Якім Бяздольны (1914)/Якім Бяздольны
| ← Ад аўтора | Якім Бяздольны Апавяданьне Аўтар: Пётра Беларус 1914 год |
Прапануем да спампаваньня!
Якім Бяздольны.
Я сядзеў у Малкі. Праўду кажуць, што карчма без людзей не бываець, ну, але на гэты раз дык іх ужо было аж занатта. Дзень быў кермашны і марозны, а ў Малкі можна і чаркай пагрэцца, і закусіць, дык і старых і маладых, мужыкоў і баб, дзяцюкоў і дзеўчат усё роўна як хто кіем нагнаў. Стогн стаяў ад гоману і хохату. Грубая лаянка і ласкава-шчырая весяласьць і прыкра рэзалі і прыемна бавілі вуха. Чуваць было, як адбіваліся аб даланю паўбутэлькі, відаць было, як ляцелі пад сталеваньня коркі і налівалася ў чаркі гарэлка. Чуваць было, як казалі — „здароў будзь!“ і „на здароўе“, відаць было як нагібаліся і выпіваліся чаркі. Вёўся той прыгожы і добры парадак, каторы с прадвеку вядзецца па ўсіх гарадох і мястэчках роднай Беларусі і каторы, здаецца, каб зьмяніўся, зрабілася б на усей Беларусі так пуста, цяжка і маркотна, як на бацькаўскіх хаўтурах. І жыды і нашы брацьця усе дужа крэпка звыкліся і зжыліся з гэтым парадкам. Нават гарадавы і стражнік і тые ветраць носам і настаўляюць вушы — дзе большы і весялейшы гоман: ці ў Соркі, ці ў Малкі, ці ў Рыўкі, ці ў Ханкі? І глядзіш — нет, нет… а пасьля… ты-ц!.. пакажэцца праз дзьверы чырвоны твар, а за ім і шынэль з дранічынай пры боку. Увойдзіць… Той чарку, другі чарку. Выпьець і так ціха, паважна і лагодна пацісьніць назад… І ў яго, і ў жыда, і ў вачах ласкавасьць, і ў міні прыемнасць і ў сэрцы здавольнасьць.
Хіба на іншы раз зробіцца дрэнна аднаму акцызнаму, але ў нашым дваццатым вяку ад усякай хваробы, дзякаваць Богу, знаюць лекарства.
Што там таіцца, пры добрай куньпаніі на іншы раз і я цяпну ладна. Але гэта, значыцца, пры куньпаніі, — Адзін-жэ — крый Божэ! — ў рот не вазьму.
На гэты раз знаёмых не было, дык я сядзеў ціханька адзін, еў сухама пірог з рыбай і прыслухаўся да людзкой гутаркі. По́бач са мной сядзеў нейкі сівенькі старычок. Ён ні чым не займаўся, а так сама, як і я, слухаў што людзі гамонюць і паглядаў на мяне. І я паглядаў на яго, але разгукацца не маглі. Ні ён, ні я першым на гэта непамыкаліся, вядома як незнаёмые.
Аж зараз заскрыпелі і атчыніліся дзьверы, і ў карчму разам з марозам усунуўся другі Як раз такі самы старычок, як той, што сядзеў у поплеч са мной.
— Дзень добры!
— Дзень добры, — атказалі мы.
— Хлеб-соль! — кіўнуў ён у мой бок.
— Просім!
— Дзякую!.. Але-ж і мароз запрогся пракляты! — сказаў ён праціраючы вочы і цярэбючы вусы.
— Мароз ладны, — адазваўся старычок, што сядзеў у поплеч са мной.
— А! гэта ты, Якімка? — кінуўся ён к старычку.
— Здаровеняк! якжэ ты маешся? Скажы на міласьць Боскую — чуць я цябе пазнаў!..
— Здароў, здароў, Цыпручок! Ну а ты, як маешся? І я чуць-чуць цябе пазнаў…
— Яно-то й ня дізіва — столькі гадоў ня відзеліся… Ну але-ж і састарэў ты, брат, — куды, як састарэў!..
— Ды й ты не памаладзеў. Бач як сівізна марду сьціснула…
— Морду!.. Ты, брат, памалу… я не сабака… А ў цябе дык вот лысіна! аж на патыліцу зьехала…
— Ну й ты, брат, не брашы. Я ня лысы: гэта я доўгаліцы…
— Ого!.. Ну я, брат, лепі з гэтым маўчаў-бы, каб, барані Божа, ў мяне твар апынуўся ззаду… Ха-ха-ха-ха!..
— А па мойму, ніхай у цябе хоць і зад апынецца с пераду — мне усё роўна… Ха-ха-ха-ха!..
— А кінь ты, хай ты хварэй!.. Лацна табе скаліць зубы, калі ты сагрэўся.
— А ты адагрэйся, калі застыў, — сказаў, падмігнуўшы, Цыпруку Якім.
— Даўно-бы так казаў!.. Малка!.. Дай паўкварты, хунт хлеба і два селядцы.
Малка у адзін мамэнт падала усё, што прасілі.
Цыпрук адбіў даланёй паўбутэльку, наліў чарку аж с коптаром.
— Ну, здароў будзь, Якімка!
— На здароўе, — атказаў той.
І словы гэты былі мусіць дужа шчыра сказаны, бо відаць было, што Цыпрук, спажыў натта смачна. Міла было глядзець, як ён, паднёсшы чарку да губы, перш-на-перш нагібаў і нагібаў яе памаленьку, ад хінаючыся назад, пасьля, як чарка перакулілася ў верх дном, ён нават патрос яе і, паставіўшы затым яе на стол, з давольнасьцю закрэктаў, абцёр вусы і, спусьціўшы галаву, шмат часу слухаў, як яна цеплатой па касьцях палілася. Відаць было па ўсім, што пашла яна яму на здароўе.
— Эх, — сказаў ён, падняўшы галаву, — праклятае зельля гэта гарэлка, але на іншую пару і без яе ня можна абыйсьціся. Прымерна, як вось і цяпер: з марозу, ды яшчэ с прыяцелем спаткаўшыся.
— Выпі, Якімка, — казаў Цыпрук, далі наліваючы поўную, як вока, чарку, выпі!.. і ня будзем мы с табой агрызацца, а пагукаем па людзку. Раскажы, як тваё жыцьцё, як сямейка, як гаспадарка ідзець?..
Якім выпіў якраз такім самым парадкам, як і Цыпрук. Смачна яму спажылося і пашло на здароўе, і ён натта ахвотно узяўся расказываць і аб сваім жыцьці, і аб сямьі, і аб гаспадарцы, і аб усіх пераменах і аб тым парадку, які ідзець у яго хаці.
Мне хапала часу, к таму я заўсёды люблю паслухаць людзкой гаворкі, дык я наставіў вушы і слухаў так пільна, што не прапусьціў ні слова с таго, аб чым гукалі Якім с Цыпруком.
— Эх, браток Цыпручок! ні маю чым хваліцца. Такога жыцьця, як маё, злосьніку ня жычу. Але што рабіць?… Трэба мучыцца, пакуль сьмерць лучыцца. Задалося гора ад раньня гаруй аж да вечара… Сашчэнім рукі, можа дасьць Бог атпачнём на тым сьвеці… калі у пекла не трапімся…
— Што праўда, то праўда, Якімка! — Задзяром лыткі… а гэта ўжо не за гарамі… і… амэн усяму… Калі справядлівы чэлавек — і сьпі бяспечна аж да страшнаго суду, а калі не, дык і там ня будзець табе пардону: будзеш дзень з ноччу для паноў смалу і карчы у пекла вазіць… Такая ўжо наша мужыцкая плянэта…
Сябры выпілі ешчэ па чарцы, а потым ізноў узяліся гукаць…
— Праўдзівую праўду, Цыпручок, ты сказаў. Наша мужыцкая плянэта, добраго слова не варта. Родзішся ў горы, расьцеш на гора, пражывеш век — прасьветласьці ня відзіш… Памрэш — невядома, куды цябе ўсунуць… Нашаму брату так: неба спадзевайся, але й пекла не чурайся… А ў пекла скарэй за усё… ба за ўсё нашаму брату грэх… Ступіў не так — грэх, — сказаў не так — грэх, падумаў не так — грэх, зьеў смачней — грэх, выпіў чарку — грэх, паляніўся — грэх, запрацаваў што крававым мазалём і лішнее замеў — і за гэта грэх; кругом грэх, а за грэх — кара… і ўсе цябе пеклам страшуць… Пцьху ты, прападзі!.. Падумаеш на іншую пару́, навошта гэта так: поп пьець, спраўнік пьець, уся паліція і увесь суд пьець… Поп бярэць, дзяк бярэць, паліція і суд — бярэць… Серады німа, пятніцы німа, Каляднаго посту німа, Вялікаго — німа… Зайдзішся да гэтых паноў у кухню — вушы вянуць ад духу, кішкі скрыпяць і кратаюцца ад паху… Нажрэцца, напьецца… і прыступу да яго німа і… чужая баба не пападайся… Даруй ты, Божа, грэха, паміж нас гукаючы, а габурнатар з мінісцірам… ці-ж яны без ніякай хвальшы жывуць?.. А ўсё-ж такі ўсе спадзяюцца па вушы у раі сядзець… А за што-ж нашаму брату пекла?.. Падумаеш так, а посьле і сам спужаешся… каб Богу не саграшыць. Ды й думаеш ізноў: так мусіць трэба, такая наша плянэта мужыцкая…
— А вядома, што такая. Так ужо ад веку вядзецца, і сколькі мы с табой ня мелім, але нічога ні пераменім…
— Што там мы пераменім на сьвеці, калі ў сьваей хаці бяды паправіць ня можэм.
