Ab fizyčnym wychawańni ŭ Biełarusaŭ (1928)/Hulni i ihry pieramiešywanyja
| ← Hulni i ihry z barykańniem | Hulni i ihry pieramiešywanyja Гістарычна-этнаграфічная праца Аўтар: Уладзіслаў Казлоўскі 1928 год |
Hulni i ihry skaŭtskija → |
Прапануем да спампаваньня!
Hulni i ihry pieramiešywanyja.
Hetyja hulni i ihry majuć u swaim źmieście roznyja himnastyčnyja ruchi, jak biehi, kidańni, skoki, dužańni i h. p. Jany jość žarałom usiestarońniaha prahimnastykawańnia našych muskułaŭ. Jak z boku fizyčnaha, tak i z boku moralna-wychawaŭčaha i hramadzkaha, pieramiešywanyja hulni i ihry zajmajuć pieršaje miesca. Niekatoryja z ich takija pryhožyja i aryhinalnyja, što nia ŭstupajuć nikatorym i ahulna raspaŭsiudžanym anhielskim ihram. Pieršaje miesca miž hetymi ihrami zajmaje naš biełaruski „hockli“ na lodzie, h. zwanaja „Buła“. Hetaja ihra, kali jaje jašče ŭlepšyć i pašyryć, dadajučy bolš akreślenych prawiłaŭ, moža śmieła spaborničać z pieršymi lepšymi ahulna-raspaŭsiudžanymi eŭrapejskimi ihrami.
Da pieramiešywanych hulniaŭ i ihraŭ zaličaju nižej apisanyja:
53. Buła. Hetaja ihra jość zimowaja. Jana adbywajecca na niepakrytym śnieham lodzie — raki, abo woziera. Ihrajučyja robiać dzierawiannuju hałku, abo zamiest hetaha biaruć na skoruju ruku karotkaje kruhłaje palena, što nazywajuć „bułaj“. Aprača hetaha kožny ihrok maje pałku, na kancy zahnutuju, jakaja nazywajecca „kačarežkaj“.
Ihrajučyja wybirajuć matku. Paśla padychodziać da jaje parami z wydumanymi imionami. Kožnaja para čarodna kaža: „Maci, maci! što tabie daci: ci śniehu, ci lodu?“
— „Lodu!“
Toj, chto nazywajecca „lodam“, astajecca pry matcy, a „śnieh“ adychodzić u druhuju partyju. Nastupnyja pary kažuć: „Maci, maci! što tabie daci: ci zimu, ci leta? Ci dzień, ci noč? Ci sasnu, ci biarozu i h. p.“, až pakul kožnaja para padojdzie da matki.
Razdzialiŭšysia hetkim sposabam na dźwie partyi, partyja matki zastajecca na miejscy, dzie prawodzicca linija „horadu“, druhaja partyja idzie „ŭ pole“.
Matka z usiej siły b‘je pa bule kačarežkaj i honić bułu ŭ pole. Dzieci jaje padhaniajuć kačarežkami kaciŭšujusia pa lodzie bułu i honiać jaje jašče dalej. Praciŭnaja partyja starajecca zatrymać kačarežkami bułu i adbić jaje nazad u horad.
Pry hetym bywaje wialikaja zaŭziataść miž ihrakami. Da buły najčaściej padbiahaje dwuch, pa adnamu z kožnaj partyi. Adzin razmachiwajecca swajej kačarežkaj, kab udaryć u bułu i prahnać jaje ŭ praciŭnuju staranu, druhi łoŭka padstaŭlaje swaju kačarežku i sam b‘je bułu ŭ swaju staranu; dalej jaje padchwatywaje druhaja para i h. d. Płošča zajmanaja hetaj ihroj bywaje wielmi wialikaja, zaležna ad kolkaści ihrakoŭ.
Kali-b dadać da hetaje ihry ŭčaśnikam kańki i prapisać peŭnyja bolš akreślenyja prawiły ihry, dyk jana była-b pryhožaju biełaruskaju narodnaju zimowaju ihroju.
