Язэп Крушынскі (1929—1932)/2/24
| ← 23. У млыне | 24. Груна гругану вочы ня клюе Раман Аўтар: Змітрок Бядуля 1932 год |
25. Драчыха → |
Прапануем да спампаваньня!
24
Груган гругану вочы ня клюе.
ПРАЗ некалькі дзён Пархамчук зноў сустрэў Троську. Ідзе ён пасярод дарогі і тоненькім, нібы валасок, галаском песьню сьпявае:
|
Выпіў чарку, выпіў дзьве, |
Нагамі перабірае, нібы зараз у скокі пусьціцца.
Ён наступае на Пархамчука, выстаўляе рукі перад сабою і кажа п‘яным голасам:
— Ты, кулак! Дай мне дарогу! Такі ты ды сякі!
— Як гэта дарогу ўступіць? Дарога шырокая. Ідзі, куды хочаш! Адыходзіць Пархамчук направа — і Троська, направа да яго нос у нос. Адыходзіць ён налева — і Троська супроць яго лоб у лоб.
— Дык чаго табе ад мяне трэба? — пытаецца Пархамчук.
— Зьнішчыць цябе хачу!
Пархамчук схапіў яго за грудкі і патрос так моцна, ажна Троська вочы вылупіў.
— Братка, пусьці, — залемантаваў ён. — Горка мне.
— Прыдзі ка мне на хутар, мёдам накармлю.
У той-жа дзень увечары Троська да яго прышоў. Адразу папярэдзіў:
— Толькі ты нікому а ні-ні, што я ў цябе быў.
— Нікому не скажу.
Пагладзіў Пархамчук бараду з гаспадарскай паважнасьцю і сказаў салодкім голасам:
— Садзіся, Троська!
Пасадзіў госьця. Сам побач сеў.
— Хоць госьць неспадзяваны, але пажаданы, — падумаў Пархамчук. У голас сказаў з сяброўскай усьмешачкай:
— Ты можа прышоў, каб вынюхаць, што ў мене робіцца і дакляд камуніі зрабіць?
— Што ты! Што ты!
Аж спалохаўся Троська.
Пархамчук пахлопаў яго па сьпіне, і лагода чулася ў яго голасе:
— Ведаю. Ты не з такіх!
— Вядома, не з такіх! Інакш я да цябе не пайшоў-бы і не палез бы да цябе п‘яны ўдзень, як ішоў з Шапалевічаў. Як ты думаеш?
— Пэўна, так.
— Маю да цябе сымпатыю.
— З якіх часоў?
— Як толькі пазнаў цябе.
— За што?
— Вольна жывеш.
— Якое там вольна жыву. Душаць з усіх бакоў.
— Але як вып‘еш, дык ніхто табе слова ня скажа. Як засьвяткуеш дзянёк, ніхто ня скрытыкуе. Як хочаш, так і жывеш.
Пархамчук глядзеў на Троську вока ў вока і лавіў кожнае яго слова. Паглядзеў яму ў рот, нібы адтуль залатыя вераб‘і вылятаюць.
— І так, і ня зусім так, — працадзіў Пархамчук праз бараду.
Рад Пархамчук, што адзін з комунараў нездаволены, што прышоў да яго хутараніна, паскардзіцца. Паглядзеў у вакно.
Вячэрні змрок насоўваецца на ваколіцу, як чорны мядзьведзь. На меленькім бярэзьнічку паблеклі апошнія залатыя плямы сонца. Неба пацямнела.
— Каб ніхто, Троська, не даведаўся, што ты да мяне прышоў.
— Ніхто не даведаецца. Маю волю хадзіць, куды хачу. Маю да цябе сымпатыю. Вось і прышоў.
На стале зьявіўся самагон, сала, масла, хлеб, сыр.
Пасьля выпіўкі ў Троські язык разьвязаўся.
— Уцяку з комуны, чэснае слова, уцяку!
— І добра і разумна зробіш. Усе ўцякуць, бо ўсёроўна пан Гардзялкоўскі вернецца ў свой маёнтак. Ён падзякуе, што гаспадарку падправілі. Ой, падзякуе.
Пархамчук пры гэтым пальцам у паветра махае. Вочы яго строгія. Ён успамінае словы айца Дзімітрыя аб тым, што на камуну прыдзе пагібель, як на грэшны Эгіпэт.
— Уцяку, — паўтарае Троська. — Я тут з людзьмі ладзіць не магу.
— Ты-ж тут ня першы год працуеш?
— Раней было спакайней. А як зьявіўся Антось Драчык, дык жыць не магу. Ня мае ён да мяне сымпатыі.
— Гэты скандаліст з Гайдачан?
— Ён! Гультаём мяне абазваў, апаганіў. Выпіць ня можна. Не комуна, а манастыр. Так апаганіў, што жонка мяне адраклася. Асобна жыве. Усе яе хваляць за гэта. Ледзь стрымаўся, каб яе не пабіць.