Выпілі ешчэ па аднэй.
— Кажэм мы, братка, што кепская наша мужыцкая доля на агул, — але глядзіш то той, то другі і із мужыкоў так, гэтак выбьецца на дарогу і на пана хварэць начнець. Выходзіць, братка, што у кожнаго асобнаго чэлавека свая асобная доля, свой шлях да жыцьця. Ці добрае, ці благое с табой у жыцьці здараецца — знай, што так гэта і трэба, так табе ўжо на раду́ напісана… Ад старых людзей такі пагавор ідзець, і я ў гэтым ужо добра праканаўся… Мая, браток Цыпрук, доля, мая плянэта самая нешчасьлівая, ад усіх людзей горшая. Гараваў я ад малку, у горы, відаць, і век свой коньчу. Цяпер вядома мы разашліся ў розные бакі, адзін аб другім мала чаго знаем, а што было ўперад, я думаю, і ты павінен помніць: разам расьлі, разам свіней пасьцілі… Сам, братка, ведаеш: радзіўся я ў беднасьці, рос, як парасё. Бацькі біліся, як рыба аб лёд, каб зарабіць кавалак хоць якога нібудзь хлеба. Зямелькі крошка, а сямейкі куча. Акромі мяне — брацішка і тры сястрычкі і ўсе ешчэ такіе, што самі на сябе ніхто хлеба зарабіць ня мог. Бацька і ў тры дні, бацька і на падзеншчыну, — так сама і матка, — а хлеба усё як мала, дык і мала!..
Падрос я, стаў людзям годзен, аддалі мяне сьвіней пасьціць. Кепска ў чужых, жаласьці, ласкі ня відзіш, але хоць абут, адзет і хлебам сыт, а дома — і халодзен і галодзен. С пастуха стаў я падручнікам, а пасьля і поўным парабкам. Служу, даю ў хату грошы, а ў хаці беднасьць і беднасьць… Раз, як цяпер помню, Каляднымі сьвяткамі сталі мы ра́дзіцца, як лепі жыць, за што лепі ўзяцца… Бацька і кажэць: „Вось, сынок! Сямейка наша, дзяку Богу, крапчэіць. Я і матка ешчэ ў сілі, ты ужо маладзец, брат пад цябе падбіраецца, сёстры падрастаюць… Жывём мы цяпер урозь — ты служыш, брат служыць, я на падзёншчыну хаджу, матцы з дзеўчатамі ў дома працы па гарла. Здаецца і рабіць нечэга, а як паглядзіш — і мужчынскае зрабі, і жаноцкае зрабі, і тое зрабі, і другое зрабі — пардону німа, а карысьці мала. А мы, прымерна, што зарабляем? Ты рублёў 25, — пры том хлапцом лічышся, шмат без парадку прагізуеш. Брацішка зарабляіць рублёў дзесяць; але ён іх дома за зіму праесьць, а мой с падзеншчыны які заработак? Сягоньня ёсьць работа, а заўтра і пазаўтра німа. Дзеўчаткі на старане не заробяць: на чужую ніўку стаць слабы, — а пракарміцца і адзецца ўсім трэба. Дык вось, сынок, ты цяпер ясна відзіш наша жыцьцё. Мы ўсе бьёмся, мучымся, гаруім, стараемі — і ўсё бедны. А за што гэта?.. За тое, што мы па пустому таўчом ваду ў ступі — працуем бяз толку, — вось і німа падпоркі ні нашай хаці, ні нашай гаспадарцы. Калі і далі гэтак будзець вясьціся, то, ўспоўні мае слова, і мы пад старасьць, як выбьемся с сіл, будзем ціраз кій скакаць, і вы рассыпіцеся па сьвеці, а — барані Бог прычыны, ня будзеця мець дома прыстаньня!..
На гэтым мейсцы якім змоўк і задумаўся. Цыпрук наліў чарку, выпіў, а апасьледкі с паўбутэлькі вытрас Якіму. Якім даконьчыў і прыняўся ізноў за свой горкі ўспамін.
— Тады вядома ў мяне быў ешчэ зялёны розум, дык я адразу і не дахваціўся, што і к чаму гэта бацька клоніць. — Дык што мы, тата, — пытаюся, — будзем рабіць? як і чым мы свае жыцьцё направім?
Бацька і кажэць: „Па майму, сынок, вось што мы павінны рабіць. Старых людзей пагавор: дзе семья, там і сіла, а дзе сіла — за мяжой ніва. Дык вось, сынок, к чаму я вяду рэч. У нас сямейка, дзякуй Богу… Зямелькі сваей крышка, за тое ў людзей яе даволі. Сёлета я нікога служыць не пастаўлю, а думаю так зрабіць. Згарусьцім мы к вясьне як коліч другога канішку, займем у сяле, ці ў суседнем дварэ зямелькі на запашку і паспытаем сваей долі. Дасьць Бог, падродзіць, будзець і нам хлеба і скацінцы пошыру… Ці сена пласт, ці саломкі вязачка, ці вотрыны або мякіны мex перэпадзець на нашу зямельку: прыгноім сваю ніўку, лепі радзіць будзець. Памаленьку, дасьць Бог, змацуемся, другое жыцьцё пойдзець. Дзякуй Богу, і работнікі і работніцы свае. Можэм сусім без чужых абыйсьціся. Пастушок і то свой: калі меншачка за свіньнямі пабегаець — ні стыдна, ні грэху ня будзець. Аб гэтым, сынок, не задумляйся, што на лета табе у салдаты. Ты нам паможэш на дарогу выйсьці, а мы на цябе не забудзем. І ў салдаты табе рубель другі падашлём, і будзем старацца, каб было чым прыняць, як дамоў вернішся“…
Хоць я ешчэ тады сусім дурэнь быў, але у канцу-канцоў дужа добра уцяміў, што бацька кажэць шчырую праўду і раіць як найлепі. Так мне прыемны сталі бацькавы словы, так я зажалеў яго, што аж у мяне нешта ў грудзях кранулася. І як бацька запытаўся: што-ж сынок, — ці будзем гэтак рабіць? — Я адразу сказаў: „Твая воля, тата! Рабі, як лепі і як знаеш, а я буду цябе слухаць і працаваць, як вол.
