy, što jamu zamianiała sport. Ciapier adnak biaz sportu i himnastyki hramadzianstwa było-b kwołaje fizyčna, a tym samym i maralna. Siańnia, kali praca čaławiecych ruk jość zamieniena paraj i elektryčnaściu, nie ŭpraŭlajučaje himnastyki i sportu hramadzianstwa zwyradniaje.

Raspaŭsiudžwajučy sport treba adnak wiedać, što nie zaŭsiody jon budzie karysny cełamu hramadzianstwu. Kab jon byŭ karysny, dyk musić być biazinterasoŭnym i paŭsiudnym u hramadzianstwie. Biazinterasoŭnym sport budzie tady, kali kožny hramadzianin budzie jamu addawacca nia dziela wyklučna sobskaje sławy, abo nahrady, ale dziela padtrymańnia swajho zdaroŭja, źwinnaści, hartu i h. p.

Nielha adnak zapiarečyć saŭsim u sporcie narmalnaha spabornictwa, bo chacieńnie adznačycca abo zdabyć sabie sławu, nia robiačy pry hetym druhomu kryŭdy, nia jość drennym, a tolki narmalnym źjawiščam čaławiečaha charaktaru.

Kali sport upraŭlajecca dziela ahulna-zdaroŭnaje mety, dyk tady jość karysnym dla narodu, dajučy jamu zdarowych, adwažnych i zahartawanych da ŭsiaho hramadzian. Upraŭlajučy sport nielha zabywacca, što jon nia moža całkom zastupić racyjanalnaje himnastyki, jakuju treba ŭpraŭlać sumiežna z sportam.

Ad 19-ha stahodździa ŭwa ŭsich kulturalnych narodaŭ wyjaŭlajecca imknieńnie da raspaŭsiudžańnia sportaŭ, dziela zatrymańnia kiepskaha ŭpływu cywilizacyi na fizyčna zdaroŭnaje i maralnaje žyćcio čaławieka. A ciapier, dyk kožny zarhanizawany narod starajecca pry pomačy sportu i himnastyki padtrymać u swaim hramadzianstwie fizyčna-maralnuju siłu i hart, barykajučysia z kwołaściu, jakoj u našych cywilizawanych časach kožny lohka moža paddacca, addajučy šmat karysnych fizyčnamu razwoju i zdaroŭju prac roznym mašynam.

Pieršym, što pryčyniŭsia da ahulnaha — mižnarodnaha raspaŭsiudžańnia sportu, heta byŭ Francuz Pierre de Coubertin. Astatki pamiatnikaŭ daŭnych Olimpijskich ihraŭ, wykopywanych praz archealohaŭ ad 1875 da 1881 hodu, nasunuli jamu dumku adradžeńnia tradycyjaŭ Olimpijskich ihraŭ.

Jak wialiki staronnik sportaŭ Coubertin sklikaje ŭ 1894 hodzie da Paryža kanhres wučonych pedahohaŭ, fizyčnych wychawaŭcaŭ i spartoŭcaŭ usich kulturalnych narodaŭ i prapanuje im stwareńnie ahulnych sportawych zawadkaŭ usich haspadarstwaŭ, padobna hreckim Olimpijskim ihram. Dumka Coubertin’a była pryniata i mieła ščyrych staronnikaŭ uwa ŭsich cywilizawanych narodaŭ.

Na henym kanhresie zasnawaŭsia „Mižnarodny Kanhres Olimpijskich ihraŭ“, metaj jakoha była rupliwaść pra rehularnaje adbywańnie mižnarodnych Olimpijskich ihraŭ, palepšańnie ich tak, kab mahli być hodny wialikim ich metam, arhanizawać sportawyja zawadki, pastawić sport na wyšyni wymohaŭ ciapierašniaje kultury i wiedy.

U hetym kamitecie jość pradstaŭniki 41-ha haspadarstwa. Staršynioj kamitetu jość Pierre de Coubertin, miejsca — Lozanna ŭ Šwajcaryi. Paśla zarhanizawańnia kamitetu, siabry jaho družna prynialisia da pracy, dziakujučy čamu adbylisia Olimpijskija mižnarodnyja ihry ŭ hetkich miestach: u Afinach u 1896 hodzie, u Paryžu ŭ 1900 hodzie, ŭ Saint Louis (Złučanyja Dziaržawy Ameryki) u 1904 hodzie, u Londanie ŭ 1908 hodzie, u Stokholmie ŭ 1912 hodzie. U Berlinie mielisia adbycca ŭ 1916 hodzie, ale z pryčyny wajny nie adbylisia.

