Ab fizyčnym wychawańni ŭ Biełarusaŭ (1928)/Zababony, wierawańni
| ← Biełaruskija narodnyja sporty, skoki, charawody, zababony i wierawańni | Zababony, wierawańni Гістарычна-этнаграфічная праца Аўтар: Уладзіслаў Казлоўскі 1928 год |
Literatura, z jakoj aŭtar karystaŭsia pry napisańni fizyčnaha wychawańnia → |
Прапануем да спампаваньня!
Zababony, wierawańni.
Fizyčnaje wychawańnie ŭ Biełarusaŭ papaŭniałasia jašče roznymi zwyčajami i zababonami, nia raz byccam adumysłowa wydumanymi dziela himnastyčnaje, abo hyhijeničnaje mety. Naprykład: paśla kupańnia, dzieci, — kab sahrecca — skačuć na adnej nazie i piajuć: „Kaleka, kaleka, sahrej čaławieka! Kali nie sahreješ, sama akaleješ“.
Jak bačym, dyk skakańnie paśla kupańnia karysna jak himnastyka i jak środak razhrawajučy paśla kupańnia ŭ chałodnaj wadzie. Druhi prykład: kali doždžu doŭha niama, dyk dzieci skačuć na adnej nazie i piajuć: „doždžyk, doždžyk prypuści, my pajedziem u kusty, Bohu malicca, Chrystu pakłanicca“! A kab pierastaŭ doždž, dyk skačučy piajuć: „doždžyk, doždžyk pierastań, my pajedziem na Jardan, Bohu malicca, Chrystu pakłanicca“.
Prykład, dzie zababon zmušaje Biełarusa hartawacca da choładu: kab koni nie rabili letam škody, treba pierad Kaladami ŭ časie Kućci wyjści ŭ sad bosamu, — tamu, chto budzie paświć kaniej, — i ŭ sadzie sputać niekalki drewaŭ. Jak wiedama, prabyć bosamu ŭ sadzie wiečaram na Kalady stolki času, kab mahčy „sputać“ niekalki drewaŭ, nia kožnamu niezahartawanamu biez chwaroby ŭdasca.
Prykład, dzie zababony zmušajuć da zachawańnia hyhijeny: stoł na nač treba nakrywać, padłohu na nač treba zamiatać, kab aniełu chranicielu ŭ nočy było čysta chadzić. Wadzianku (pasuda na wadu) i inšyja pasudy treba na nač nakrywać, kab čerci tam nie zabralisia.
Chleb treba zaŭsiody trymać na stale nakrytym, inakš haspadar źbiadnieje. Čužoj łyžkaj nielha jeści, bo paswaryšsia z tym, čyja łyžka. Nažom nielha jeść: budzieš złym. Pasudu treba myć u wadzie, a nie akačywać tolki wadoju, i ŭ kožnym wypadku treba wycirać na sucha, inakš, dyk budzie chwareć siam‘ja.
Ci-ž nie karysnyja i razumnyja z boku hyhijeničnaha zababony? Saŭsim byccam lekarskija rady.
Aprača roznych hulniaŭ, ihraŭ, sportaŭ i roznych karysnych z boku fizyčnaha wychawańnia zwyčajaŭ i wierawańniaŭ, Biełarusa wyrablali fizyčna i zahartowywali da ŭsialakich niawyhodaŭ abstawiny jaho žyćcia. Užo na chreśbinach babka i usie prysutnyja žadajuć nowarodžanamu „być zdarowym i mocnym, jak wada“, jak heta naprykład, robicca ŭ uschodnich pawietach Biełarusi: babka naliwaje ŭ misku wady, nasypaje tudy aŭsa i naciraje im pa twary dziciaci, kažučy: „daj-ža, Boža, kab ty byŭ (była) mocny, jak wada, bahaty, jak ziamla, wiasioły, jak pčała, a pryhožy, jak wiasna“.
Abo znoŭ u druhich pawietach — babka pryhetym kaža: „Budź bahat, jak wosień, pryhož, jak wiasna, a mocny, jak daroha“.
Nowarodžanamu ŭsie žadajuć jaknajlepšaha, ale redka kali jamu dajuć chaciaž-by jakija wyhady. Matka-Biełaruska sialanka, jakaja časam wydała bolš dwaccaci dziaciej, lepš dahladaje ich tolki ŭ pieršyja miesiacy, paśla, — kali dzicia čuć samo chodzić, — matka što-raz to mienš im zajmajecca bo nia maje na heta času. Dzicianio, ci zimoj, ci letam, aprača saročki, redka kali maje na sabie što inšaje. U takoj wopratcy chodzić, a mo‘ nawat jašče tolki poŭzaje pa padłozie, abo pa hołaj ziamli, jak heta jašče časta jość u biełaruskaj chacie. Hetkim sposabam dzicia zmałku hartujecca da choładu, hoładu i roznych niawyhadaŭ.