Мусіць і мae словы былі па душы бацьку, бо — хоць я быў ужо і вялікі, але бацька дужа ласкава пагладзіў мяне па галаве і сказаў: маладзец, сынок! Маліся Богу, ніхай даець час добры, а мы будзем працаваць, нажываць і цешыцца і Богу дзякаваць“…
Прышла вясенка, купілі мы сабе другога коніка і занялі ў суседнім дварэ запашку. Узьмілаваўся пан над нашай беднасьцю і даў нам кароўку на восень і дакляраваў даваць хлеба, калі свайго няхопіць… Праўда, по́там дык кроўю вылезла нам панская ласка, бо пацаніў пан усё дужа дорага, але Бог пажалеў: нішто сабе надрадзіла… У восень разабраліся мы на чыста с панам і нам асталося — сабе на год хлеба і на зіму корму для скацінкі. Зімой вольным часам там-сям па-троху зараблялі — то секлі дровы, то вазіць нанімаліся — і, дзякуй табе Божэнька, усё пашло якраз так, як бацька казаў: Зьмянілася жыцьцё, і мы ўжо на гора забывацца сталі. Кароўкі пацяліліся пусьцілі на племя цёлачку і бычка; паягніліся дзьве авечачкі — прывялі па пары — і, хвала табе, Божухна, і хлеба даволі, і ў хлеві прыплод, і ў сямейцы лад. Чаго-ж, скажы, нашаму брату лепшаго трэба?.. Ужо неяк і людзі нам сталі завідаваць; а мы жывём і цешымся… Прышла другая вясенка. Выменялі мы дужэйшых коней, ізноў зямелькі на запашку захапілі, ды кусочак заарэндавалі, паўпура семя на бонду[1] мне бацька пасеіў. — і ўзнова ўсюды нам пашла удача…
Але, браток ты мой, калі у сямьі ёсьць хоць адзін натта бяздольны чэлавек, дык калі у чым і папнецца шчасьце, то гэта адна мана мана́ усё выходзіць як на жаль. Бьешся, стараешся, дамагаешся лепшаго жыцьця, спадзяючыся атпачнуць, і тут-тут ужо здаецца выбьешся з гора, пераможэш бяду, — дык не: ты на гару, а чорт за нагу, — ты размахнешся шыбчэй, а ён цябе тузанець крапчэй. Якое нібудзь нешчасьце, якая нібудзь беда так і пасець, так і вартуіць цябе, і падбярэць пару і патцікаваўшыся так, брат ты мой, скрабнець цябе, так зрэжыць, што і сьвятых ня ўспоўніш і век на ногі не станеш. Якраз так з нашай сямьёй і з нашым жыцьцём і зрабілася, а я як мусіць быў у сямьі самы нешчасны, дык мне горы за ўсіх і дасталася…
Пачалося гэта с тэй пары, як здалі мяне ў салдаты. Цяжка, дужа цяжка было с сямьёй і з гаспадаркай раставацца, чула мусіць душа нядобрае, але што рабіць? трэба ісьці. Паплакаў, патужыў я, пагарэвалі, пабудавалі дамашніе, зашылі мне у камізэльку рублі мусіць са тры грошы, багаславілі і выправілі.
Нагараваўся, напакутаваўся я і ў салдатах. Усюдах, братка, цёмнаму, неграматнаму чалавечку цяжка. Хто граматны, той i славеснасьць, і ружэйные прыёмы і розную гібнастыку скарэй пойміць і лягчэй, навучыцца. А я, — братка ты мой!.. Выклічэць, бывала, дзядзька ці хвітфэбіль: „Якім Суравец! Што такое тое і тое?“ А я, брат ані дзю-дзю… Стаю ні на тым сьвеці ні на гэтым, — нічога ня віджу, нічога не знаю, толькі чую, як дзядзька, ці ешчэ там хто: трах!.. трах!.. А ружэйные прыёмы?.. Дзяцюк я даўней быў крэпкі… Ушчамлю, бывала, ў рукі стрэльбу, аж яна у мяне трашчыць, — стаю і жду, каманды… „На пле… чо-п!“… А я: цуп!.. луп!.. на адно плячо, на другое… А пасьля стрэльба — бэнц пад ногі… Mae і блохі падохнуць. І чую, як ізноў — лясь, лясь!.. Маўчу, сьціснуўшы зубы, цярплю і думаю: „Сам Бог цярпеў і нам вялеў… на тое служба“… А як прыду у козарму і лягу на ложку, дык укручу ў шынэль галаву і плачу, горка, горка плачу!.. плачу і прычытываю: „Божа мой! Божа мой! За што такая кара, за што такая мука?.. Ці знаюць аб гэтым татка з мамкай? Яны-ж нада мной гэдак ніколі ня здзекваліся… і я іх слухаў, разумеў што яны мне загадывалі, ўмеў скора і сьціпна справіць усякую работу. А тут увесь розум з мяне вышыблі… „Тоя панімаеш? гэта панімаеш?“ — „Так тошна вашэ скародзіе!“ А сам ні кляпа не панімаю… „Эх, думалася мне, — каб умеў сам пісаць, выліў-бы у пісьме к бацьком усю гаркату с сваіх грудзей, і мне можа стала-б лягчэй, — дык што-ж, калі я не знаў ні „бэ“, ні „цэ“, — быў цёмны, як піўная бутэлька… Ну, але, як засела мне ў галаву думка паслаць ліст на бацькаўшчыну, дык я ўжо ніяк ня мог с сабой саўладаць… Хоць быў я і пужліў, як заяц, але раз неяк купіў дзядзьку паўкварты і адважыўся папрасіць, каб ён напісаў мне пісьмо… Дзядзька быў сярдзіты і ня дужа гукаць даваўся, але увідзеўшы паўкварты неяк зьмяк і так гэта лагодна кажэць: „Добра! А аб чы-жа ты хочэш пісаць?“ Я — так і так… ну вядома… пра ўсю крыўду… А ён, брат, як раўнець на мяне: „Дурэнь ты, брат, ешчэ, дурэнь! шэрая ты сьвітка… Нешта так можна пісаць?“ — „Пішы кажу, вашэбродзіе, як знаеш.“ — „То, то!“ І напісаў гэтак:
„Дарагой радзіцель і дарагая радзіцельніца, так сама браці і сёстры…
Паведамляю вас, што жыць мне у службе харашо… Служба лёгкая. Дзядзька дужа добры. Адна беда — я забалел. Лежу ў акалодкі. Прышліця рублёў пяць… Нада лячыцца… ды й з начальствам сьвіньнёй ня быць… Кланяюся і цалую ўсіх вабшчэ“.
Знаў, ён як напісаць, але с пісьма гэтаго, чаго хацелася, ня выйшла…
Праз неколькі нядзель завець мяне дзядзька і кажэць: — „Твая радня такая самая сволач, як і ты. Слухай што пішуць:
„Мілы наш браток!
Папраўляйся як небудзь сам, а на грошы выбачай. Досыць сваей бяды. Татка памёр — схавалі… Мамка хворая — хвэйчэр грошы дзярэць… Гаспадаркай арудаваець стрыечны дзядзька Атрахім, — але ён яе не правіць, а псуець. Прадалі, каня, карову… Пакуль ты дамоў вернішся, пэўні нічога не астанецца“…
Посьля гэтага пісьма такая, братка ты мой, стала мяне нуда грысьці, што не знаю, як я ўжо і вытрываў… Ну, але не пісаў дамоў болі ні слова. З дому да мяне так сама нічога не пісалі… Цяжка было… Пакуль і службу атслужыў сэрца ныла і душа як у пеклі смажылася… Але, дзякуй Богу, так-сяк дабіў апасьледні год…
Дабіраюся да сваей хаткі: „Бог знаець, хто чым і як мяне спаткаець?“… Ах, браток Цыпручок! Даўно гэта было, а і цяпер успамінаць балюча… Пакуль я вярнуўся — брата здалі… Мамка хворая сланялася, як сьцень… Што ей балела? невядома: хадзячая тлела і тлела… Паміж сёстрамі пастаянные нелады і штодзенная грызьня… у гаспадарцы пусткі і упадак. Кароўка, авечка і… больш нічога… Які быў пасуд і земляробны спронт усё закідана, паломана, раскрадзена… Мамка кінулася ка мне на шыю, я к ей… Ад радасьді, ад жалю і гора хацелі плакаць і… не маглі… Яна ўжо даўно выплакала свае сьлёзы, — у мяне закамянела сэрца. Як увідзіў я, да чаго вярнуўся, дык у грудзях у мяне, як бытцым што адарвалася, — зашчаміла і заныла так балюча, што і сказаць трудна… Ня мог я ні есьць, ні піць, ні спаць… Асунуўся, састарэў, сацьмеў, стаў відзя-відзя сохнуць і чахнуць… думаў, што хадзячы згнію… Дайшло да таго, што вось, здаецца, чуць не так нагой ступлю, і… плеўка на сэрцы покнець, і… капут мне… Але нутро мусіць у мяне крэпкае: ўсё я вытрываў, усё перанёс…
Знашліся к таму добрые людзі, каторые, дзякуй ім, сталі мяне да памяці давадзіць. — „Якім, Якім! — казалі яны, — што ты гэта робіш? Куды твае вочы глядзяць? Што ты сагнуўся перад бядой і апусьціў рукі? Нікому ні нават табе ад гэтаго ня лепі, а горш… Помні, што ўсё ад Бога… А ты і сам на німашто зводзішся і старуху матку без пары на той сьвет прагоніш… Гэта і грэшна і стыдна“.