Paśla adbylisia ŭ Antwerpii ŭ 1920 hodzie i ŭ Paryžy ŭ 1924 hodzie, a jašče adbuducca ŭ 1928 hodzie ŭ Amsterdamie.

Asnowaj arhanizacyi sportu ŭ haspadarstwie jość tawarystwa, jakoje maje prahramu (statut), paćwierdžanuju praz dziaržaŭnuju suwiaź i maje peŭnuju kolkaść siabroŭ. Tawarystwy łučacca ŭ akružnuju suwiaź, a hetaja — ŭ suwiaź dziaržaŭnuju. Dziaržaŭnyja suwiazi pryhataŭlajuć tawarystwy da mižnarodnych ihraŭ i padlahajuć mižnarodnym sportawym suwiaziam.

Sportawaje tawarystwa, jakoje choča naležać da akružnoje suwiazi, musić, aprača peŭnaje kolkaści siabroŭ, mieć jašče dokazy, što jaho siabry addajucca sportawi tolki z amatorstwa, a nie ŭpraŭlajuć jaho jak ramiasło, dajučaje ŭtrymańnie ŭ žyćci. Mižnarodnaja sportawaja arhanizacyja abyjmaje ŭsie kulturalnyja narody i zabaraniaje naležańnie da jaje specjalistam, nie dapuskajučy ich nawat da mižnarodnych amatorskich zawadkaŭ (ihraŭ).

Pastanowy mižnarodnych suwiaziaŭ jość nie admiennymi. Usie siabry musiać im paddawacca pad karaj wyłučeńnia z suwiazi i hetym samym niedapuščeńnia da mižnarodnych zawadkaŭ. Dziaržaŭny Kamitet Olimpijskich ihraŭ kožnaha haspadarstwa wysyłaje swaich pradstaŭnikoŭ na mižnarodnyja Olimpijskija ihry.

Akružnyja suwiazi ładziać u siabie zawadki, kab atrymać najlepšy wynik peŭnaj haliny sportu ŭ wokruzie, dziaržaŭnyja — tak-sama kab atrymać najlepšy wynik u dziaržawie, a mižnarodny kamitet ładzić Olimpijskija ihry, kab atrymać najlepšy mižnarodny wynik.

Hetaja arhanizacyja sportu łučyć amal nia ceły świet. Možna śmieła skazać, što heta jość adna z najsilniejšych mižnarodnych arhanizacyjaŭ.

Pa suświetnaj wajnie jość ahramadnaje zacikaŭleńnie sportam. Adnačasna možna prykmiecić natužanuju pracu ŭwa ŭsich kulturalnych narodaŭ u kirunku prapahandy i daskanaleńnia sportaŭ.

Kožnaja z ciapierašnich dziaržaŭ imkniecca da taho, kab kožny nawabraniec pryjšoŭšy da wojska byŭ fizyčna zdarowy, zahartawany i mieŭ niejkaje paniaćcie pra wajenščynu.

Dziela hetaha kožnaje haspadarstwa sumiežna z sportam arhanizuje tawarystwy, majučyja metaj wajskowaje pryhataŭleńnie moładzi.

Hety ruch jość wynikam dośledaŭ suświetnaj wajny, katoraja dakazała wažnaść fizyčnaha wychawańnia ŭ hramadzianstwie.

Dyk kožny hramadzianin haspadarstwa musić być fizyčna pryhatawany, kab moh u kožnym časie stać u abaronie swaich nacyjanalnych, abo socyjalnych prawoŭ.

Prykładam u hetym kirunku jość Šwecyja, dzie moładź paddajecca probam u roznych halinach sportu i himnastyki. Proby hetyja patrebny dziela zaličeńnia da jakoj niebudź hrupy datyčna fizyčnaje spraŭnaści peŭnaj adzinki ŭ hramadzianstwie.

