Ab fizyčnym wychawańni ŭ Biełarusaŭ (1928)/Hulni i ihry kidanyja

Hulni i ihry kidanyja
Гістарычна-этнаграфічная праца
Аўтар: Уладзіслаў Казлоўскі
1928 год

Прапануем да спампаваньня!

Hulni i ihry kidanyja.

Jany wyjaŭlajucca ŭ kidańni da mety kamieńniaŭ, abo inšych rečaŭ. Jak naahuł u sporcie, tak i tut, — kidańni jość dobraj himnastykaj siły i łoŭkaści ruk, noh, tuława i wočnaj ar‘jentacyi. Aprača hetaha dajuć karyść u praktyčnym žyćci, bo wyrablajuć łoŭkaść u abaronie samoha siabie i jak naohuł tawaryskija ihry — jość dobrym srodkam moralnaha i hramadzkaha wychawańnia.

24. Tranpyž. Hulajučych dwoje z pałkami. Kožny z ich čarodna kidaje swaju pałku, tak, kab jana adnym kancom upirałasia ŭ ziamlu i ŭ hetym časie adskakiwała jznoŭ, apirajučysia ab ziamlu druhim kancom (kuwyrkałasia). U toj čas, kali adzin kidaje hetkim sposabam swaju pałku, druhi pawinien padbić jaje swajej pałkaj, heta značyć tak kinuć swaju pałku, kab jana ŭderyła ŭ pałku pierš kidajučaha — ŭ mament, kali pałka pieršaha budzie apiracca adnym kancom ab ziamlu. Kali jamu heta ŭdasca, dyk tady jon užo kidaje pałku, a kumpan padbiwaje jaje. U adwarotnym wypadku kidaje tojsamy datul, pakul druhi nie padab’je jaho pałki.

Hulni i ihry kidanyja.

25. Kaziny roh. Biarecca jakaja-niebudź kruhłaja reč (hałka, ci što inšaje). Da hetaha kožny z hulajučych maje pałku, jakaja nazywajecca „padcurom“. Ihrać možna ŭ dwuch i hramadoj. U druhim wypadku dzielacca na dźwie partyi, paśla prawodziać dźwie linii ŭ peŭnaj dalačyni adna ad druhoj. Za adnej linijaj stanawicca adna partyja, za druhoj — druhaja. Chto-niebudź z adnej partyi pačynaje kacić, abo prosta kidać u kirunku druhoj partyi hałku. Druhaja partyja adbiwaje hałku swaimi pałkami (padcurami) nazad, abo prosta łowić na latu — na swajej linii — i kidaje nazad da pieršaj partyi. Kali hałka prarwiecca praz liniju, dyk partyja, prapuściŭšaja za liniju hałku, ličycca prajhranaj i pawinna adstupić da taho miesca, da jakoha dakaciłasia hałka.

Tady kažuć na prajhranuju partyju, što „zahnali ich u kaziny roh“. Paśla hetaha mohuć iznoŭ pačynać ihru ad pačatku.

26. Pierahon. Prawodziacca dźwie linii ŭ 30—40 krokaŭ adna ad druhoj. Ihrajučyja wybirajuć dźwie, matki“ i raździalajucca na dźwie partyi. Adna partyja stanawicca z pałkami kala adnej linii, druhaja, taksama z pałkami, — kala druhoj.

Pieršaja partyja stawić kala swajej linii „babu“ (čučała), zroblenuju z staroj wopratki, i biare pierahon. Pierahonam moža być niewialikaja dzierawianaja hałka, abo miačyk.

Druhaja partyja idzie „ŭ pole“, da swajej linii. Tady pieršaja partyja b‘je pałkaj pa pierahonie tak, kab jon adlacieŭ jak najdalej. Suproćnaja partyja starajecca na-latu adbiwać pierahon nazad. Kali joj heta ŭdasca, tady chto-niebudź z partyi padymaje pierahon z ziamli, padychodzić da swajej linii i starajecca papaści pierahonam u čučała (babu). Pieršaja partyja adnak adbiwaje pierahon swaimi pałkami, starajučysia nie dapuścić, kab suproćnaja partyja papała pierahonam u babu. Kali, nia hledziačy na heta, baba budzie ŭdarana pierahonam, dyk partyja, nia mohšaja abaranić baby, ličycca prajhranaj i idzie ŭ pole, a jaje miesca zajmaje palawaja partyja i h. d.

