Ab fizyčnym wychawańni ŭ Biełarusaŭ (1928)/Hulni i ihry miačykawyja
| ← Hulni i ihry kidanyja | Hulni i ihry miačykawyja Гістарычна-этнаграфічная праца Аўтар: Уладзіслаў Казлоўскі 1928 год |
Hulni i ihry z barykańniem → |
Прапануем да спампаваньня!
Hulni i ihry miačykawyja.
Hetyja hulni i ihry jość pierawažna łučanyja z biehami. Jany wyjaŭlajucca ŭ kidańni, pieradawańni, wyrywańni, šturchańni nahami miačyka i t.p. Miačykawyja hulni wyrablajuć pierawažna ruchliwaść, łoŭkaść, žwawaść, uwahu i naahuł jany jość usiestarońniaj himnastykaj arhanizmu, dajučy adnačasna karyść wychawaŭča-moralnuju i wyrablajučy pačućcio hramadzkaści, — jak naahuł kožnaja tawaryskaja hulnia.
Miačyk u biełaruskich sialan redka kali budzie kupleny, a pierawažna robicca jon samymi-ž hulajučymi z hanuč, abo z abrezkaŭ skury. Dobrym miačykam ličycca taki, jaki maje ŭ siaredzinie kłubok z humowych istužak, ad starych kalošaŭ. Hetki kłubok abmatywajecca hanučami, abo ramianiom. Da hulniaŭ i ihraŭ z miačykam zaličajucca:
33. Kiścień. Ihrajučyja dzielacca na dźwie partyi: adna idzie ŭ „kon“, druhaja biare miačyk. Konam nazywajecca wialikaje koła, kala 5 sažniaŭ siarednicy. Partyja, jakaja maje miačyk, padchodzić da adnaho bierahu koła, a partyja, jakaja jość u kole, — da druhoha bierahu. Toj, kamu paśla ličeńnia prypaŭ miačyk, pawinien papaści im u kaho-niebudź z stajačych u konie. Kali heta jamu ŭdasca, dyk dastaŭšy miačykam musić wyjści z ihry, a kidajučaja partyja jznoŭ ličycca, kamu kidać miačykam u stajačych u konie. Kali kidajučy ni ŭ koha nie papadzie, dyk jaho partyja idzie ŭ kon, a byŭšaja tam — ličycca, kamu bić miačykami h. d.
34. Jarki. Na hładkaj płoščy robiacca piatami niewialikija jamački, jakija i nazywajucca jarkami. Jarki robiacca ŭ adzin rad — i stolki ich, skolki jość ihrajučych. Na try kroki ad jarkaŭ prawodzicca linija „ahoń“. Paśla kožny čarodna pamaleńku kocić pa jarkach miačyk. Kali tolki miačyk ukocicca ŭ čyju-niebudź jarku, usie ŭciakajuć ad ich. Toj adnak, u čyju jarku ŭpaŭ miačyk, chapaje jaho, i padbiehšy da „ahniu“ — starajecca kaho-niebudź z uciakaŭšych „zasiačy“, h. zn. papaści miačykam. Kali kaho zasiače, dyk na taho ličycca jarka, u adwarotnym wypadku jarka ličycca na taho, chto kidaŭ miačykam. Kali chto nie papadzie ni ŭ koha z uciakaŭšych stolki razoŭ, skolki jość jarkaŭ, dyk jaho stanowiać twaram da ściany i za karu b‘juć nia mocna pa plačach kułakom, pad tacht pieśni: „Jar-ka pał-ka! Ka-ra-lo-wa zon-ka! Leź na pa-ła-ci, stań ka-zy-ra-ci, bu-dziem ŭ karty jhra-ci, i (chutka haworačy) wiečara daždaci“. Končyŭšy astatniaje słowa, b‘juć trochi macniej i raźbiahajucca. Kali prajhraŭšy pry hetym kahoniebudź złowić, ihra pačynajecca ad pačatku. U katorych miascoch miačyk „honiać“ u jarki pałkami.