Tamu, chto wykanaŭ prapisanyja proby, wydajecca sportawaja adznaka „Idrottsmarke“, majučaja try stupieni: bronzawuju, siarebranuju i załatuju. Bronzawaja adznaka dajecca tamu, chto wykanaŭ u praciahu adnaho hodu hetkich 5 probaŭ: 1) pływańnie 200 metraŭ; himnastyka, zadawalajučaja peŭnyja wymahańni;

2) skok u wyš nia mienš jak 135 cm.; skok u dal nia mienš jak 4 mtr. i 75 cm.;

3) bieh 100 metraŭ nie daŭžej jak 13 sekundaŭ, bieh 400 mtr. nie daŭžej jak 1 minuta i 5 sekundaŭ, bieh paŭtara kilametra nie daŭžej jak 5 minut i 15 sekundaŭ;

4) fechtawańnie, teoryja i praktyka pawodle peŭnaha padručnika; kidańnie dyskam nia bližej jak 40 metraŭ; kidańnie aščepam nia bližej jak 50 metraŭ; kidańnie žaleznaj hałkaj (kulaj) nia bližej jak 16 mtr.;

5) proba wytrywałaści: bieh na 10 kilametraŭ nie daŭžej jak 50 minut; pływańnie 1 kilametr nie daŭžej jak 28 minut; bieh na kańkach 10 kilametraŭ nie daŭžej jak 25 minut; bieh na łyžwach (nartach) 20 kilametraŭ nie daŭżej jak 2 hadziny i 15 minut; jazda na dwukole (wałasipiedzie) 20 wiorst nie daŭžej jak 50 minut; brańnie udziełu ŭ akružnych zawadkach kancowaje ihry nožnaha miačyka.

Siarebranuju adznaku dastaje toj, chto ŭ praciahu 4-ch hadoŭ budzie mieć takuju samuju fizyčnuju łoŭkaść, jakuju pakazaŭ pierad atrymańniem bronzawaje adznaki.

Kali takuju samuju łoŭkaść chto pakaža pa waśmi hadach ad atrymańnia bronzawaje adznaki, abo pa 4-ch ad atrymańnia siarebranaje, — tady dastaje załatuju adznaku „Idrottsmarke“ jość raspaŭsiudžana pa ŭsiej Šwecyi. Amal nia kožny Šwed maje takuju adznaku. Jana jość najlepšym paciaham da sportaŭ, dakazywajučy adnačasna stupień fizyčnaha razwoju narodu. Za prykładam Šwecyi i inšyja haspadarstwy pačynajuć uwodzić u siabie padobnyja proby i adznaki, razumiejučy wialikuju wažnaść sportu dla fizyčnaha i maralnaha adradžeńnia narodu.

Adnosna roznych halinaŭ sportu, dyk jaho možna dzialić na wielmi mnoha roznych addziełaŭ. Tut razhledzim tolki tyja sporty, jakija karysny pieradusim zdaroŭju našaha arhanizmu i jakija adnačasna wyrablajuć enerhiju i hart ducha. Z ich ahulna raspaŭsiudžanymi ŭ Eŭropie jość hetkija:

1) lohkaja atletyka;

2) wodnyja sporty, jak pływańnie, wiasławańnie, i h. p.;

3) nožny miačyk (futbał);

4) fechtawańnie;

5) zimowyja sporty, jak jazda na kańkach, na łyžwach (nartach) i inšyja;

6) konnaja jazda;

7) boks (bićcio na kułački) i dužańnie;

8) šmatbai: pentatlon (piaciboj), dekatlon (dziesiaciboj) i nawačasny piaciboj;

9) kalarstwa (jazda na dwukołach (wiełasipiedach);

10) tennis;

11) stralańnie.

Lohkaja atletyka. Z pamiž roznych sportaŭ pačesnaje miejsca zajmaje lohkaja atletyka. Jana nia tolki wyrablaje i ŭzmacniaje zdaroŭje cieła, ale taksama ŭzmacniaje charaktar; wyrablaje samazaradnaść, siłu i achwotu da pracy; wučyć čaławieka dawać sabie radu ŭ roznych wypadkach jaho žyćcia. Lohkaja atletyka składajecca z naturalnych ruchaŭ i pasłuhoŭwajecca prostymi sposabami, mianoŭna: biehami, skokami i kidańniami. A heta jość samyja hałoŭnyja ruchi, wyrablajučyja fizyčnuju prydatnaść asoby.