Віджу — праўда: бачу, што, калі неперамянюся — і сам сябе да сухот давяду і мамку без пары у яму сьпіхну… Нічога, думаю сабе, з гэтаго ня будзець, трэба крапіцца, ды брацца жыць. Віджу, што ціраз мяне мамка, худзеіць, вяніць і чахнець горш як ад свай хваробы… Жалка мне яе, так жалка, аж здаецца у грудзях у мяне переварачываецца… „Трэба стаць чэлавекам, трэба брацца жыць“… усё роўна, як малатком хто стукаіць мне ў сэрцэ… А як жыць узяцца?.. Коніка німа, таго німа, другога німа… Ах, Божа мой міласэрны!..
Пайду, думаю сабе, да дзядзькі, — запытаюся, куды ён што падзеў; ніхай ён даець мне раду і помач, як за гаспадарку ўзяцца. Іду і думаю: так і так скажу… А як прышоў — каб слова. Нешта паткацілася мне пад горла і, як апцугамі, сьціснула самы праскок; пад сківіцы, як хто сьпіцай таркануў… Стаю у парозі… Дзядзька і тое, дзядзька і сёе, а я толькі рукой махнуў, ды й павалокся назад.
Прышоўшы дамоў стаў радзіцца з маткай, які ратунак узяць. Які-ж ратунак. Згадзіўся і я так сама, як калісь то мой бацька, у тры дні, ўзяў канішку на выплатку і завінуўся працаваць… Працаваў я шчыра і рупна — і праз два, тры гады гаспадарка мая, дзякаваць Богу, стала папраўляцца, — дык тут ізноў беда: мамка памерла… Клапотнае і горкае жыцьцё ад самых маладых гадоў падтачыла яе здароўе, а цяжкая, безпрарыўная работа падарвала яе сілы, высмактала клёк… Натужыўся, наплакаўся я па ёй… Дармо, што сам быў ужо не дзіцянё… Добрая была, рай ей сьветлы… і мяне жалела да астатняго часу… Жалеў і я яе, крэпка жалеў… і цяпер жалею… На мёртвую Радаўніцу і ў Троіцкую Суботу кожны год хаджу на яе магілку памаліцца Богу і пажаліцца на сваю нядолю… Браток, Цыпручок! Жывём мы і жывое думаем: працуем, стараемся, напінаемся, праўдай і крыўдай сабіраем багацтва, сулім другім зло, завідуем, — а на сьмерць і ня думаем… А ўзойдеш на магільнік… Тут Янук, там Франук, тут Кузьма, там Лаўрук, — і багатые і бедные, і бедные, і старые, і маладые, і добрые і благіе — усе упоплеч лежаць… Разлучыла зямелька: таварыша с таварышам, мужа з жаной, бацькоў з дзяцьмі, дзяцей з бацькамі… Магілкі зарасьлі дрэвам і травой, крыжы паваліліся, каменьня уехала ў зямлю, літары сьцерліся… Паглядзіш, падумаеш і перш-на-перш неяк страшна… А пасьля як падойдзеш да родных магілак, станеш маліцца, прыклонішся да зямлі, пацалуеш абросшы мохам крыж, адменяцца думкі і мінецца страх. Паміж тых, што каля цябе і пад табой у зямлі лежаць, ты зробішся, як свой чэлавек. Асабліва цябе цягнець да сваіх — кроўных. Тут твой бацька, тут матка, тут дзед… Прыслухаешся: душа твая таець, як сьвечка… Такая возьмець цябе сукруха, такі агорнець жаль і ахвота памерць і увідзецца с сваімі, што сьлёзы пасыплюцца, як гарох… Мамка, мамка!… плачу я часта на яе магілцы: вазьмі мяне да сябе! Досыць я нагараваўся, досыць напакутаваўся… Ніхачу я болі сіратой жыць на гэтым сьвеці… Дзеткі мае! малюся часта я цяпер: вы памерлі бяз грэху, — можа цяпер анёлкамі на небе… Прасіце Бога, каб ён прасьціў мае грахі і пазволіў мне па сьмерці ўвідзецца з вамі…
Якім змоўк, выцягнуў насатку, змахнуў з вачэй сьлязу і глыбока задумаўся…
Багаты чэлавек ні славам, ні сьлёзам маім не паверыць, — бо багатаму жыць уцеха, а ўміраць — беда: і жыцьця і багацтва жаль… Цяперашні малады сьвет, хоць і бедны, але так сама не паверыць, бо цяперашні сьвет пусты, бяздушны, у грудзёх ня сэрцэ, а камень… Калі хто стрэляецца, ці ў воду кідаецца, дык толькі ад таго што вум за розум заходзіць… А ў мяне, братка, і сэрцэ-воск, і гора мяне сілком са сьвету гнала і гоніць… Ніхто мусіць не нацерпіўся такой бяды, ня відзеў столькі ліха, як я. Чуць толькі жалобу па мамцы аднасілі — сёстры адна за другой пачалі замуж выходзіць, — банкет за банкетам, расход за расходам, а працаваць стала некаму: абадзіночаў я сусім. Сталі мне людзі раіць, ды й сам я увідзеў, што трэба жаніцца безпрыменна… Дай я да дзеўчат прыгледацца і спадабалася мне мая пакойніца Мар’яна. Праўда і яна была такая самая бедненькая, як і я, але спакойная, ладненькая і працавітая. Пачаў я к ёй падмаўляцца: так і так, кажу: памажы гора гараваць, будзь маей жонкай. На гэта не уважай што я бедны, але я старэнны і да ўсякай працы здольны. Ня будзеш ты у мяне бяз хлеба сядзець. Так сама па натуры ты мяне ня бось: я цябе заўсёды буду жалець і шанаваць, абы ты сама была добрая і мне ў жыцьці памагала“.
— Што-ж, кажэць: Я цябе не га́ню і пайду за цябе, — а што мы бедные — гэта нічога: беднасьць ня грэх а багацьця у Бога, — дасьць Бог здароўе і долю шчасьлівую, дык і багацьце нажывём. Пажаніліся. Пільна і шчыра узяліся працаваць; у кожным месьці намагалі на свае жылы і мала-памалу сталі зажывацца. Дзякаваць Богу усё ў руку ішло. Пачалі і дзеткі знахадзіцца… Жыві Якім, ды цешся!.. Аж, брат, стой!.. пачэкай: беда ня сьпіць. Секлі мы дровы у лесі. Народу цьма. Пусьцілі нейкіе людцы асіну с пня. Закруцілася яна, завярцелася, пашла не туды, куды трэба, і сьцебанула мяне сукам па крыжавіне… Думаў — душой загавею, аж не: на гора жывуч чэлавек. Цэлы год жонка нябошчыца жывакостам обкладала, а я лежаў, як Лазар, не ўладаў сабой, ды й толькі. А пасьля ачунеў, мала-па-малу раскратаўся, па троху, стаў і на работу выходзіць. Дык жонка захварэла. Кацёл-судавік на прыпечак падняла і ніначы крэпка сярэдзіну нарушыла. Гвалту крычыць, ратуначку просіць… І па́рылі, і зёлкамі паілі, і чаго не рабілі — усё напрасна… Што далі — горэй, што далі — горэй. Есьць ня можна, хадзіць ня можна, лежаць ня можна… І ёй мука, і з ёй мука… Так праз колькі дзён і Богу душу аддала… Добра ешчэ, што ня доўга мучылася і ў вялікі кошт мяне не ўвагнала.