54. Masła. Kapajucca maleńkija jamački, adna kala adnaje ŭ koła, i stolki, skolki jość ihrajučych. Pasiarod hetych jamačak u centry wykopywajecca bolšaja jamka, jakaja nazywajecca „masłam“. Paśla mierajucca na palcy, kamu być matkaj, a kamu jści ŭ pole paświć świniu. Dzieci nasypajuć dla matki niewialiki kurhan i stawiać tam „świniu“, jakoj jość dzierawiannaja pałka, abo karotkaje kruhłaje palena.
Matka z usiej siły b‘je swajej pałkaj pa świni tak, kab jana zalacieła jaknajdalej. Palawy, što pasie świńniu, adšukiwaje jaje i honić swajej pałkaj da masła; pry hetym nielha brać świni rukoj. Dzieci i matka ścierahuć masła, stojačy ŭpioršysia pałkami ŭ swaje jamki. Kali tolki palawy padžanie świniu bližej, chto-niebudź z dziaciej, abo matka, adbiwajuć jaje pałkaj. Ale kali ŭ časie ŭdaru palawy paśpieje zaniać swajej pałkaj apuścieŭšuju jamku, dyk toj, chto ŭdaryŭ, ci nawat tolki namieryŭsia, idzie na miesca palawoha, a stary palawy zajmaje jaho jamku. Kali palawy ŭžanie świniu ŭ masła, dyk u pole jdzie matka, abo ihra pačynajecca ad pačatku.
55. Pyž. Ihrajučych narmalna dwuch, ale, moža być i balej. Na ziamli rysujecca čatyrochkutny haradok. Na try najdaŭžejšyja kroki ad haradka prawodzicca druhaja linija, jakaja nazywajecca „ahoń“. Na dziesiać krokaŭ ad haradka prawodzicca druhaja linija, jakaja nazywajecca „kon“, u katorym ihrajučyja stanowiacca i načynajuć pierabiwacca. Dziela hetaha jany biaruć pyž (krehla, abo niewialikaje palena) ŭ adnu ruku i lohka padkinuŭšy jaho — łowiać druhoju rukoju na-latu pałkaju, nie pazwalajučy ŭpaść na ziamlu. Chto bolš razoŭ padkinie pyž pałkaj, toj zastajecca ŭ konie, a chto mieniej, — toj idzie ŭ „pole“. Tut jon stawić u haradku pyža i sam stanowicca bliska haradku, kab pilnawać pyža. Toj, što staić u konie, starajecca adtul wybić pyža jaknajdalej z haradka. Pilnujučy biažyć za pyžam, chapaje jaho, stawić iznoŭ u haradok i pierabiahaje praz ahoń.
U hety samy čas i toj, što zbiŭ pyža, biažyć za swajej pałkaj i, schapiŭšy jaje, taksama pierabiahaje praz ahoń. Chto zrobić heta chutčej, toj idzie ŭ kon, druhi — ŭ pole.
Kali pilnujučy pastawić pyža nia dobra i jon pawalicca, dyk heta ličycca projhryšam i pilnujučy jdzie ŭ pole. Kali toj, što źbiwaje pyža, nie papadzie ŭ jaho, abo tolki tak začepić, što pyž upadzie, ale zastaniecca ŭ čatyrakutnym haradku, tady palawy biare pyža i admieryŭšy try kroki ŭ kirunku pałki kidajučaha, starajecca papaści ŭ jaje pyžam. Kali papadzie, dyk idzie ŭ kon, a toj, što kidaŭ pałku, zajmaje jaho miesca. U adwarotnym wypadku astajucca ŭsie na swaich miescach.
56. Tranpyž. Robiacca dwa tranpyžy, heta značyć niewialikija, majučyja kožnaja swoj asobny znak, pałački.
Adzin z kidajučych kidaje daloka ŭ bok pałački, a inšyja kladucca na ziamlu, kab nia bačyć, kudy jany ŭpaduć. Kali pałački kinieny, — kidajučy kryčyć: „ustawajcie“ i machnie rukoj u toj bok, dzie byli kinieny pałački.