Biehi jość karotkija, siarednija i doŭhija, abo jnakš wytrywałyja. Kožny bieh składajecca z troch častkaŭ: z wybiehu (startu), biehu i dabiehu (finišu). Karotkimi biehami ličacca: biehi na 100 metraŭ, 200 i 400 metraŭ.

Jany jość dobraj himnastykaj enerhii i wytrywałaści. Siarednija — heta jość biehi na 800 metraŭ i na 1500 metraŭ. Adnosna wykanańnia, dyk biehi siarednija roźniacca ad karotkich tym, što ŭ ich (u siarednich) jość raŭnawaha pamiž pracaj lohkich i serca z adnaho boku i pracaj muskułaŭ — z druhoha boku, čaho niama ŭ karotkich biehach. Biehi doŭhija, abo wytrywałyja — heta jość biehi na 3 kilametry, 5 klm., 10 klm. i 42 kilametry. Hety apošni nazywajecca Maratonskim bieham, dziela taho, što takuju dalačyniu (42 klm. i 250 metraŭ) ad Maratonu da Afinaŭ prabieh pa bitwie z Persami pasłaniec hrecki z wiestkaj ab pieramozie. Wytrywałyja biehi wymahajuć šmat pryhatawańnia (treninhu); im mohuć addawacca ludzi tolki darosłyja i zdarowyja.

Usie biehi karysna ŭpływajuć na dziejańnie našaha serca i lohkich i naahuł jość wielmi karysny dla arhanizmu, dziela taho, što padčas ich biare ŭdzieł kala 60% muskułaŭ usiaho našaha cieła. Taksama jość karysny zdaroŭju skoki, jakija dzielacca na: skok u wyś, skok u dal z miejsca, abo z raźbiehu, i skok z tyčkaj. Kožny skok jość usiestaronnaj himnastykaj cieła. Tut biaruć udzieł muskuły noh, plačoŭ, šуi, žywata i ŭsie sustawy; aprača hetaha himnastykujucca pry hetym nerwy. Da ŭsiaho hetaha dachodzić jašče praktyčnaja karyść u žyćci čaławieka, lohka patrapiŭšaha pieraskakiwać pieraškody ŭ postaci płotaŭ i h. p.

Kidańni ŭ lohkaj atletycy adrožniwajucca hetkija: kidańni dyskam (kružok wialičynioj z talerku, 2 kilahramy wahi), aščepam (tyčka, zakončanaja śpičastym žalezam — maje 2 mtr. 60 cm. daŭžyni i 800 hramaŭ wahi) i kidańni žaleznaj hałkaj (kulaj, 7¼ kilahramaŭ wahi.)

Usie kidańni jość dobraj himnastykaj ruk, noh, tuława i wočnaj arjentacyi. Aprača hetaha jany jość karysny ŭ praktyčnym žyćci, bo wyrablajuć łoŭkaść u abaronie samoha siabie.

Wodnyja sporty. Hałoŭnym wodnym sportam jość pływańnie, jakoje śmieła možna nazwać idealnaj usiestaronnaj himnastykaj usiaho cieła.

Tut biare ŭdzieł bolšaja čaść muskułaŭ našaha cieła (ruk, noh i tuława).

U pływańni paasobnyja ruchi cieła jość u rytmičnaj miž saboj zhodzie. Tut biare ŭdzieł nawat bolš muskułaŭ, jak padčas biehu. Aprača karyści jak z himnastyki pływańnie wyrablaje adwahu, peŭnaść u swaje siły, da čaho dałučajecca jašče kultura cieła, jak myćcio i wycirańnie. Naahuł pływańnie jość nieabchodna patrebnym kožnamu čaławieku, bo jano jość najzdarawiejšym i najkaryśniejšym sportam, jak z boku raźwićcia muskułaŭ, tak i z boku zdaroŭna-hyhijaničnaha i praktyčnaha.

Druhim wodnym sportam jość wiasławańnie. Jano taksama wyrablaje ŭsiestaronna arhanizm, bo tut himnastykujucca ruki, nohi i tułaŭ. Widawočna, što kožny, chto choča wiasławać, musić umieć taksama pływać, bo naprykład u niaščaści pierawarotu łodki — nia moh-by sam wyratawacca ad śmierci.

Wiasławańnie, taksama jak i pływańnie, wyrablaje peŭnaść samoha siabie. Usie wodnyja sporty adbywajucca ŭ najlepšych hyhijaničnych abstawinach, bo pawietra nad wadoj jość zdarowaje i maje mienš chwarobatworčych bakteryjaŭ. Pływańnie i wiasławańnie jość adnyja z najstaršych sportaŭ.