Астаўся я с траімі сіроткамі: адна дзевачка ужо дужая, а другая і хлопчык — маленькіе. Што рабіць? Думаў і так, думаў і гэтак, шмат хто ізноў жаніцца раілі. He, думаю сабе! З другой толку мала: і для мяне яна будзець не таварыш і для дзетак маіх не матка… Дый нябошчыца, думаю, будзець абіжацца… і не жаніўся. Цяжка і прыкра было, пакуль прылаўчыўся да бабскай работы але так-сяк прывык. Цяжка было і на нябошчыцу забыцца, але дзеткі падрасталі і з імі я адвадзіў душу і у жыцьці ад іх помачы спадзеваўся. Старшая дачушка стала ўжо пад дзеўку падбірацца, хатнюю работку спраўляла, — ды й меншая с сынком тым-сім помач давалі: сынок на пасту ганяў, а дачушка нянькай служыла. Думаў ізнова — вось-вось на дарогу выб’юся, дзетак да парадку дастаўлю, а тады — хоць і паміраць, абы Бог сьмерць шчасьлівую паслаў… Эх, братка ты мой! Усяк чэлавек жывучы перадумаеш. Але праўду людзі кажуць: думкі за гарамі, а сьмерць за плечамі. Памерць хоць я і не памёр, але каб памёр, дык было-б і найлепі. Такая братка ты мой, беда на мяне абрушылася, якой я ўжо і не спадзеваўся. Сынок коні павёў купаць — утапіўся; дачушка с калыскі зваліўшыся адтрасла гнёўкі і памёрла… — Астаўся я толькі з бальшачкай. Ня буду Богу грэшыць і пустога казаць — жалела яна мяне і шанавала і ў рабоце была старэнная і спрытная. Я й за гэта дзякаваў Богу і сам чапаўся памаленьку, стараўся колькі сіл, і гаспадарка наша йшла парадкам! Мала-па-малу сталі забывацца на сямейную утрату, а бяду, дык і саўсім здаецца перамаглі. Паглядзіш, бывала: і тое ў нас ёсьць, i другое есьць, і скацінка у хлеві, і хлебец у сьвірні, і палотны у скрыні, адзежкі хапаець і скварка за скварку заходзіць…
Але, братка, шчырая праўда, што беда чэлавека сем раз у жыцьці пробуець, і ўсё найбардзі тады, як чалавек абаспечыцца і на яе забудзецца…
Сталі трапляцца да дачкі сваты. Прыезджалі і нішто сабе мальцы: асобістые, гаспадарные, добрай радні і ня бедные, можна было аддаваць і вочы заплюснуўшы. Мне і людзі гэта казалі, — дык не!.. У мяне тады сусім другое было на ўме. На што я, думаю сабе, буду выпраўляць дачку з дому, а сам аставацца сіратой. Вазьму добраго чэлавека у хату, будзем жыць, адзін другому патрапляць. Памру, хоць вочы будзець каму закрыць, — а астанься адзін — ніхто і сьмерці ня ўвідзіць… Не паслухаў людзей. Хто што, думаю сабе, ні гукай, а я сам сабе не зраднік і свайму дзіцяці ня злосьнік. Зраблю як сам знаю… і зрабіў…
Гукаючы раз з дачкой аб яе замужжы стаў я падбіваць яе на тое, каб лепі ўзяць прымаку. Так і так, кажу, дачушка: людзі намі не ганбюць і мы людзей не павінны дужа чурацца. Можэш выбраць сабе таварыша па душы, і замуж выходзіць я табе не няволю… Але перш-на-перш вось што я табе скажу, і ты паслухай мяне старога. Ты ешчэ не перэстарэлася: сьпяшыць некуды — пасьпяшыш людзей насьмяшыш. Другое — не хачу я адзін астацца, як пень… Падумай сама — няўжо-ж табе мяне не жалка? — Жалка, кажэць, татка, ось як жалка і цябе, і нашу хатку, і нашу гаспадарку. — Дык вось што кажу: хоць ёсьць пагавор, што дзеўка такі тавар — калі пытаюць, тады й збываюць, але не хацелася-б мне ешчэ цябе, дачушка аддаваць. Волей мы пачэкаем — можа найдзецца добры чалавек у хату… „Татка! — кажэць дачка: ты знаеш, што я цябе жалею дужа крэпка і павінна кожны раз цябе слухаць, к таму ешчэ выходзіць замуж я ня дужа сьпяшуся і цябе кідаць аднаго не хачу, — будзем ждаць: можа гэта будзець і лепі…“
А мой цяперашні зяць нашу гэту гаворку як пад дзвярмі слухаў. Чорт яго, прасьці, Божа, грэх, ведаець, аткуль ён і браўся, — але як увязаўся, як улёг за дачкой, дык і радачкі німа. На тым стаў, што падбіў дачку: ўрэзалася дзеўка па вушы. Яно то, нечэга сказаць, і прыгожы быў, і прытом — кроў з малаком, і хіцёр, і абходзіцца умеў. Глядзіш, бывала: так ён каля яе віхліцца, так увіваецца, так прыемна усьмехаецца і разумна гукаець, што аж старому зайздросна. Ды й ка мне, шэльма, знаў як падыйці: паўкварты на гасьцінец прынясець (зьведаў, гіцаль, маю натуру), валенцы к зіме купіў… А ў гаворцы? — так спрытна мне патрапляў, што я гатоў быў і пабажыцца, што лепшаго для дачкі мужыка, а для мяне зяця і ня трэба.
„Ай, глядзі, глядзі, Якімка! — казалі мне людзі. Глядзі, каб табе не прышлося ад свайго зяця на кулак сьлёзы націраць… Што ты ў ім нашоў цікавае?… Гарадзкі алегант, і прайдоха — вось і ўсё… А дзе ты відзеў, каб с сьвецкага бадзяўкі чэлавек вышоў? — І да службы і пасьля службы ён па гарадох цягаўся. Прыпільнуй, ці моліцца ён хоць Богу?…“
І так падзяўблі мне гэта ў галаву, што, як гатоў быў я хоць заўтра вясельле скакаць — дык пачаў ужо упірацца. Благога кажу, ты мне, Пракопка, нічога не зрабіў, але выбачай, не магу я цябе да дачкі у прымакі ўзяць. Бог цябе ведаець які ты, аткуль браўся, і якая мне ад цябе будзець пашана… Во й людзі кажуць, што ты па гарадох бадзяўся, можа дзе колік і сумленьне сваё ўтапіў…
— „Эт, тата! (ён ужо мяне і татам зваў) — ты стары, a гукаеш, як малы. Чым я дачцэ тваей не пара, ці табе чым ня сын, падумай сам. Што я бедны ды сірата?.. гэта пустое! Беднасьць, ня грэх, а сіраце дзе-ж бацьку ўзяць? А ў гарады горэ мяне гнала. Свая старана не прыхінула, а сьвет вялік: я й кінуўся шукаць дзе пражы́ць лепі… Адзінокі хоць дзе з голаду ня здохнеш, але ў горадзе і скарэй найдзеш што рабіць і болі заробіш. І ніхто там на цябе пальцамі ня торкаець і крапіўнікам не дражніць. Тамака так: добры чэлавек, спраўны работнік — і пачот табе, і ўвага, і з роўнымі роўным цябе лічуць — нікому німа дзела да таго, як ты тварыўся, ці як радзіўся.“ — Прасьці, Божэнька, грахі цяжкіе, дадушы так Мне i кажэць, — на шчот гэтаго язык у яго як у сабакі. А падумаеш — і праўда… „А тут я, кажэць, горэй горшаго. Тут я: і гарадзкі жулік, і пьяніца, і лайдак і безбацькавіч… Клясьці нікога ня буду — Бог хай усім аддасьць… Але ты, татка, па праўдзі скажы: ці чуў ты, каб я дзе пабіўся, каб я што украў, каб я каго скрыўдзіў?..“ — „Што не, то не, — пустога і казаць ня буду.“ — „Ну вось відзіш! Заўсягды жыў я с сваей працы, с сваіх мазалёў, і жыў ня кепска: галодным ня быў, голы не хадзіў, па грашах не тужыў… Але я табе, кажэць, проста скажу: надаела такое жыцьцё: ні кала, ні двара, ні прытулку свайго, ні роднай душы, — адзін як воўк… Пазавідаваў я тым, што маюць і сваю зямельку і сваю сямейку. Захацелася мне папробаваць шчасьця… Прыехаў я ў ваш бок, прышлося пачуць пра твае справы. Увідзеў тваю дачку, пазнаеміўся, — яна мне дужа спадабалася… Ну, думаю сабе, папрабую сватацца, а можа давядзецца і гаспадаром быць… Аж вось це й раз!.. Дачка туды, сюды, — а ты і з аглабель вон… А ўсё, татка, людзі… А па мойму так: людзей слухай, а свой розум мей. Падумай, татка! Усякаго я ўжо і ліха наглядзеўся і гора нацярпеўся. Я і, Божа мой, як быў-бы рад, каб мець свой прытулак і крошку зямелькі. Я і гаспадарцы ра́дзіў-бы і цябе шанаваў-бы… Ахвота твая — зрабі што па сілі; ня хочэш — сядзі на печы, еш хлеб, ды мной камандавай…“
Так, братка ты мой, гукаець, як маслам па душы мажэць. Да дачкі прыхінецца — так гэта ён лагодна, так дэлікатна… І шчабечэць, шчабечэць, усё роўна салавей вясной… Я й памякчэў… Ужо і на людзей злуюся, што яны так напрасна чэлавека абрэхалі. Але яму пакуль што так кажу: „Дык ты-ж пачэкай з гэтым ешчэ пасьпеем. Пажывём далі, падумаем, лепі адзін к другому прыгледзімся, лепі адзін другога пазнаем, — сьпешацца німа па што: пасьпяшым, людзей насьмяшым…“ Не адразу-ж, думаю сабе, тут мне перад ім макам рассыпацца. А яму ніначы сусім другое уроілася. Яму паказалася так: вось табе Бог, а вось парог… Дык ён мне і будзець казаць: — „Ну ладна, кажэць будзем ждаць, — але глядзі, каб людзі і запраўды не пасьмеяліся“
— Пцьху! ты падлец, думаю сабе, — ешчэ ён мне і пастрашку даець, — што-то ён мне зробіць?.. Але змоўчаў… Жывём далі. Трапляецца ён да мяне часта, але пра жаніцьбу каб слова. Мне узвадзіць гаворку ні то, ні сё — і маўчым абодвы. Далі-болі стаў ён прыходзіць радзей, а за тым і сусім унік.