27. Curki. Ihrajučych dwuch. Jany biaruć pałki i „curku“, heta značyć karotkuju, 4—6 wiarškoŭ daŭžynioju, pałačku, i pierabiwajucca: chto bolš razoŭ padab‘je ŭ pawietry swajej pałkaj curku, nie pazwalajučy jej upaści na ziamlu, toj astajecca ŭ „horadzie“, a druhi jdzie „ŭ pole“. Astaŭšysia ŭ horadzie rysuje pałkaj na ziamli koła i staŭšy ŭ centr hetaha koła, b‘je pa curku pałkaj, starajučysia adbić jaje jaknajdalej. Toj, katory ŭ poli, padymaje zalacieŭšuju da jaho curku i wykanaŭšy na try kroki „prystup“ da horadu, kidaje tudy curku, starajučysia jaje ŭkinuć u siaredzinu koła (horadu). Kali heta jamu ŭdasca, dyk uwachodzić jon u horad, a haracki idzie na jaho miesca ŭ pole; kali nie, dyk abodwa astajucca na swaich miascoch i znoŭ b‘juć curku ŭ pole. Kali kinienaja z pola curka ŭpadzie na liniju koła (horada), tady toj, što ŭ horadzie, b‘je swajej pałkaj pa adnym kancy curki, kab jana padskočyła ŭwierch. Kali padajučy curka apynicca ŭnutry koła, dyk u koła idzie palawy, u adwarotnym wypadku astajucca pry starych miascoch.

28. Čyžyk. Ihrajučych dwuch z pałkami, jakija nazywajucca „łaptami“. Aprača hetaha pryhataŭlajecca karotkaja pałka, kala ½ aršyna daŭžynioj, z abodwych kancoŭ zawostranaja. Takaja pałka nazywajecca „čyžykam“. Kreślicca na ziamli koła, abo kwadrat, i adzin z ihrajučych, jakomu prydziecca samy kaniec pałki padčas mierańnia na joj, stanawicca z čyžykam u koła, a druhi idzie ŭ „pole“.

Kładziecca čyžyk na ziamlu ŭ koła, a ihrajučy b‘je łaptoju pa jaho wostrym kancy, ad čaho jon padskakiwaje ŭwierch. U hety mament ihrajučy pawinien na-latu ŭdaryć čyžyka łaptoju tak, kab jon daloka adlacieŭ „u pole“.

Kali ihrajučy try razy ŭderyć pa wostrym kancy čyžyka i nie patrapić adbić jaho ŭ pole, tady jon wychodzić z koła ŭ pole. Kali-ž toj, što ŭ kole, wyb‘je čyžyka ŭ pole, dyk palawy pawinien na-latu adbić jaho swajej łaptoj, tady mahčyma pajści ŭ koła; kali jamu nia ŭdasca adbić i čyžyk upadzie na ziamlu, dyk padymaje i kidaje jaho ŭ koła. Jak papadzie ŭ koła, dyk sam stanawicca ŭ im i taksama, jak pieršy, wybiwaje čyžyka ŭ pole. Pry hetaj ihry pierawažna ŭmaŭlajucca na peŭnuju kolkaść udaraŭ; chto pieršy wykanaje ŭmoŭnuju ličbu, toj maje prawa kazać prajhraŭšamu praskakać na adnej nazie ad pola da koła stolki razoŭ, skolki nie wykanana prajhraŭšym udaraŭ.

29. Krahły. Rysujucca na ziamli dwa kwadraty („haradki“), kala 20—30 krokaŭ adzin ad druhoha, a pamiž imi wykopywajecca jamačka („masła“). U haradki stawiacca krahły ŭ rad na linii, abo z ich robicca haradok, heta značyć krahły kładucca ŭ popierak piaredniaj linii kwadratu; na ich kładucca druhija dźwie krahły ŭzdoŭž linii, a na wierch usich stawicca piataja krahła. U kožnym kwadracie bywaje 5 krahłoŭ. Ihrajučyja dzielacca na dźwie partyi i lasujuć, jakoj partyi pieršaj prydziecca „bić krahły“. Dziela hetaha biarecca ščepka z karoju i kožnaja partyja wybiraje sabie adzin bok ščepki: abo hładki, abo z karoju. Paśla kidajuć ščepki ŭwierch i čyim bokam jana ŭpadzie da hary, taja partyja pieršaja pačynaje źbiwać krahły. Zbiwać ich pačynajuć ad suproć pałožanaha haradka, ale kali tolki budzie wybita z haradka choć adna krahła, ihrajučyja pierachodziać da „masła“ i ŭžo adtul wybiwajuć reštu. Kali nia wyb‘juć, tady druhaja partyja pačynaje wybiwać krahły z druhoha haradka. Chto raniej wyb‘je, tych niawybiŭšaja partyja nosić na plačach ad adnaho da druhoha haradka — stolki razoŭ, skolki astałosia niawybitych krahłaŭ.

30. Šlaki. Šlak — heta babka z nahi karowy. Šlakami ihrajuć u „kona“, u „płoca“, u ścienku“ i na hrošy. Pry ihry ŭ kona kožny z ihrajučych stawić pa zamknutaj pary šlakaŭ na kon u rad, źlewa na prawa, abo ad wierchu ŭniz, na 1—1½ wiarškoŭ para ad pary. Prawodziać paśla liniju kala 3—5 krokaŭ ad kona i zahaniajuć „bitki“. Bitkami mohuć być kamieńni, dobryja da kidańnia, čyhunnyja hałki, majučyja formu plitki i h. p. Zahaniać bitku — značyć kinuć jaje tak daloka ad kona, kab možna było źbić stajačyja na konie šlaki. Čyja bitka ŭpadzie dalej, toj b‘je šlaki pieršym, čyja najbližej da kona — astatnim. Bližej linii bitki zahaniać nielha.