Nožny miačyk (futbał). Heta jość sportawaja ihra, jakaja adbywajecca hetkim sposabam: dźwie družyny, pa 11 ihrakoŭ kožnaja, ihrajuć na pryhatawanaj da hetaha płoščy, jakaja maje 100—110 metraŭ daŭžyni i 65—75 metraŭ šyryni. Płošča padzielena na dźwie roŭnyja čaści. Kožnaja čaść maje swaju bramku. Adna čaść płoščy z bramkaj prydzialajecca adnej družynie, druhaja — praciŭnaj družynie. Kožnaja družyna starajecca wykinuć miačyk praz bramku družyny praciŭnaj šturchajučy nahami i pry hetym nie datykajučysia da miačyka rukoju, kali heta jość h. zw. futbał „association“, abo wyrywajučy miačyk rukami, — kali heta jość ruhby futbał.

Nožny miačyk možna ličyć jak adnu z wielmi starych sportawych ihraŭ. Jak kazuć wučonyja, što ŭžo niekalki tysiačaŭ hadoŭ pierad Nar. Chrystusa kitajskija paety ŭspaminajuć u swaich tworach pra ihru z miačykam. Staradaŭnyja Hreki mieli ihru z miačykam, jakuju nazywali „episkylos“.

U Rymlanaŭ miačyk nazywaŭsia „harpaston“ i byŭ wypchany wałośsiem. Tut nawat byli ŭžo adumysłowyja płoščy dla hetaje ihry. U Anhlijcaŭ heta ihra tak raspaŭsiudziłasia, što ciapier stałasia ich narodnaj ihroj. U ich futbał taksama pajawiŭsia wielmi daŭno. Užo ŭ XIV stahodździ ŭ dakumantach Londanu znachodziacca zabarony jhrańnia na wulicach, kab zapabiehčy raźbićciu woknaŭ. Heta świedčyć, što ŭžo tady ihra ŭ nožny miačyk była ŭ Londanie wielmi papularna. U XVI stahodździ hetaja ihra pajaŭlajecca ŭ Francyi i ŭ Italii. Tut užo jana była abmiežawana peŭnymi prawiłami.

Cikaŭna, što nožny miačyk u Italii i ŭ Francyi byŭ raspaŭsiudžany tady tolki ŭ wyžšych słajach hramadzianstwa, a ŭ Anhlii, naadwarot, — tolki pamiž praletaryjatam. Što futbał u XIX stahodździ wielmi raspaŭsiudziŭsia ŭ Anhlii, heta jość zasłuhaj škoły ŭ Ruhby, jakaja hetuju ihru ŭpisała ŭ prahramu swaich wučeńniaŭ. Z Anhlii futbał pierachodzić u XIX stahodździ ŭžo jak ich narodnaja ihra da inšych narodaŭ. U druhoj paławinie XIX stahodździa futbał Anhlijcy padzialili na 2 roznyja ihry: „rugby — footbal“ i „footbal association“. Pieršaja ihra dapuskaje pry wykidańni praz bramki miačyka pasłuhowywacca, aprača noh i haławy, taksama i rukami; druhaja zabaraniaje datykacca rukami da miačyka.

Futbał naahuł jość karysnaj dla razwoju arhanizmu i jaho zdaroŭja sportawaj ihroj, dajučaj šmat roznych himnastyčnych ruchaŭ. Aprača hetaha tut ihrak wučycca hramadzkaści, naprykład: siabra družyny musić paddawacca peŭnym prawiłam ihry, musić swaje sobskija chacieńni padparadkawać ahulnamu dabru družyny, musić sumlenna i staranna ihrać dziela wyjhryšu ŭsiaje družyny i h. p.

Fechtawannie. Heta jość bićcio šablami, štychami i h. p., adumysłowa da hetaha prytarnawanymi. Kab zapabiehčy paranieńniu, praciŭniki nakładajuć pry hetym na haławu specyjalnyja maski. Hety sport byŭ wielmi raspaŭsiudžany ŭ časach siaredniawiečča, kali było rycarstwa. Ciapier pierawažna addajucca jamu tolki wajskowyja.