Ну, думаю сабе, ці на доўга, ці на каротка, ці на добрае, ці на благое, але дзякуй Богу аткараскаўся… Мне неяк і весялей стала. Эт, думаю сабе: нашоў жыд ярмолку — не абрадаваўся, і згубіў — не спужаўся, — ня йдзець і ня трэба. На такіх зяцёў, дзе ня пойдзеш — узабьешся. Але гляджу: дзяўчына нешта змаркоцілася. — Што-ж табе, дачушка, пытаюся, шкода яго? — Не! — А сьлёзы усё роўна як гарох: кап, кап, кап — і пасыпаліся… Эт, думаю сабе: вядома маладосьць — дурносьць, — адвыкнець! А ў сэрца мне… цюк!..
Праз колькі нядзель гляджу — дачка мая неяк пільна пачала шырэць і грунтаўнець. Бабы засакаталі: Якімава дачка у прыбытку. — А гэсь утрапеньня! — думаю сабе: то калі ды праўда — цешся Якім… Аж і вышла на праўду… Прыпомніліся мне тады словы Пракопа… Сьмяюцца людзі. А Пракоп і дзьвярэй не атчыніць. — Што рабіць?… Спатыкаюся я з ім неяк на кірмашы. Паздароўкаліся. Што-ж ты, кажу, Пракопка, на нас забыўся? Як хадзіў, так раптам і кінуў.
— Ты сам мяне, кажэць, выправадзіў.
— Дзе там я выправадзіў! хіба можа слова якое не так сказаў, дык ты-ж мне выбачай.
— Ну ладна, кажэць: злосьці я ні маю, а калі можа хочэш аб чым болі пагукаць, дык пойдзем дзе-нібудзь у зацішэк: па чарцы выпьем і аб сім паталкуем.
Знаў, пракляты дух, мае мысьлі… Ну, але ладна… Разгукаліся: я гэтак, ён так, я тое, ён другое; але у канцы канцоў усё такі выйшла згода. Сталі расходзіцца. Ну, кажу, бывай здаровенек, сынок! Толькі не марудзь: відзіш я ўжо стар, і дачка па табе змаркоцілася, — трапляйся і будзем вясельля скакаць.
— Буду, кажэць, не ў забаві… Пашоў ён, а я і рукі у гору падняў. Дзякуй табе, Божухна, і табе, Пракопка, што са стыду нас выведзеш i ад гора вызваліш!
Агарнула мяне радасьць, абрадую, думаю сабе, і дачку… Еду дамоў с кірмашу і сьвятые песьні сьпеваю…
І ня буду казаць — не абмануў ён мяне. Вось ужо дзевяты год, як астаўся маей дачкі мужам, а маім сынам.
— Дык чаго-ж? перабіў Цыпрук: ты цяпер і дзякуй Богу. Дармо што ня родны сын, а калі добры, дык усё-ж такі, пакуль сам кратаешся, ён табе памагаець, — а ня будзеш здолець — старога гадаваць будзець…
— Эх, братка, братка! Не знаеш ты майго зяця і ня ведаеш нашаго жыцьця. Памагаець ён мне якраз, як кашаль хваробі, а ў старасьці нагадуець, як сава сваіх дзяцей.
— Ну, што ты! Няго-ж твой зяць і запраўды такі вырадак? Усё-ж такі ён гаротны чэлавек. А людзі кажуць: хто сам гора відзеў, той і другому спагадаець…
— Так то яно так… Але, браток ты мой! Табе здаецца, калі мой зяць загаварываць зубы мастак, дык ён і чэлавек добры? Не, братка! пажыў-бы ты з ім — пазнаў-бы дзе ракі зімуюць…
Як толькі пажаніліся, не пасьпеў у хаці абагрэцца — зараз свае парадкі уводзіць пачаў. І тое яго, і гэта яго — пазапіраў, пазамыкаў, ключы у кішэнь: ня сьмей, бацька, ні куды ступіць, нічога парушыць…
— Пракопка, сынок, кажу: што-ж ты гэта робіш? Па маей галаве твая поўная воля, а пакуль я жыў, усё такі у сваей хаці і над сваім дабром я гаспадар.
— А не, кажэць: выбачай! Ты браў мяне не за парабка, а за гаспадара і за сына, а я ў цябе на гэта ня дужа прасіўся — гэта раз. Ты ўжо стар і з розуму выжыў, і мая апека табе болі патрэбна, як мне твая — гэта два. Працаваць, а с чужых рук глядзець, к гэтаму я ад малку не прывык — гэта тры… Запішы усё гэта сабе на лбе і не памыкайся лезьці туды, дзе лычкам завязана…
Во, Божа, твая воля сьвятая, думаю сабе: няго-ж на гэта ўжо нідзе і суду німа. Я туды-сюды, с тым-сім зарадзіўся… „Во!.. як гэта, кажуць: твая роўная ўласнасьць!“. Пад’жыгнулі, падвучылі — ажаліўся. Пазвалі ў суд. Выляціць, думаю, зяцёк, як корак з бутэлькі.
— Дзе вясельля скакалі? — пытаецца суд.
— Вядома ж дзе, кажу: у маей хаці.
— Ну, ступайця і жывіця, як і ўперад жылі.
— Як, кажу: як сабака с катом?
— А як сабе хочэця.
Вось це й раз!.. Усе паднялі хохат, а мяне рэжэць і абіда, і дасада, і аж я чую, як у мяне лоб смыліць ад стыду.
Зазваў зяць усю воласьць на чэсьць да Лэйзара, — пашоў і я, і так з гэтай нячывілі нахлюбаўся, што ні пачуў, як і дамоў прыехаў. Прачхнуўся назаўтра, а зяць і наругаецца.
— А што, бацька, — чыя большая ўласнасьць?
— А прападзі ты, кажу, сусім разам, — ня лезь ты мне ў вочы! Хай на тваей шыі валё…
Чорт мяне таўхануў судзіцца! Да суда было ліха, а посьля суду і пагоршала. Зяць поўны гаспадар, а я нічога. За тым-бы я ўжо і не ганяўся-б, каб усюды быў мой кірунак: ніхай сабе думаю робіць, як сам знаець, дык, братка ты мой, каб-жа так — у чым не было-б абіды. Ато, тут трэба праўду сказаць: жывучы у горадзі зяць прывык да чаркі, да скваркі і да розных трункаў, а ў нас гэта аткуль узяць? У нас так: капуста, крупнік, бульба, а хлеб траякі: белы, чорны і ніякі! С кароўкі па нашай пашы гаршчок прылысіш і ладна; а кабана калі якого зацісьніш, павешаеш у самым стропі, каб кот не дастаў, і вісіць у запасі для добраго чэлавека. А сам так: што зьеў, то і ладна; абы кішка не вургала, а маўчала. А ён ні туды таго: боўць, боўць лыжкай па місі.
— Фэ!.. ні магу я па гэтай бурзе жыць: не пасыцеіш — апузацееш… Ложку аб стол і сам з-за столу. Калі жонка стаўбунок які малака зьбярэць — ён вяршок сапьець, — курыца яйцо зьнясець — ён выпьець, — узаб’ецца пад страху — тэй самай скваркі кавалак адрэжэць — зьесьць, на гэта і цызорык заўсягды ў кішані носіць, усё роўна як гныш які…
— Што ты гэта робіш? — ня выцерплю я на іншую пару: што ты памаўзуеш, як кот? Мусіць-жа і ўсе патрапілі-б ўгэтак рабіць…
— Мусіць то не! мусіць аблізьніцеся… Ды й на здароўе вам гэта ня пойдзець.