Kali chłapiec maje kala 7-mi hadoŭ, jon tady ŭžo pačynaje bolš pilnawacca baćki, čymsia matki, pryhladajučysia da baćkaŭskaje pracy. Kali 10—12 hadoŭ žyćcia — chłapiec pačynaje paświć žywiolinu, biehajučy pry hetym z kumpanami i addajučysia razam z imi roznym tawaryskim hulniam i ihram. Hetkim sposabam zmałku wyrablaje swaju siłu, łoŭkaść i hartujecca da ŭsiaho.
Kala 14 hadoŭ žyćcia, dzie niama rabočych sił, chłapiec pačynaje ŭžo baranawać, arać i naahuł rabić mužčynskija raboty. Addajučysia zmałku roznym fizyčným pracam, ahułam biaručy biełaruski chłapiec wyrablajecca fizyčna dobra. Adnak nabywaje pry hetym šmat čaho i ad‘jemnaha dla swajho arhanizmu. Naprykład: ad arańnia zmałku sachoj, abo nizkim płuham, araty nabiraje trochi pachiłaje postaci. Heta časam ujemna ŭpływaje na hrudnuju kletku, a hetym samym i na lohkija.
Časam, ad samaje moładaści, znachodziačysia ŭ drennych mater‘jalnych abstawinach, Biełarus jość tak zahartawany, što inšy ŭ tych samych abstawinach nia moh-by wytrywać.
I sapraŭdy, Biełarusy jość da ŭsiaho zahartawany. Biednaść i abstawiny žyćcia pryzwyčaili ich pieranasić hoład, choład i ŭsiakija złybiady.
Nia treba biełaruskaj moładzi zmušać da roznych tawaryskich hulniaŭ i ihraŭ. Jana, idučy za instynktoŭnaj patrebaj, karystaje z kožnaje chwiliny, kab addacca roznym ruchawym hulniam i ihram.
Adnosna školnaje moładzi, dyk tut treba systematyčnaha fizyčnaha wychawańnia.
Jakuju-ž systemu fizyčnaha wychawańnia pawinny ŭziać Biełarusy ahułam?
Biełarusy pawinny mieć takuju himnastyčnuju systemu, jakaja-b wylačyła ich fizyčnyja i duchowyja niastačy. Systema hetaja pawinna być asnowana na ścisłych nawukowych dziejnikach, heta značyć usie himnastyčnyja ruchi pawinny być widawočna karysny i hetaja karyść musić być dakazana na asnowie anatomii, fizyjalohii i psychalohii. Mnie zdajecca, što my, Biełarusy, wybirajučy himnastyčnuju systemu, pawinny ŭziać za asnowu Šwedskuju systemu Linha i jaho syna Hijalmara, jakaja apirajučysia na nawukowych dziejnikach pazwolić nam wybrać, abo wykinuć peŭnyja ruchi niekarysnyja, abo i karysnyja, ale nia kožnamu.
Anatomičnyja, fizyjalohičnyja i psychalohičnyja dośledy pakažuć nam, jakija himnastyčnyja ruchi peŭnaj asobie jość patrebnyja, a jakija nie patrebnyja.
Anatomija nam dakładna budzie apisywać paasobnyja častki čaławiečaha cieła i wučyć, jakaja pawinna być zaležnaść henych častkaŭ adna ad druhoj. Znańnie budowy čaławiečaha cieła pazwolić nam dahledzić nienarmalnyja źjawiščy ŭ im, što časta moža paŭstać dziela ad‘jomnych upływaŭ štodziennaha našaha žyćcia, naprykład: pachiłaja postać, adno plačo wyšej druhoha, prywyčka kidańnia i wykonwańnia inšych pracaŭ tolki prawaj rukoj, brydki chod i h. p.
Takija nienarmalnaści mohuć dla arhanizmu zaškodzić, nie pazwalajučy prawidłowa dziejać unutranym orhanam cieła, a nawat mohuć wytwaryć chwarabliwy stan.
Na asnowie anatomii my wiedajem, što štodziennaje žyćcio zmušaje niekataryja muskuły być praz daŭžejšy čas skurčanymi, dyk dziela hetaha musima praz himnastyku ich wyciahiwać, kab dawiaści da narmalnaj daŭžyni, pamahajučy hetym sposabam narmalnamu biehu krywi, adžyŭlajučaj hetyja muskuły.