Fechtawańnie taksama daje šmat karysnych wyrableńniu cieła ruchaŭ, ale pieradusim jano wyrablaje duchowyja prykmiety, naprykład: prytomnaść, chutkaść arjentacyi i prociŭdziejańnia (reahawańnia), nie haworačy pra praktyčnuju karyść, jak samaabarona. Aprača hetaha tut wyrablajecca pryhožaść ruchaŭ, jakimi pasłuhoŭwajucca ciapierašnija škoły fechtawańnia.

Zimowyja sporty (jazda na łyžwach, kańkach i inš.). Jazda na łyžwach (nartach) i kańkach jość pryjemnymi i zdarowymi sportami; pieradusim jazda na łyžwach, jakaja ŭ harach moža być srodkam kamunikacyi. Z himnastyčnaha punktu hledžańnia jazda na łyžwach daje šmat ruchaŭ tuława, noh i ruk. Jazda na kańkach maje mienšuju karyść, dziela taho, što jana bolš jość źwiazanaj z daboram miejsca, naprykład: woziera, sadžałki i inš. Zimowyja sporty, pamima karyści jak himnastyki, zahartoŭwajuć arhanizm i wyrablajuć łoŭkaść i adwahu.

Jazda konna. Hety sport nie daje nam šmat himnastyčnych ruchaŭ, adnak jość karysnym i pryjemnym. Jość jon ad daŭnych časaŭ ahulna raspaŭsiudžany ŭ praktyčnym žyćci čaławieka. Tut, aprača zdaroŭja i praktyčnaści, dałučajecca jašče ŭmieńnie abchodzicca z kaniom, jakoha jazdok musić dobra paznać i ŭmieć panawać nad jaho norawami. A heta z boku wychawaŭčaha jość karysnym, dziela taho, što pry hetym wyrablajecca siła woli i lahodnaść u abchodžańni z padniawolnaj jamu žywiołaj. Aprača hetaha pry konnaj jaździe my wyrablajem adwahu i prytomnaść.

Boks (bićcio na kułački) i dužańnie. Hetyja sporty jość wielmi staryja. Śmieła možna skazać, što ŭžo pieršabytny čaławiek musiŭ addawacca im instynktoŭna, bo heta jość ništo inšaje, jak pryrodnaja baraćba adnaho čaławieka z druhim, kali jašče nia znaŭ roznych da hetaha pryładaŭ. U pracach Homera bićcio na kułački ŭžo wyjaŭlajecca jak abmiežawanaja prawiłami baraćba, duža schodnaja z nawačasnym boksam.

Staradaŭnyja Hreki nie abharadžywali bokseraŭ, tak jak heta robicca ciapier hetak zwanym ringam; nie rabili padziełu na ciažkuju siaredniuju i lohkuju wahu bokseraŭ; nia było ŭ baraćbie pierarywaŭ, jak heta jość ciapier, a bilisia biaz supačynku až da pieramohi. U časach Olimpijskich ihraŭ prykmiačajecca ŭžo, što boksery mieli ruki, zawinutyja ramianiom daŭžynioj kala 3-ch metraŭ z metaj uścierahčy sustawy ruk ad akalečańnia.

Za časaŭ Platona ŭžo aprača ŭspomnienych ramieniaŭ uwajšła ŭ modu bokserskaja rukawica. Jana była ciažkaja i zroblenaja z ćwiordaha ramienia; metaj henaj rukawicy było akalečańnie praciŭnika, što Platon raiŭ, jak dobry srodak prociŭ raśpieščanaści tahačasnaha hramadzianstwa. Rymlanie paśla jašče dadali da ŭspomnienaj rukawicy žaleznyja huziki, a nawat i hwoździ.

Siańniašnija bokserskija rukawicy jość miahkija, wypchanyja wałośsiem, abo čym inšym nia ćwiordym. Praciŭnik ličycca pieramožanym tady, kali ŭpadzie na ziamlu i ŭ praciahu 10 sekundaŭ nia budzie mahčy ŭstać. Jak boks tak i dužańnie ciapier jość ścisła abmiežawany prawiłami, jakija łahodziać hety, tak hruby daŭniej, sport. Majema dwa sposaby boksu: anhlijski i francuski. U pieršym možna bicca tolki rukami, a ŭ francuskim aprača hetaha dazwalajecca i bićcio nahami.