— Чаму-ж так? Чым жа ты наднейшы?
— А вядома наднейшы — я малады, а ты стары. А ці чуў ты гэта, што малады што зьеў, то як Бог даў, а стары што зьеў, то пішы — прапала.
— Ну добра, кажу: гэта да мяне чарку пьёш, — а жонка?
— А бабам з гаршкамі знацца, а ў мужчынскіе справы не мешацца…
— Як ты гэткі, дык ты-ж, кажу, — і дзяцей сваіх крыўдзіць будзеш. Во ўжо ёсьць адзін, а яшчэ пэўні не апасьледкі у печ…
— А вось беда! хоць і десяць. А ты за іх не заступайся. Рэбяты, як парасяты: калі на руку пойдуць, дык чым іх ні кармi на жывое выжывуць. А самі на сябе як заробюць, хай тады смачней і зьядуць…
— Ну гэта ніхай сабе, кажу: ды і табе-ж аднаму заўсёды гэтак рабіць ня гожа: ці хопіць у канец, як ты будзеш гэтак ласаваць?.
— У канцы, кажэць, і ўвідзім…
Згукайся ты з ім. — Ты у дзверы а ён у вакно, — ты ў вакно, а ён у другое. Але дзеле таго дзеле спраўдзілі мае словы… Сагнаў, сагнаў усё разам, а пасьля хоць зубы на паліцу кладзі.
— А што, кажу, сынок! Упёрла?
— Што упёрла, мала я па гэтым дбаю. — І праўда — які пуд збожжа ці хунт воўны — у горад і грошы сабе у машну. Карчма пад бокам, — які час — ён туды: кручок гарэлкі выпьець, селядзец, кавалак пірага зьесьць. Я — кажэць — крамніну люблю. Ах, каб ты хварэў! А я на крамніну, дык мусіць плёваў-бы. Па сьвятых днях у сваю хату і носу не пакажэць. Прылаўчыўся у карты гуляць — ну і рэжэць, пакуль машна трываець. А я дома і скацінкі дагледзь, і зрабі, што трэба пільней, а каб лепшае што зьесьць дык ражон старому хрэну…
— Гм… Не цікавае, брат, як гэтак тваё жыцьцё… — Якая у чорта цікавасьць!.. Нашлося ужо троічка дзяцей, — думаю — схамянецца. Аж, крый Божа! Адбіўся ад хаты, блутаецца дзе дзень, дзе ноч. Што заробіць прапьець, на баранках, на пірагах праесьць, ці у карты прагуляець. Дамоў калі на рэд час і пакажэцца, дык толькі і лучыць, каб што ухапіць. А хапаць-жа ёсьць што! Досыць мне старому на хлеб зарабіць, а нажыць што — дзе там ужо! А тут і прычына ешчэ здарылася. Пад жытнее жніва залілася у балоці наша кабылка. Зачапілася скачучы путамі за корч, рынулася на ўперад, хлёбнула вады — і квіт! — Пцьху, ты прападзі! Дзе коратка, там і рвецца. І снапкі на полі, і зямельку пад жыта рыхтаваць трэба, і пахата не за гарамі, а тут і ратуначку німа, — а зяць і вухам не вядзець… Але, дзякаваць Богу, што Бог ні бяз міласьці, а сьвет ні бяз добрых людзей. У суседнім хульбарку жыў арэндатарам слаўны чэлавек. Пашоў я да яго, так і так — разьбедаваўся. Аж, лёгка яму ікніся, дзе ён ёсьць, ад слова даў мне коні і с поля павазіць і жыта запахаць. Па восені неяк адтуль-атсюль згарусьціў я рублёў с пятнаццаць сваіх, у Ахроіма пазычыў дзесятак і купіў сабе каня. Купля папалася нішто сабе: канятка круты і цяглы, ды й сена ешчэ жупарыў ладна. Дзякуй Богу!.. Жывець, думаю сабе, ізноў Якімка… Прадаў пан лес на ваду, аткрыліся заработкі. З восені хадзіў я сеч штэнцілі, а зімой паехаў вазіць… З зяця помачы німа ды і ўсё. Калі-ні-нікалі узбрыдзець, як воўк — і ўзноў пашоў цягацца. Пачнець жонка яму баіць: — „Што ты гэта робіш, Пракопка? С чаго гэта табе сталася? Зачым ты ні сам не жывеш, ні нам не даеш?
Буркнець сам сабе пад нос, націсьніць шапку, ды й за дзьверы… А пасьля неяк узжаліўся.
— „Ладна, кажэць: я й сам бачу і знаю, што німа толку так жыць, як я жыву: і грошы прапускаю, і здароўе і гады свае надарэмна трачу. Але хоць-бы я і добрым зрабіўся, да сямьі вярнуўся і працаваць стаў, — вы-б пэўні усё на мяне гневаліся-б, і я для вас быў-бы як чужы…
Так, шэльма, падлізаўся, што аж нам яго стала жалка.
— Вось ты які, кажэм: грэх табе і гукаць гэтак. Будзь толькі ты да нас добры, а мы да цябе нейлепшымі будзем.
На заўтра я палез на печ, а зяць паехаў штэнцілі вазіць.
— Глядзі, глядзі, Якімка! Глядзі — каб ён табе не падвёў якой машынкі! Нам так здаецца, што ён на нейкую хітрасьць ударыўся!.
Гукайця на здароўе думаю сабе, — a я пагляджу, што з гэтаго выйдзець: — чэлавек можа і запраўды схамянуўся, дык няго-ж мне яго у хату не пусьціць?..
Жывём. Я каля дому, зяць штэнцілі возіць… І так гэта ён рупна узяўся, што за нядзелю зарабіў болі, як я за дзьве: вядома маладзейшы, дужэйшы… Ладна. Цешымся мы з дачкой і яго хвалім.
— Гэ! кажэць ён раз, — якіе гэта заработкі? Людзі у двое проці мяне зарабляюць. Проста, зайздрасць бярэць. Ці-ж я так ня мог-бы? Дык што-ж, калі канятка наш зусім слабы. А я татку вось што скажу: ці прададзём, ці зьменяем свайго падлюка, даложым заробленные грошы і дастанем сабе лепшаго. А то куды к чорту такая работа: дзе сьнег глыбока — ня лезь, — ваза большаго не кладзі, ні з возам, ні Ў легцы шыбка не гані, — сустрэўся с кім — прасі дарогі, а не — сьпіхнуць цябе на бок, і кукуй з ім, пакуль хто не паможаць на дарогу выцягнуць… Людзі зьвернуцца два разы, а ты — раз, людзі заробюць два рублі, а ты — рубель… Адно толькі марудзтва. Цягаешся, як Марка па пеклі, — у самога лысіна мокрая, а ў рабоці спору німа. Каб ні хлеба, ні сена свайго, дадушы, на харчы не зарабіў-бы… На добрым кані сколькі ні узлажыў, пашоў і пашоў, а на нашым… пцьху! воўк це зарэж… і злосьць, і жаль і рабіць нечага… Добра, што сам ешчэ пры здароўі: тузанеш туды, сюды, паможаш і пхнешся далі…
Гукаець добра, а пярун цябе ведаець, што ты думаеш.
— Дык ці-ж я табе бараню? Відаць, што, кажу — нячым самому мардавацца лепі дужэйшаго каня набыць, — рабі як знаеш.
— У мяне, кажэць, і мена ёсьць на ведамі. Конь сьцена-сьцяной. Толькі прыдатку шмат трэба.
— Што-ж, кажу: калі варта — дай.
— Дык ты мне тата, кажэць, дай свае талоны. Заўтра вазьму рашчот і пергандлюю каня….
На цяперашні розум фігу я яму выставіў-бы, а не талоны, — а тады дурня злавіў — узяў і аддаў.
На заўтра чэкаем вечера усё роўна, як невядома чаго. Ні цярпіцца нам. Дачка у вакне тарчыць, я па дварэ лажу, — у абаіх толькі і думак: на якім-то кані Пракопка прыедзіць?. Аж глядзім — прэцца на такой самай шкабарыні, як і наша…
Эх, ты, кажу, — шэльма ты, шэльма! На хваробу-ж табе было падлу на падлу меняць! Мусіць жа, пытаюся, і прыдатку даў?
— А як ты думаў? Без прыдатку яка-ж мена!..