35. Adrablacca. Kožny ŭčaśnik hetaje ihry pawinien „adrabić“ miačykam pa try razy niekalki akreślenych ruchaŭ. Takich ruchawych pryjomaŭ pierawažna jość piać. Woś jany:
a) Ścienka.
Ihrajučy b‘je miačykam ab ścienku i łowić jaho, nie pazwalajučy ŭpaści na ziamlu. Heta nazywajecca ścienka. Jość jašče „ścienka apusknaja“; tut treba pazwolić, kab miačyk adbiŭšysia ad ścienki ŭpaŭ na ziamlu i kali jon ad ziamli padskočyć uwierch zławić tady jaho. Iznoŭ jość ścienka apusknaja-prybiwanaja: kali miačyk adskočyć ad ziamli, ihrajučy b‘je jaho dałoniaju i łowić tady, kali ŭžo druhi raz adab‘jecca ad ziamli.
b) Pad ručku.
Ihrajučy apirajecca lewaj rukoj ab ścienku i padkidywaje pad ruki miačyk uwierch prawaj rukoj, łowić jaho na-latu toj-ža samaj rukoj. Taksama figura apusknaja, — u jakoj miačyk łowicca prawaj rukoj tady, kali jon uderyŭšysia ab ziamlu, — padskočyć uwierch.
c) Pad nožku.
Ihrajučy apirajecca ab ścienku lewaj nahoj, padkidywaje z pad nahi miačyk uwierch prawaj rukoj i łowić na-latu. Taksama figura apusknaja: miačyk łowicca tady, kali jon uderyŭšysia ab ziamlu padskočyć uwierch.
d) Nad haławoj.
Ihrajučy stanowicca plačmi da ściany i ŭpioršysia ab jaje halawoju (ciemiam) — b’je miačyk ab ścienku i łowić jaho, nie adymajučy ad ściany haławy.
e) Świečka.
Miačyk padkidywajecca ŭwierch i łowicca na-latu. Toje samaje — figura apusknaja i miačyku pazwalajecca ŭpaści na ziamlu i paśla łowicca tady, kali jon adbiŭšysia ad ziamli — padskočyć uharu.
Apusknaja ścienka z addačaj: kali miačyk uderyŭšysia ab ziamlu padskočyć, jaho jznoŭ adbiwajuć rukoju da ziamli. Kali bolš razoŭ paŭtorycca takaja addača, — peŭniejšym jość wyjhryš. Prajhraŭšym ličycca toj, chto „adrobicca“ paśla druhich. Kali ŭsie adrobiacca zrazu — prajhrawaje toj, u kaho było mieniej addačy ŭ apusknoj „świečcy“. Prajhraŭšy stanowicca kala ścienki i praciahiwaje dałoniu. Wyjhraŭšyja z adlehłaści 5—6 krokaŭ starajucca ŭderyć pa dałoni miačykam stolki razoŭ, skolki było ŭmoŭlena pačynajučy jhrać. Kali chto pry hetym nie papadzie ŭ dałoniu, udar usieroŭna jamu zaličajecca. Kali prajhraŭšy schopić dałoniaju miačyk u časie ŭdara, jon tady maje prawa, paśla adbyćcia swaje kary, pastawić da ściany biŭšaha i ŭderyć jaho pa dałoni miačykam stolki razoŭ, skolki razoŭ byŭ jon schopleny.