Dužańnia tak sama jość roznyja sposaby. Bićcio na kułački i dužańnie — heta jość sporty, jakija wyrablajuć pieradusim siłu, adwahu, łoŭkaść i jość karysnymi ŭ praktyčnym žyćci jak samaabarona.

Šmatbai (pentatlon — piaciboj, dekatlon — dziesiaciboj i nawačasny piaciboj).

Šmatbai pachodziać ad časaŭ staradaŭnaje Hrecyi, jakaja mieła hetak zwany „pentatlon“ (piaciboj), katory składaŭsia z hetkich probaŭ: bieh adzin raz praz uwieś stadyjon (kala 200 metraŭ), skok u dal, kidańnie dyskam, aščepam i dužańnie. Učaśnik pentatlonu musiŭ brać udzieł u kožnym z wyličanych u pentatlonie addziełaŭ sportu. Ahulny wynik razam uziatych probaŭ stanawiŭ ab pieramozie. Pentatlon dawaŭ staradaŭnym Hrekam wialikuju karyść, dziela taho, što jon zastupaŭ im systematyčnuju racyjanalnuju himnastyku, jakoj Hreki tady jašče nia mieli. A piać addziełaŭ lohkaj atletyki ŭ pentatlonie prahimnastykowywała ŭsie muskuły cieła i całkom papaŭniała niastaču ŭ Hrekaŭ systematyčnaje himnastyki. Hrecki pentatlon jość asnowaj nawačasnych šmatbajoŭ, jakija jość modnymi pry sučasnych zawadkach i słušna raspaŭsiudžwany, bo wyrablajuć usiestaronna našaje cieła i hartujuć duch.

Pieramožca ŭ šmatbai budzie zaŭsiody wyrableny ŭsiestaronna, bo ŭsiestaronna prabuje swaich sił. Naprykład u dekatlonie (dziesiaciboi) musić paddacca i dobra wykanać hetkich dziesiać probaŭ:

1) bieh 100 metraŭ,

2) skok u dal z raźbiehu,

3) kidańnie hałkaj (žaleznaj kulaj 7¼ klg. wahi),

4) skok u wyś z raźbiehu,

5) bieh 400 metraŭ,

6) bieh 110 metraŭ z pieraškodami (płatkami),

7) kidańnie dyskam,

8) skok z tyčkaj,

9) kidańnie aščepam,

10) bieh 1500 metraŭ.

U nawačasnym piaciboi, naprykład, užo budzie znoŭ inšaja kambinacyja łučeńnia piaci roznych sportaŭ i h. p. Naahuł šmatbai mohuć bolš-mienš zamianić racyjanalnuju himnastyku.

Kalarstwa (jazda na dwukole — wiełasipiedzie).

Hety sport jość duža pryjemny i jość dobraj himnastykaj noh, a naprykład jedučy praz ruchliwaje miesta himnastykujem pry hetym swaju ŭwahu i prytomnaść. Treba adciemić, što jazda na wiełasipiedzie jość karysna tolki tady, kali heta jazda jość narmalnaja, heta značyć nie ŭ zawadkach, i kali kalaśnik (wiełasipiedzista) siadzić u narmalna wyprastawanaj postaci, bo ŭ zawadkach jon siadzić sahnuty, kab mahčy lepš pry chutkaj jaździe addychać i pamienšyć napor pawietra. Takaja jazda budzie nia tolki što nie karysnaj, ale nawat škodnaj, dziela taho, što sahnuty tułaŭ nia moža mieć narmalnaha biehu krywi i moža być nawat žarałom chwaroby serca. Narmalnaja-ž jazda daje karyść našamu arhanizmu; jość pryjemnaj i dawoli chutkaj kamunikacyjaj (na dobrych darohach).

Tennis. Heta jość sportawaja ihra z małym miačykam. Z himnastyčnaha boku hledžańnia tennis daje taksama šmat karysnych ruchaŭ arhanizmu. Tut prychodzicca biehčy, zamachiwać rukami i padskakiwać z metaj adbićcia miačyka, napružwać uwahu, hledziačy na lot jaho i h. p. A wykonywajučy wyšuspomnienyja ruchi my himnastykujem ruki, nohi i tułaŭ. Aprača hetaha tennis daje karyść uzhadawaŭča-maralnuju, jak kožnaja tawaryskaja ihra naahuł.