Prystup dazwalajecca tolki na adzin krok. Kali bitka papadzie ŭ kon, ihrajučy biare stolki šlakaŭ, skolki sab‘je jaho bitka, heta adnak zaležna ad umowy; kali-ž nie papadzie, dyk toj, što kidaŭ bitku, dastaŭlaje jašče paru šlakaŭ.

U płoca — robicca taki samy kon, ale šlaki mohuć być ustaŭleny i paasobku. Bitkami słužać tut samyja-ž šlaki, chacia-b i nabityja cynkam, abo z čyhuna. Taksama prawodzicca linija kala 2—3 krokaŭ ad kona. B‘je pieršym nia toj, čyja bitka ŭpadzie dalej, ale toj, čyja laža bokam — „płocam“. Paśla płoca b‘je „žoh“, heta značyć toj, čyj šlak upadzie nižniaj staranoj. Papaŭšy ŭ kon, biare, skolki wyb‘je, nie papaŭšy — stawić padwojnuju staŭku. U „ścienku“ ihrajuć udwuch. Adzin b‘je ab ścienku šlakam — adnym, abo dwuma, — kab dalej mahli adlacieć. I zaraz za im b‘je druhi, starajučysia, kab jaho šlaki ŭpali kala pieršych jak maha bližej, nie dalej adnu čaćwiortuju čaść aršyna; u takim wypadku jon ich wyjhrywaje. U adwarotnym wypadku pieršy ihrok padymaje swaje šlaki jznoŭ i b‘je ab ścienku, starajučysia, kab jany ŭpali jak najbližej da šlakaŭ druhoha ihraka i h. d. Šlakami ŭ hrošy ihrajuć hetak: biare chto-niebudź paru šlakaŭ i kidaje na ziamlu. Kali abodwa šlaki ŭpali ŭ tej samaj pozie płocami, žohami, dyk usie ŭčaśniki ihry płaciać tamu, chto kidaŭ umoŭlenuju sumu hrošaj. Kali šlaki ŭpaduć u roznych pozach, dyk wyjhryša niama i kidać pačynaje čarodny ihrok.

31. Krehli. Ihrajučych čatyroch. Robiać na ziamli dwa kwadraty, na dziesiać „sihniej“ (jak najdaŭžejšych krokaŭ) adzin ad druhoha. U hetyja kwadraty, na kutoch i ŭ centry, stawiacca pa piać krehlaŭ (karotkich cylindryčnych stoŭbikaŭ). Dwuch ihrajučych adychodziać da čužoha haradka (kwadratu) i adtul kidajuć pałkami da swajho haradka, kab wybić stajačyja ŭ im krehli. Pry hetym pawalenaja, astaŭšaja ŭ kwadracie, chacia-b na jaho linii, krehla nia ličycca wybitaj. Kali pieršaja partyja pawykidaje swaje pałki, da jaje haradka padchodzić druhaja partyja i adtul pačynaje źbiwać swaje krehli.

Hetkaje čarodnaje źbiwańnie prawodzicca pawodle ŭmowy, u dwa, abo niekalki pryjomaŭ. Kali paśla hetaha ŭ jakoj-niebudź partyi astanucca niawybityja krehli, dyk henaja partyja ličycca prajhranaj i jana musić pieranasić ad haradka wyjhranuju partyju stolki razoŭ, skolki ŭ jaje astałosia niawybitych krehlaŭ.

32. Kamiańki. U kamiańki možna hulać u dwuch i balej. Dla hetaje hulni biaruć piać hładkich kamiańkoŭ i hulajučyja čarodna kidajuć ich hetkim paradkam:

1) adzin kamianiok biarecca ŭ ruku, a čatyry kładucca na ziamli; paśla toj kamianiok, što ŭ ruce, hulajučy padkidywaje ŭ haru, chutka padbiraje z ziamli druhi kamianiok, i złowić razam i toj, katory kinuŭ u haru. Hetak padbiraje ŭsie čatyry kamiańki;

2) padkidywajecca ŭ haru adzin kamianiok, a z ziamli chapajecca pa dwa;

3) adzin kamianiok padkidywajecca ŭ haru, a z ziamli padbirajucca śpiarša try kamiańki, paśla adzin;

4) z ziamli padbirajuć čatyry kamiańki, padkidywajučy piaty ŭ haru;

5) padkidywajecca ŭ haru ŭsie piać kamiańkoŭ i łowicca ich pawierch ruki;

6) padkidywajucca taksama ŭsie kamiańki i łowicca ich na dałoniu ruki. Kali hulajučy pamylicca i nia złowić, jak treba, kamiańkoŭ, za im pačynaje hulać druhi, a pieršy čakaje swajej čarhi.