— Добры час надышоў, каб муж жонку пабіць ня мог! — Пад‘юджвае яго Пархамчук.
— Драчык мяне называе палыном у камунарскім агародзе. Я пакажу яму! Будзе ён мяне памятаць. Газэту прыдумалі „Комунар“ завецца. У кожным нумары аба мне пішуць. Ненавісны чалавек гэты самы Драчык. Усё аба мне ўгледзіць, усё выкапае. Заб‘ю яго! Дальбог, заб‘ю!
— А ты яго капай! — усьміхаецца Пархамчук. — Выпі, брат, яшчэ!
Троська п‘е.
Пацямнела ў хаце.
— Дзе пад Драчыка падкапаешся? Калі што-б ён ні зрабіў, дык усё добра, кажуць комунары. Хаця ня ўсе, але любяць гэтага шальмяца. Заб‘ю яго!
Вочы ў Троські заплылі п‘яным блескам. Спацелыя валасы прыліплі да ілба.
— Якая карысьць с таго, што заб‘еш яго? — кажа шэптам Пархамчук. — Яны там усе лыкі аднаго лапця. Раз жонку яны ў цябе аднялі, апаганілі цябе, жыць не даюць, дык з усімі расплаціся.
— І то праўда! — згаджаецца Троська.
— Цішэй гавары, — просіць Пархамчук. — Дык вось пакінь памятку ўсёй камуніі. Перад тым, як пойдзеш з гэтага пекла шмат што зрабіць зможаш. На дарогу дам грошы.
— Пакіну памятку! Век помніць будуць!
— Ты цішэй…
— А ліха іх бяры!
— А як там мой Калістра ў комуніі?
— Чаму гэта твой?
— Парабкам у мяне быў. Выгадаваў яго.
— Асэсарам! Ого, Калістра! Улегцы яго ня возьмеш. Ён падае проект, каб увесь твой хутар забраць. Кажа, клінам у комуну ўрэзаўся.
— Ведаю…
Пархамчук увесь задрыжаў, як успомніў Калістру, і ўрэпіўся моцнай рукою ў худое плячо Троські.
— Вось як…
А так… Я да цбе сампатыю маю і кажу…
Пасьля выпіўкі доўга ў сенцах шапталіся.
— Каб ніхто ня ведаў, што ты у мяне быў. Чуеш?
— Ясна… Іду з мястэчка, з Шапалевічаў.
На разьвітаньне пацалаваліся.
— Дык мы-ж свае людзі… — кінуў Пархамчук сардэчныя словы.
— А ты думаў — чужыя?
Пашоў Троська ў ноч на п‘яных нагах. У ручаі квакаюць жабы. З неба глядзіць поўны месяц, дваіцца і траіцца ў вачох Троські.
Сочыць Пархамчук з двара, куды пашоў Троська.
Ступае Троська па мяккім пяску, крокаў яго ня чуваць.
— Кува-а-ах, кува-а-ах, — квакаюць жабы.
— Можа прароцтва бацюшкі спраўдзіцца, — думае Пархамчук.
Частым гасьцём Троська ў Пархамчука. Як толькі можна вырвацца, — ён на хутары.
— Глядзі толькі, ніхто ня нюхае тваіх слядоў?
— Ніхто.
— Умееш трымаць язык за зубамі?
— Э-гэ-гэ-э… Я табе не абы хто! Вочы яго зайгралі заліхвацкімі агоньчыкамі. У Балаховіча арудаваў, а па сягоньняшні дзень ніхто аб гэтым ня ведае!
Пархамчук ляпае яго шырокай лапай па сьпіне. Ківае галавою з такой мінай, нібы нешта дарагое раптам згубіў.
— Вось і ўмееш трымаць язык за зубамі! Эх, ты! Яшчэ хваліцца!
— А што?
Навошта мне пра Балаховіча кажаш? Ведаеш, зтакімі сакрэтамі не перакідваюцца, як дзеці каменчыкамі. Эх! ты!
— Мы з табою „свае“, — апраўдваецца Троська.
Мала што… А вось вазьму ды раскажу куды трэба… Ты цяпер у маіх руках, як рыба выцягнутая з вады.
— Чорт нас зьвязаў. Не баюся цябе, рыжага. Сампатыя ў мяне да цябе.
Аднак Троська пашкадаваў зараз-жа, што нейк ненарокам высьлізнула з яго губ, нібы сьліва, неасьцярожнае слова. Гэтулькі гадоў нікому не гаварыў, а вось выскачыла.
— „Рыжы чорт“, — падумаў ён.
Нават жонка, якая адраклася яго цяпер, аб гэтым ня ведае. Міжволі мільгнулі перад яго вачыма пажарышчы, крыкі ахвяр, мітусьня на вуліцах яўрэйскага мястэчка.