Stralańnie. Dziela papaŭnieńnia ahulna-fizyčnaha razwoju hramadzianina jość pažadana stralańnie. Hety sport, chacia j nie wyrablaje muskułaŭ, adnak daje karyść čaławieku ŭ praktyčnym žyćci. Celna stralajučy čaławiek majučy ŭ rukach aružža budzie zaŭsiody peŭnym swajej siły, chacia-b pierad saboj mieŭ niekulki najdužejšych biezaružanych praciŭnikaŭ. Aprača praktyčnaj karyści, stralańnie karysna ŭpływaje na wyrabieńnie dobraha, bystraha zroku i na ŭspakajeńnie nerwaŭ, bo kab papaści, treba ŭwažna i spakojna wycalawać, tady jak niespakojny i znerwawany čaławiek stralajučy — redka kali papadzie da mety.

Kančajučy pra ihry i sporty, a hetym i fizyčn. wychawańnie, treba adciemić, što ŭsio heta budzie tady dla peŭnaj adzinki karysnym, kali budzie wykonywana achwotna i biaz prymusu. Zmušańnie kaho-niebudź da hulniaŭ, ihraŭ ci sportaŭ nia daść nijakaje karyści. Nia budzie mieć achwoty da hulniaŭ ci ihraŭ tolki adzinka kwołaja, tady — jak kožny zdarowy małady arhanizm budzie instynktoŭna z achwotaj hetamu addawacca.

Kaniec.

Literatura

LITERATURA,
z jakoj aŭtar karystaŭ pišučy „Fiz. Wych.“.

Dr. Eugenjusz Piasecki: Dzieje wychowania fizycznego. Lwów, Warszawa, Kraków, 1925.

Józef Jungraw: Wychowanie fizyczne w wojsku; Warszawa, 1924.

Dr. Teodor Drabczyk: Wychowanie fizyczne młodzieży jako zadanie społeczne; Waršawa, 1924.

B. Schroeder: Der Sport im Altertum; Berlin, 1920.

St. Kot: Historyja wychowania; Warszawa, 1924.

W. Sikorski: Gimnastyka; Lwów, 1922.

H. Spencer: O wychowaniu umysłowem, moralnem i fizycznem (tłumaczenie Siemiradzkiego); Warszawa, 1908.

Prof. Dr. Stanisław Ciechanowski: Powszechne wychowanie fizyczne jako podstawa przygotowania ludności do wojny; Warszawa, 1925.

---

Ideały wychowania fizycznego w Ameryce. (Odczyt wygłoszony przez Dr. S. A. Mc. Comber’a. Tłumaczenie i przystosowanie przygotowane pod kierownictwem Fred. B. Messinga Ph. B., Dyrektora oddziału wychowania fizycznego i atletyki przy Polskim oddziale Związku młodzieży Chrześcijańskiej. Warszawa);

Jan Baran: Lekka Atletyka; Warszawa, 1924.

Jan Baran: Boks; Warszawa, 1925.

---

Zabawy i Gry ruchowe w wojsku. Wojskowy instytut naukowo-wydawniczy. Warszawa 1922.

---

Hamerling: O znaczeniu i potrzebie zabaw ruchowych w wychowaniu.

---

Regulamin wychowania fizycznego 1921.

---

Sikorski Wł. ppłk: Gry i zabawy ruchowe; Poznań 1923.

И. Беллярминовъ: Елементарный курсъ всеобщей исторіи.

---

1. Systematyčnaje praktykawańnie ŭ sporcie.

Wažniejšyja pamyłki ŭ druku.

Staronka		Wierš	Nadrukawana	treba
14	15	źnizu	słužbu	słužbaj
14	10	„	staraehipskaje klasy	staraehipskaje nižšaje klasy
28	2	„	za ich	z ich
29	8	źwierchu	hołaj	hoła
31	1	źnizu	trahiedyi	tradycyi
46	2	źwierchu	„Schepfental“	„Schnepfental“
50	14	źnizu	jana była	jana nia była
53	8	źwierchu	(dryhaniaŭ)	(dryhańniaŭ)
54	9	„	stupniowa	stupianiowa
59	7	źnizu	Dalerozza	Dalcroza
64	8	źwierchu	E. J. Daleroza	E. J. Dalcroza
64	13	„	„„	„„

---

---

---

Bieł. Druk. im. Fr. Skaryny, Ludwisarskaja 1.