Fizyjalohija, h. značyć nawuka ab dziejańniach orhanaŭ cieła, wučyć nas, jak himnastyčnyja ruchi pawinny być zhodny z dziejańniem henych orhanaŭ, a imienna — himnastyčnyja ruchi nie pawinny pieraškadžać spraŭnamu dziejańniu orhanaŭ cieła, a nawywarat — pawinny pamahać ich lepšamu dziejańniu. Hałoŭnymi takimi dziejańniami našaha arhanizmu jość dychańnie, bieh krywi i trawieńnie. Fizyjalohija jašče skaža nam, jak pawinny my karysna ŭpływać na našuju nerwowuju systemu.
Fizyjalohija znoŭ daść nam peŭnyja wiestki ab dziejańni zroku i słuchu. Hetaje dziejańnie chutka pawialičywajecca ad peŭnych himnastyčnych wučeńniaŭ, pieradusim ad ruchawych tawaryskich hulniaŭ i ihraŭ, jakija jość dobraj himnastykaj chutkaj ar‘jentacyi i panatrawańnia.
Psychalohija taksama pamoža da paznańnia bolšaha, ci mienšaha wyrableńnia siły woli, jakaja himnastykujecca praz zmušańnie wykonywać tyja ruchi, jakija patrabujuć wytrywałaści i chacieńnia. Naahuł wychawaŭča-maralnaja karyść fizyčnaha wychawańnia wynikaje z nawuki psychalohii. Dyk wybirajučy dla Biełarusaŭ himnastyčnuju systemu, treba apiracca pieradusim na psychalohiju, jakaja pamoža dabrać takuju himnastyčnuju systemu, jakaja-b wykaraniła niastačy našaha charaktaru i była-b datarnawana da psychiki našaha narodu.
Šwedskaja systema, aprača taho, što jość ścisła abapiortaj na anatomii, fizyjalohii i psychalohii, starajecca asiahnuć ahulnuju zhodnaść metaŭ fizyčnaha wychawańnia: fizyčnuju, estetyčnuju i maralnuju. Takaja zhodnaść moža wytwarycca dziakujučy tym wymoham, jakija stawić Šwedskaja himnastyka kožnamu himnastyčnamu ruchu, a imienna: kožny ruch treba wykanać z ekanamičnym zachawańniem siły, h. značyć, što impuls nerwowy, uwodziačy ŭ ruch peŭnyja muskuły, pawinien być zhodny z siłaj, jakoj chočam wykanać peŭny ruch. Tady dla wykanańnia jakoha-niebudź ruchu tracim tolki stolki enerhii, skolki wymahaje heny ruch. Heta nas wučyć z adnaho boku šanawać swaje siły, nie pazwalajučy chutka zmučycca, z druhoha boku — wučyć panawać nad saboj, što jość nieadzoŭnaj patrebaj kožnamu ŭzrosłamu čaławieku.
Šwedskaja systema wymahaje jašče, kab kožny himnastyčny ruch byŭ wykanany hruntoŭna, dakładna, bo tolki taki ruch himnastykuje nia tolki wierchnija słai muskułaŭ, ale i ŭsie nawat najmienšyja.
Wažnym jašče jość toje, što treba himnastykawać abiedźwie pałowy cieła. Dziakujučy hetamu možna asiahnuć poŭnuju symetryju cieła i pazbycca škodnaj prawaručnaści, ad jakoj robicca naahuł słabšaja lewaja pałowa našaha cieła.
Wažnaj prykmietaj Swedskaje systemy jašče jość toje, što ruchi, jakija pawodle jaje wykonywajucca, jość praktyčnyja, uziatyja z štodziennaha žyćcia. Ruch — nia majučy ničoha supolnaha z žyćciom, a dziela hetaha ŭ swajej asnowie štučny — nie pawinien uwachodzić u prahramu racyjanalnaje himnastyki.
Ad‘jomnym, što možna skazać ab Šwedskaj himnastyčnaj systemie, jość toje, što jana manatonnaja, niama ŭ joj žyćciowaje wiasiołaści.
Uziaŭšy ŭsio wyžskazanaje pad uwahu, treba skazać, što Biełarusam najlepš adpawiadaje Šwedskaja systema. Adnak drenna zrabili-b my, kab uziali całkom i na ślapoje prytarnawali da nas hetuju systemu.
Biełarusy majuć inšy charaktar i inšyja fizyčnyja i duchowyja niastačy. Dyk treba ŭziać Šwedskuju systemu tolki za asnowu našaha fizyčnaha wychawańnia i prytarnawać jaje da biełaruskich patreb, biaručy pad uwahu niastačy ŭ charaktary Biełarusa. Inakš-my pawinny apiorcisia bolš na psychalohiju, jakaja pakaža nam, jak pry pomačy fizyčnaha wychawańnia my pawinny razbudzić u Biełarusa tyja duchowyja prykmiety, jakija ŭ jaho mała raźwity, — a imienna: treba razruchać nahramadžanuju ŭ jaho žyćciowuju siłu, zrabić charaktar Biełarusa bolš ćwiordym i stanoŭčym, uzwysić jaho pakornuju dušu da ambicyi i hordaści, wyhnać z jaho pryhonnuju dušu, nie pazwalajučuju jamu trymacca i ŭwažać siabie na raŭnie z „wialikimi“ hetaha świetu.