— Ну, вось, кажу…
А ён мяне перабіваець:
Ты, тата ня гневайся, але ўперад агледзься. На шчот сілы і ўдачы, гэта-ж конь, над канямі конь. Прасі Бога, каб ешчэ такімі канямі Бог цябе і давеку караў…
Паеду-ж я сам у лес пробаваць коня. Аж ён: і гультай, і ваза цягнуць ня дуж і на верх ешчэ — сьляпы, гладка сьляпы на абодвы вокі… Ледзь, ледзь ахапак штэнцілеў на рум завёз і дамоў дабіўся…
— Шэльма ты, кажу, — шэльма! Ты-ж гладка мяне кончыў. Гатоў пабажыцца, што ты не даў, а ўзяў прыдатку… Аддай-жа ты мне хоць мае грошы…
— Псі!.. засьвістаў ён: ці ня думаеш ты іх у зямлю закапаць?..
— А ты, кажу, — дзе іх дзеніш?
— А гэта ўжо маё дзела… я найду мейсца…
Аж і праўда нашоў. — Стаў ён па цэлых днях прападаць. Прыдзець дамоў — гарэлкай чухаець, як с купы. Да сямьі ні слова. Зарыецца, як воўк, і толькі ікаець, а праспаўся ізноў пашоў… Шмат часу так цягнулася я мучыўся на сляпым кані зарабляў, а зяць тунікі зьбіваў, прапускаў на гарэлку, што толькі мог зарваць… Цяжка, не дай Бог, як было цяжка! Я заўсёды у працы, дачка з дзецьмі у сьлёзах… Але, прышлі канцы к гароду. Прыпёрла зяця. Грошыкі якіе былі вышлі, с хаты сьцягнуць стала нечэга. — А я ўпёрся — не даў ні капейкі. Відзіць зяць — трудна прыходзіцца пусьціўся ізноў на шэльмоўства. Палагаднеў, супакоіўся, ізноў перэстаў піць, пачаў працаваць, — ізноў і дачцэ і мне уцёрся у ласку і дабіўся веры. Мы і на ўсё зло забыліся. А можэ, думаем, чэлавек мала-па-малу і паправіцца. Вядома да чаго прывык — трудна адразу адвыкнуць…
Даждалі вясны. За тые грошы, што былі зімой зароблены, купіў я насеньня і выменяў хоць ня лепшаго, але відучаго коніка… Вось мы і працуем. Зяць як і чэлавек: нічога здаецца, благога. А пасьля ізноў як чорт на яго усьсеў…
— Што я тут гліну варочаючы зараблю?.. Паеду у горад!..
— Ксьціся ты, кажу: што ты выдумаў!.. А ён толькі усьмехнуўся, ды белкамі на мяне бліснуў…
Ляглі мы неяк адзін раз спаць, як цяпер помню, перад вясеньнім Міколам. Варочаючыся ад блох, не магу заснуць. Чую і зяць ня спіць, — але мне хоць-бы што, і ён, думаю сабе, з блахамі ваюець. Пасьля чую — устаў, надзеўся і пашоў на двор. Доўга ні было. Потам чую — увайшоў у сені, патопаў, пабразгаў; схадзіў у каморку, ды ізноў на двор, — ізноў нема… Пасьля — трэсь… трэсь… трэсь па сталеваньні — палез на гару… На, работы! думаю сабе: ці ня вешацца ён, ратуй Божа, хочэць?… Разбудзіў дачку.
— Ці добра у нас, пытаюся, дачушка, будзець?.. Пракоп на гару палез, — каб, барані Божа, ён чаго сам сабе не зрабіў.
— Ці яго пранцы! Што ён адурнеў… Хіба можа сьцягнуць што задумаў.
— Сьцягнуць, кажу, што ён там сьцягнець, але я гляджу — ён гэтые дні як не прытомны…
— Якая, кажэць, прытомнасьць, калі галава с пахмельля трашчыць.
Прыслухаемся — сапець і стогнець ужо у сянёх. Праўду, думаю сабе, казала дачка: пэўні штось-то валачэць… Я зараз кулёк на плечы, акрыўся, ды й за дзьверы. Выбегаю на двор — і ногі, брат, мае падамлелі. Гляджу — папёр зяць пуру семя і аўчынкі, што я колькі гадоў зьбераў сабе на кажушок. А ў варотах віджу — стаіць якраз нарыхтаваны і мой канішка, запрэжэны у каламашку і ў лепшы хамуток…
— А, Пракопка! А сынок! — крычу: што-ж ты гэта робіщ?..
— Гэта маё дзела! — агрызнуўся ён, і садзіцца ехаць. Я наўперад, коніка за аброць.
— Не пушчу, кажу: хоць ты здохні!..
— Не! ты, брат, кажэць, скарэй выдахнеш… Но!..
— Не пушчу… і не дам нічога… ідзі пехатой.
— Мелка плаваеш, крычыць… Но!.. А я: тпрруу!.. Но!.. А я тпрруу!.. Ды й пачаў заварачываць коніка назад. Тады ён стаў у каламашцы, а ў руках у яго парасон на зялезным прэнці. Хацеў ён мяне гэтым парасонам сьвіснуць, але я пасьпеў сьхінуцца і схаваўся за канёву галаву… Ён мяне адгэтуль, а я на другі бок; ён адтуль, а я ізноў на гэты… Але спанталычыў ён мяне гад. Я ўсё знаеш хаваўся па парадку: раз туды — раз сюды, раз туды — раз сюды, а ён, гіцэль, як намерыўся на мяне з аднаго боку, дык і ждаў пакуль я ізноў пакажуся. Торк я на гэты бок галаву, а ён мяне — хлысь!.. ціраз лысіну, во й цяпер ешчэ шрам ёсьць. Чырвана ды зелена стала у мяне у вачах.
— Ай, ратуйця! крычу, — а аброці з рук не пускаю… Выбегла дачка.
— А Пракопка! А душачка! Што-ж ты гэта здумаў? Куды-ж ты гэта наладзіўся? Не калеч-жа ты нас, не сіраці дзетак малых! Хацела яна яму за рукі учапіцца, а ён — як перасьвенціць парасонам, дык яна адразу і зьвілася… Ад парасона толькі рэбры пасыпаліся. На мне пачаў, на ёй кончыў…
— Гад ты, кажу: гад! Гэта-ж ты маладзіцу забіў! А ён, — як лупянець каня ручкай ат парасона. Конь ірвануўся з мейсца, ударыў мяне аглоблінай ў грудзі, — я й нагамі накрыўся. Пакуль я гэта ачухаўся і ўстаў, дык яго ўжо і сьлед прастыў. Што рабіць? Хацелі даганяць, хацелі да вурадніка ехаць судзіцца думалі… А як судзіцца? Шукай ветра ў полі. Прападзі ён зусім, думаем сабе. Патужылі вядома, пагарэвалі, а пасьля ізноў за жыцьцё брацца сталі. Вось ужо чацьвёрты год, як мы бьемся, працуем, гадуем і самі сябе і дзетак. А аб ім і сарока вестак не прыносіць. Выракся і дзяцей, і жонкі і сам як у ваду ўваліўся.
Вось, братка, якое маё жыцьцё!.
— Не карыснае… Ну, можа ўнукі, як вырастуць, дзеда зашануюць.
— Браток ты мой! Дай Божа мне лепі не дажыць ні да іхнай шанасьці, ні да іхнай жаласьці. Не дарма кажуць: якое дрэва — такі і клін, — які бацька такі і сын. Старшы унук — увесь татулька. Цяпер яму гадоў восем, а вазьмі ты яго: стаячаму лапці патпляцець. Спадзевайся дабра, як ён вырасьцець.
— Чаму? Вырасьцець, у розум увойдзець, можа перэменіцца і добрым будзець.
— Ах, браток ты мой! Разумен ён і цяпер — ды толькі ня ў той бок. Ешчэ бацька наўчыў хлеб у гарэлку макаць, а, гуляючы у сярнічкі, сам праз сябе так бойка да дваццаць аднаго лічыць прылаўчыўся, што лепі і ня трэба; лаіцца паняўся скарэй, як пацеры мовіць.
— Скажы на міласьць Боскую! Во, які цяпер пашоў сьвет!..
— Зусім на клін сходзіць! А хто вінават? Бацькі… Дзіцянё да чаго вучыцца, да таго і давучыцца. І ці ведаеш: калі дзецям патворства даваць — ня будзець дабра́, дадушы, ня будзець! Вось папомні мае словы.
Пётра Беларус.
- ↑ Атарыца, асабістая ўласнасьць.