Usie ŭstajuć i jduć šukać ich. Chto znojdzie pałačku raniej, toj jedzie konna na druhim — ad miesca znachodki — da pałki kidajučaha.
57. Świnka. Kapajucca małyja jamački adna kala druhoj u koła. Pasiaredzinie koła ŭ centry robicca bolšaja jamka, jakaja nazywajecca „moram“. Kožny hulajučy maje swaju jamačku, aprača adnaho, jaki „haniaje świnku“ i kožny maje pałku, pamahčymaści z hrubšym kancom. Mierajucca na pałcy, kamu prydziecca haniać świnku. Paśla hetaha kožny staić kala swajej jamki, utknuŭšy ŭ jaje swaju pałku. Toj, kamu pryšłosia haniać świnku, honić jaje swajej pałkaj, (świnkaj jość niewialiki kamień). Hulajučy honić świnku (kocić pa ziamli kamušok, padbiwajučy jaho pałkaj), pry hetym kaža „A juś u mora, a juś u mora!“ Kali padžanie bliska da stajačych z watknutymi ŭ jamki pałkami hulajučych, dyk kožny z ich moža adbić pałkaj świnku, ale tak chutka, kab haniajučy świnku nie paśpieŭ watknuć swajej pałki ŭ apuścieŭšuju jamku. Bo kali jon zajmie pałkaj jamku, dyk toj, što biŭ, abo nawat tolki namiaraŭsia, pojdzie haniać świnku.
Kali świnku hulajučy ŭžanie ŭ mora, dyk adtul užo jaje nielha wybiwać. Tady toj, što haniaŭ, zajmaje swajej pałkaj aby čyju jamku i kryčyć: „Źmiena!“ Kožny pawinien źmianić jamku, h. zn. zaniać pałkaj druhoha jamku. Toj, jaki nie paśpieŭ pieramianić jamki i hetym samym astaŭsia biaz jamki (bo jaho raniejšuju jamku zaniaŭ druhi), idzie haniać świnku. Kali jość sprečka, chto ŭwatknuŭ swaju pałku ŭ jamku pieršym, abo kali jamku zaniali abodwa adnačasna, dyk spračajučyjasia wyrašajuć sprečku mierajučysia na pałcy.
58. Kačańnie koła. (Kaciołka.) Dzielacca na dźwie partyi. Kožny ŭčaśnik biare mocnuju pałku, abo nawat kawałak doški; adna partyja stanowicca nasuproć druhoj, na jakuju, bolš-mienš, možna kinuć rukoj kamień. Adna partyja biare kaciołku (koła), heta jość dzierawianaje koła, adpiławanaje ad kruhłaha biarwieńnia, abo nawat niewialiki žalezny abruč. Chto-niebudź z partyi, pierawažna toj, chto najdalej kidaje, kocić kaciołku, heta značyć kidaje tak, kab jana jaknajdalej kaciłasia. Suproćnaja partyja starajecca swaimi pałkami zatrymać kaciołku. abo adbić jaje kałom tady, kali jana jašče jość u biehu. Za adbitaj kaciołkaj usie, abo častka, biahuć, starajučysia jaknajdajej adbić jaje. Pry hetym kali kaciołka ŭpadzie na bok, jaje ŭžo adbiwać nielha, a tolki možna brać z taho miesca, dzie pierakuliłasia, i kidać u kirunku suproćnaj partyi, jakaja taksama starajecca zatrymać, abo adbić kaciołku nazad. Kaciołku možna kidać tolki z taho miesca, dzie była zatrymana, abo sama dakaciłasia i ŭpała. Dziela hetaha partyja, jakaja prapuścić kaciołku, pawinna adstupić da taho miesca, dakul dakaciłasia kaciołka i z taho miesca kidać jaje ŭ kirunku partyi suproćnaj. Dužejšaja i łaŭčejšaja partyja moža hetkim sposabam daloka zahnać partyju suproćnuju. Da hetaj ihry wybirajecca pierawažna wulica, doŭhaje humnišča, abo roŭnaja daroha, ci inšaja płošča.