36. Saławiej (iłka). Ihrajučyja dzielacca na dźwie partyi. Kožnaja partyja wybiraje sabie matku. Matki „pierabiwajucca“, h. zn. — trymajučy miačyk u lewaj ruce — b‘juć pa im pałkaj źnizu, nie dapuskajučy jaho ŭpaści na ziamlu. Partyja, katoraja bolš razoŭ uderyła pa miačyku, nie dapuskajučy jaho ŭpaści na ziamlu, idzie ŭ „horad“, a druhaja — ŭ „pole“. Pamiž partyjami prawodziacca dźwie linii, kala 30—40 krokaŭ adna ad druhoj. Miesca pamiž linijami nazywajecce „horadam“. Matka harackoj partyi padkidywaje swaim dzieciam miačyk, a jany pawinny čarodna bić pa im pałkaj tak, kab jon padniaŭsia ŭwierch i zalacieŭ u pole. Palawaja partyja starajecca schapić miačyk na-latu, — tady jana jdzie ŭ horad, a harackaja — ŭ pole. Kali-ž miačyk nia budzie na-latu złoŭleny, dyk palawaja partyja chapaje jaho z ziamli i biažyć da swajej linii, kudy taksama pawinien prybiehčy i toj (z harackoj partyi), chto biŭ miačyk. Kali hety pastanowić biehčy ad palawoj linii nazad u horad, dyk jaho polnaja partyja starajecca „padsiačy“ miačykam. Kali heta jej nia ŭdasca, — u pole idzie harackaja partyja. Ale kali ŭdar prydziecca tady, kali ŭciakajučy budzie ŭžo za linijaj horadu, dyk taki ŭdar nia ličycca i ihra jdzie ad pačatku. Kožny z harackoj partyi maje prawa ŭderyć pałkaj pa miačyku tolki adzin raz. Kali pry hetym pramachniecca, dyk adychodzić u bok i čakaje, pakul uderyć nastupny, i tady biahuć razam. Kali-ž pramachnucca ŭsie, tady matka sama sabie padaje miačyk da troch razoŭ. Kali i jana pramachniecca, dyk harackaja partyja jdzie ŭ pole, a jaje miesca zajmaje palawaja partyja. Kali ŭdar budzie słaby i miačyk nie dalacić da palawoj linii, dyk taki ŭdar ličycca taksama prajhranym. Kali pry ŭdary miačyk zalacić wielmi daloka, — jaho stupianiowa pierakidywajuć da palawoj matki, jakaja narmalna staić kala palawoj linii, — i tady jana sama padsiakaje miačykam harackuju partyju. Da hetaje ihry niekatoryja ihraki robiać sabie specyjalnyja pałki, kab mahčy wyhadniej trymać ich u rukach, a dla peŭniejšaha bićcia pa miačyku, — kancy henych pałak robiacca šyrejšymi. Časta takija pałki starajucca farbawać roznymi farbami. Kali ŭ umowie źmiena partyi za złoŭleny na-latu miačyk admianiajecca, dyk ihra tady nazywajecca „iłka“. Taksama i pałka, jakoju b‘juć miačyk, nazywajecca „ilkaj“.
37. Hrachi. Wybirajecca hładkaje miesca i robicca ŭ ziamli stolki jamak, skolki jość ihrajučych. Jamki robiacca ŭ rad. Kožny wybiraje sabie jamku i stanowicca kala jaje. Z kancoŭ radu stanowiacca dźwie „matki“, katoryja zbliziŭšy nohi kačajuć miačyk, starajučysia — kab papaści miačykam u čyju-niebudź jamku. Kali miačyk ukocicca ŭ jamku, dyk pakul toj, čyja jamka, nahniecca padniać miačyk, usie raźbiahajucca jak najchutčej, bo, jak toj padnimie miačyk, usie pawinny zastawacca na miescy. Toj, chto trymaje miačyk, kidaje jaho ŭ kaho-niebudź z stajačych bližej, a kali nie papadzie, dyk kładzie ŭ swaju jamku „hrech“ — maleńki kamianiok, a kali ŭdasca papaści, dyk hrech kładzie toj, u kaho papaŭ miačykam. Kali ŭ adnaho z hulajučych nabiarecca try hrachi, takoha prysudžajuć „na rastreł“ i wiaduć pastawić da ściany. Tady kožny moža ŭderyć stajačaha la ściany miačykam try razy, kali ŭ jaho jamcy niama niwodnaha hrachu. Tyja-ž, u čyjej jamcy jość hrachi, b‘juć stajačaha la ściany dwa, ci raz, značycca stolki razoŭ, skolki ŭ ich nie chapaje hrachoŭ da troch. Toj, što staić la ściany, nia moža zychodzić z swajho miesca, a tolki moža adchilacca ŭ bok. Paśla ihra pačynajecca ad pačatku.