Язэп Крушынскі (1929—1932)/2/25

25. Драчыха
Раман
Аўтар: Змітрок Бядуля
1932 год

Прапануем да спампаваньня!

25

Драчыха

МІНУЛІ чатыры ўраджаі, як Драчыка сям‘я жыве ў комуне „Чырвоны Кастрычнік“.

Чатыры разы на новым месцы адбывалася сяўба, касьба, жніво, малацьба і розныя зімовыя працы ў камуне. Дзеці вырасьлі тут за гэты час. Цененькім і высокім зрабіўся Юзік, старэйшы сын Драчыка. Яму цяпер пятнаццаць год. Маленькая пяцігадовая Юлька нават ня памятае ранейшай хаты ў Гайдачанах. Ды й старэйшыя дзеці бадай што забыліся аб ранейшым жыцьці.

Сама Драчыха часта ўспамінае.

Калі гаспадарчыя прылады і хатнія рэчы вязьлі з Гайдачан на комунарскіх фурманках, Драчыха сьлязу пусьціла.

Яе пасадзілі на воз разам з дзяцьмі.

— Бывай здарова, Драчыха! Шчасьліва жыць у камуне! — крычалі ёй суседкі каля кожных варот.

Жаласьлівыя бабы таксама вочы выціралі.

Па небе плылі лёгкія хмаркі. Быў сьвежы сьцюдзёны вецер. Але весела сьпявалі птушкі. Абапал дарогі зелянела рунь. Па самай дарозе месцамі прабівалася трава.

Драчык бегаў тады ад фурманкі да фурманкі, папраўляў рэчы на вазох і быў заклапочаны і маўклівы.

— Глядзі, Антось, — зьвярнуўся да яго адзін з комунараў, — твая жонка плача.

— Шкода ёй старой хаты, дзе яна гэтулькі год пражыла.

— Радавацца трэба, а не шкадаваць.

Драчык усьмяхнуўся.

— Ведаеш, — сказаў ён, — мне калісьці апавядаў адзін арыштант, які тры гады адседзеў у турме, што як вышаў на волю, дык яму спачатку шкода было турэмнай каморы.

— Гэта можа быць.

Больш за ўсіх радаваліся дзеці.

Твары ў іх паружавелі ад сьвежага ветру. Зычным сьмехам зьвінелі яны праз усю дарогу. Ехаць прышлося якраз супроць ветру, які сьцёбаў у дзяцячыя твары, вырываў з-пад шапак і хустак пасмы ільняных валасоў, выціскаў з дзіцячых вачэй бліскучыя краплінкі. Дзеці сьмяяліся, выціралі вочы, нібы пры разрэзанай цыбулі альбо пры горкім дыме.

Драчыха крычала на іх:

— Не сядзеце тварам супроць ветру!

Дзеці ня слухаліся.

— Комунары прывезьлі ім пшанічнага белага хлеба.

Дзеці елі па дарозе з такой прагнасьцю і смакам, нібы перад гэтым галадалі некалькі дзён. Рэдка, можа раз на год, прыходзілася ім пробваць пшанічнага хлеба… Яны гаварылі адно-аднаму з дзівам і радасьцю:

— Ага! Белы хлеб…

— І ў мяне!

— І ў мяне.

Блішчэлі вочы і зубы ў дзяцей. Кавалкі белага хлеба яны трымалі абедзьвюма рукамі. Канчалі есьць і прасілі:

— Яшчэ!

— І мне…

Сьвятам, сонечнай радасьцю была для дзяцей гэта дарога.

Драчыха расчулілася і праз сьлёзы ўсьміхалася:

— Ціха вы… Як галодныя шчаняты ўсё роўна. Дзядзькі падумаюць, што я вам ніколі есьці не давала!

Хмызьнячкі і маладыя бярозкі, якія дзе-ні-дзе стаялі абапал дарогі, гнуліся ад ветру ў бок Драчыхі, кланяліся ёй насустрэч, як ветлыя падарожнікі.

Аж тры разы давалі ў дарозе дзецям белага хлеба.

— Вы-ж не з галоднай губэрні едзеце, — саромліва гаварыла Драчыха.