Usie hetyja prykmiety ducha možna asiahnuć praz fizyčnaje wychawańnie, biaručy za asnowu Šwedskuju systemu, kładučy pry hetym nacisk na adzin z jaje dziejnikaŭ — psychalohiju. Heta možna asiahnuć takim sposabam, što ŭsie himnastyčnyja ruchi Šwedskaje himnastyki abramawać u tawaryskija ruchawyja hulni, ihry i sporty, za wyniatkam takich ruchaŭ, jakija, pamima taho, što jość karysny, — nia budzie mahčymaści ŭ hulniach, abo ihrach wykanać.
Tolki ruchawyja tawaryskija hulni, ihry i sporty dajuć wialikuju wychawaŭča-hramadzkuju karyść, pobač z fizyčnaj łoŭkaściu. Sama-ž štučnaja himnastyka wyrablaje tolki fizyčnuju siłu. Dziela hetaha usie ciapierašnija kulturnyja narody źwiartajuć uwahu ŭ fizyčnym wychawańni pierawažna tolki na tawaryskija ihry i sporty. U hetym usich wypieradžaje Anhlija i Ameryka.
My, Biełarusy, musim u fizyčnym wychawańni źwiartać uwahu pieradusim na tawaryskija ruchawyja hulni, ihry i sporty. Bo ŭ hetym tolki fizyčnaje wychawańnie ŭpływaje karysna na wyrableńnie hramadzkaści. A nam bolš, jak kamu inšamu, treba pryswajwać dziejniki hramadzkaha žyćcia. U tawaryskich ihrach i sportach učaśnik wučycca, dla ahulnaha dabra tawarystwa, pazbywacca swajej ehoistyčnaj upartaści, tak kidajučajsia ŭ wočy ŭ našym biełaruskim hramadzkim žyćci. Aprača ŭsiaho wyšej apisanaha, tawaryskija ihry i sporty demakratyzujuć hramadzianstwa. Tut biare ŭdzieł bahaty i biedny, sielanin, rabotnik i arystakrata. U sporcie toj atrymliwaje sławu i pawažańnie, chto jość fizyčna najłaŭčejšy i najdužejšy, kim-by jon nia byŭ z pachodžańnia.
Biełarusy majuć šmat swaich narodnych ihraŭ, jakija źmiaščajuć amal nia ŭsie ruchi, wymahanyja Šwedskaj himnastyčnaj systemaj. Da biełaruskich hihijenistaŭ, wychawaŭcaŭ naležyć sprawa daboru roznych narodnych hulniaŭ i ihraŭ u źmiest lekcyi biełaruskaje himnastyki, jakaja, jak ja ŭžo kazaŭ, pawinna być apiorta na pryncypach Šwedskaje systemy, z tym, što ŭsie ruchi, katoryja raić hetaja systema, — pawinny być pamahčymaści wykanany pry pomačy tawaryskich hulniaŭ i ihraŭ. Kančajučy ab fizyčnym wychawańni, zaklikaju ŭsich świadomych Biełarusaŭ arhanizawacca ŭ himnastyčna-sportawym kirunku, pieradusim hurtawacca ŭ našyja skaŭtskija tawarystwy. Niachaj u kožnaj wioscy, miastečku, pobač z kulturna-aświetnym hurtkom, budzie jakoje-niebudź i sportawaje tawarystwa.
Arhanizatar u hetym kirunku znojdzie ŭ kožnaj wioscy sotni achwotnikaŭ tawaryskich ihraŭ i sportaŭ. Sportawaja arhanizacyja najchutčej daść realnyja rezultaty i padniasie fizyčna i maralna našuju moładź!
I śmieła možna skazać, što kali ŭ našaj zahnanaj Baćkaŭščynie raspaŭsiudzicca ahulna sport, skaŭtstwa i h. p., naš kraj budzie krajem wołataŭ za lepšuju dolu sabie i ŭsiej ludzkaści.
Dyk uzmacniaj, Biełaruś, siłu dzietak swaich, kab mahli ŭsie hrudźmi baranić praŭ Twaich,
Kab mahli za Ciabie ŭsie haroj pastajać, a ŭ patrebie, u biadzie i žyćcio na‘t addać.