А тое, што ў хаце ў Гайдачанах дзеці ледзь ня кожныя паўгадзіны падыходзілі да яе з крыкам: „мама есьць“, ёй на возе чамусьці здавалася даўнай мінуўшчынай. Яны тармасілі яе за спадніцу, мітусіліся вечна каля яе з крыкам: „мамка, давай есьці!“ „Ненасытныя вы!“ крычала Драчыха на іх. „Саранча галодная. Не набяруся на вас!“ Часам моцна на іх злавалася, праклінала іх, сябе і ўсё жыцьцё. А яны вечна сварыліся між сабой і зноў да яе падыходзілі са скаргамі:

— Мамка, Юзік мяне ўшчыпнуў!

— Мамка, Хомка мне нагу падставіў, і я павалілася!

Драчыха мірыла дзяцей рознымі спосабамі; ірване аднаго за вуха, другога за валасы, на трэцяга крыкне, чацьвертага ўшчыпне… Плач і лямант напаўняў хату. А Драчыха ўваходзіла ў злосьць. Вочы яе рабіліся дзікімі ад роспачы і болю, шкадавала і дзяцей і сябе, крычала на ўсю хату:

— Старэю ад вас без пары…

Такое камандваньне маленькай шасьцігаловай арміяй было яе пастаянным абавязкам пры рознай рабоце ў хаце, па дварэ ці на полі, бо і на поле брала дзяцей з сабою: небясьпечна было пакідаць іх у хаце, каб не пакалечылі адны адных, або, каб, чаго добрага, па неасьцярожнасьці хаты не падпалілі…

Ад такіх вечных клопатаў Драчыха састарэлася раней часу. Твар яе абсыпаўся змаршчынамі. Нібы драцяным грэбнем падрапалі. Яе сінія вочы заўсёды ліхаманкава блішчэлі.

Цяпер старэйшыя дзеці вучацца ў школе. Меншыя жывуць асобна з усімі комунарскімі дзецьмі, таксама пад наглядам настаўніцы.

Прашлі чатыры гады.

Сягоньня Драчыха працавала на сенакосе разам з вялікаю грамадою. Было весела. Людзі перакідваліся жартамі.

Удзень пякло сонца. Ні маленькага ветра ня было. Неба без аднэй хмарынкі, празрыстае, як сіняе шкло, сіняватае з ледзь прыкметным ружовым адлівам. Паветра было гарачае. Гулі розныя мухі, авадні. Скошаная трава хутка высыхала, як на гарачых цэглінах. Сонца сьляпіла вочы. Драчыха насунула белую хустку на лоб і працавала граблямі.

Чамусьці вельмі стараўся Троська. Заўсёды лянівы, ён зухаваўся сягоньня як ніколі. Часта бегалі іншыя комунары да ручая, чырвоныя ад сонца, млявыя, каб напіцца вады, альбо памыцца, а ён ні разу не адрываўся ад працы. Ён быў праз меру вясёлы. Ніколі, як сягоньня, так не жартаваў.

— Троську камар укусіў, — сьмяяліся навакол.

Ён укладаў сена на вазох. Яму падаваў Калістра. Не пасьпее Калістра падаць на воз, а ён хутка ўкладваў і ўсё крычаў:

— Падавай! Падавай!

На! Няхай цябе чэрці возьмуць — хрыплаватым голасам гаварыў Калістра.

Даеш!

Пры гэтым чырвоная кашуля Троські мітусілася на возе і выглядала здалёку, як сьцяг.

— І як ты спраўляешся так хутка? — дзівіўся Калістра, які ўвесь быў распараны. З яго пот цуркам ліўся.

А Троська — бледны і сухі. Ён не пацеў. Толькі вочы ў яго ня так, як заўсёды, гарэлі.

— Хутчэй! Ня сьпі, Калістра! А то коняй авадні кусаюць. Бачыш, як „Маруся“ хвастом аваднёў зганяе? Хутчэй!

— Што на цябе надышло? — злуецца Калістра. — Раптам коняй шкадаваць пачаў!

Сена абляпіла яго ўспацелы твар. Ён вохкаць пачаў. Накладаць адзін воз, а Троська падганяе:

— Не варонь, Калістра.

Не агледзецца — і другі воз парабнём прыціскаюць, увязваюць.

А вось і трэці воз гатоў.

Злоснымі вачыма Калістра пачынае глядзець на Троську, глядзіць, як на ворага. А той — хоць бы што, шмаргане носам, падцягне вузкія шэрыя штаны і зноў тое самае:

— Даеш!

— Старайся, але ў меру, — бурчыць Калістра, — рукі млеюць. Сіл няма. Горача. Няўжо-ж хочаш адным днём выплаціць за хады гультайства?

— Ну, ну, не разгаварвай! Працуй!

— Як ні старайся, а жонка да цябе ня вернецца…

Даеш! Даеш! — грыміць голас Троські на ўвесь луг.

Здалёку глядзела Драчыха, усьміхнулася і сказала суседцы.

— Перад выпіўкай стараецца.

Так прайшоў увесь дзень.

Не аглядзелася Драчыха, як сонца апусьцілася. Яна стаяла вялікім чырвовым кругам над тым месцам, дзе капалі торф. Як на малюнку вызначаліся на краі неба адзінокія дзераўцы вольхі і бярозы. Нібы шэраг невядомых істот залаціў пад сонцам свае калматыя галовы. У паветры адчуўся прыемны халадок. Гучней засьпявалі птушкі. З луга забралі апошні воз сена.

Павячэралі ў агульнай сталоўцы і разышліся хто куды — у клюб, на дзядзінец, у сад.

На вячэру былі грыбы, прыпраўленыя сьмятанай. Заўтра, удзень адпачынку, зноў многа хто ў грыбы пойдзе.

Любіць Драчыха зьбіраць грыбы ў лесе блізка ад комуны.

Хоць гэта будзе не па-таварыску, але яна заўтра раненька пойдзе з кошыкам у лес. Адна пабяжыць раней за ўсіх…

Трохі млеюць рукі ад сягоньняшняй працы граблямі.

Драчыха рэдка заходзіла ў сад.

— Навошта мне гэта? Ня пані якая.

Колькі разоў ні звалі яе туды, яна адмаўлялася. Заўсёды, як гляне на дарожкі ў садзе, на ангельскі парк з газонамі, на яе нападаў ня то страх, ня то саромлівасьць.

Панская забава тут гуляць.

На гэты раз яна сама пашла ў сад.

Пахла яблыкамі.

Нейдзе жаласьліва чырлікала птушка. Праз густыя дрэвы з падпоркамі дзе-ні-дзе ўспыхвалі колеры заходнага неба. Тлелі вугольлем і гаслі.

Пачало цямнець.

Паміж стрыжаных кустоў Драчыха заўважыла невялічкую альтанку, якая выглядала белай каплічкай.

— Добра ўмелі паны жыць на нашых гарбох, — падумала Драчыха. — Парабкі працавалі, ад цёмна да цёмна пот пралівалі, а паны прахладжаліся вось у такіх будачках. Вучымся цяпер і мы жыць.

Дзьверы альтанкі ціха рыпнулі.

Драчыха ўвайшла і села на пляцёным зэдліку. У альтанцы зусім цёмна. Пахне сушанымі кветкамі.

Нейдзе недалёка сьмяюцца людзі.

З клюбу чуваць музыка. Зноў чамусьці Троську ўспомніла. Не падабаецца ёй Троська. Не разумее яна, чаму вось церпяць яго ў комуне. Часта праз яго тут адбываюцца сваркі. Ніхто ня ведае, скуль ён сюды прышоў. Ён гаворыць, што бежанец з Горадзеншчыны. Заўсёды ён тут плёткамі займаецца.

З клюбу плыве музыка, заглушаная, аддаленая, Кунежаць Драчыху кволыя гукі піяніны.

— Аднак, добра тут пасядзець у халадку пасьля працы… А то бывала…

Гэтае „бывала“ — чатырохгадовая мяжа паміж ранейшым жыцьцём Драчыхі і цяперашнім: паміж Гайдачанамі і комунай.

З кожным месяцам з кожным годам мяжа робіцца шырэйшай, аддаляе Драчыху ад усяго ранейшага.

— А то бывала яшчэ ня высахне на табе пот ад працы, а ты завінайся каля печы, гатуй вячэру, кармі дзяцей, кладзі іх спаць.