Страх прабраў Троську. Але ён віду не паказваў перад Пархамчуком, што баіцца.
— Калі ўжо справа будзе зроблена? — зьвярнуўся да яго Пархамчук тонам гаспадара да парабка.
— Калі рак сьвісьне.
— Ты, Троська, не таго. Я сур‘ёзна гавару.
Троська злуецца.
Ён цяпер у лапах гэтага „рыжага чорта“.
Навошта сказаў „рыжаму“?
Ён зірнуў у вакно.
Была цёмная, дажджлівая ноч. Ад сьвятла невялічкай лямпы вакно сьвяціла, як люстэрка. Ён на шыбінах угледзеў, нібы ў тумане свой уласны твар і рыжую бараду Пархамчука. З яго памяці пры гэтым затушаваліся успаміны часоў Балаховіча. Троська адвярнуўса ад вакна. Сьмяецца. Блішчаць яго белыя вострыя зубы.
— Дасі соценку, зраблю! — сказаў ён рашуча. — Ведаеш, мне прыдзецца даць лататы далёка-далёка. — Ён рукою зрабіў дугу ў паветры. — У Польшчу махну.
— Дам, каб цябе ліха ўзяло!
— Толькі долярамі…
Пархамчук нездаволена махнуў рукой і пакруціў галавою.
— Гэта ўжо новая стацьця… — Ён задумёна пачаў гладзіць бараду.
Як сабе хочаш. Я застануся пры стаці, а ты пры долярах.
Устрапянуўся рыжы Пархамчук. Вочы яго пацямнелі. Ён хрыплым голасам прагаварыў:
— Навошта цягнеш у мяне жылы? Калі захачу, дык астанешся, пры такой стаці, ад якой ўсе тыя, хто з Балаховічам арудавалі, даставалі пашпарт на той сьвет…
Троська падскочыў на месцы, нібы наступіў на вострае шкло босымі нагамі.
— Ведаеш, д‘ябл рыжы, з гэтым жартаваць не дазволю! У адзін момант адкручу табе рогі разам з галавою.
Пархамчук адсунуўся. Паводле твару Троські, які ў адну хвіліну зрабіўся страшэнным, ён пабачыў, што лепш з ім не жартаваць, і ён прымірэнча сказаў:
— Супакойся. Груган гругану вочы ня клюе.
Яны сышліся.
Пархамчук згадзіўся даць Троську пяцьдзесят даляраў.
Вышаў у сенцы. Нейдзе доўга капаўся, пакуль дастаў грошы. У дадатак прынёс маленькую аптэчную бутэлечку.
Троська ледзь пачуў яго шэпт, які, здавалася, плыў з рыжай барады. Нібы не Пархамчук гаварыў, а нехта іншы:
— Гэта такая штучка, што як адну макавінку з пудэлачку на язык паложаш і — капут… Харошая штучка! Гэтым можна цэлае стада атруціць. Ідзі! Шчасьліва! Глядзі! каб сам не… — Пархамчук строга пальцам кіўнуў. — Асьцярагайся…
Цёмная дажджлівая ноч.
Неба — чорны атрамант. На дварэ хутараніна шушукаюцца рабіны.
Стаіць гаспадар на ганку і прыслухоўваецца…
— Ведаем… ведаем… — шапочуць рабіны.
— Ведаем… ведаем… — кажуць дажджавыя кроплі і падаюць з даху тонкімі ніткамі.
— Ведаем… ведаем, — падміргвае ночная цемень.
Троська пашоў.
Пархамчук быў і рад і ня рад:
— А можа яшчэ варта было пачакаць з „гэтым“? Ці правільна я зразумеў словы бацюшкі пра божыя кары?
Хлюпае дождж, барабаніць па даху, хвіліны лічыць; раз-два-тры… раз-два-тры… — цёмныя хвіліны ночы.
Страх напаў на Пархамчука.
Праз вакно сьвеціць невялікая лямпа, кідае ў цемры ночы яркія плямы. Серабром адліваюць бурбалкі ў лужынах.
— І навошта лямпа гарыць?
Узяўся за клямку, каб у хату ісьці і патушыць лямпу, ажно чуе — нехта месіць гразь каля брамы. Квохчуць у гразі з нейкім прыкрым прыцмокам чалавечыя крокі.
Пархамчук спыніўся. Хацеў знямець, акамянець, каб нават сэрца ня тухала але само сабою вырвалася:
— Хто ідзе?
І свайго ўласнага голасу не пазнаў.
— Цішэй. Гэта я…
Па сьветлай паласе ад лямпы ідзе да яго назад Троська. Ён усьміхаецца. Блішчаць яго вострыя зубы.
— Чаго вярнуўся?
— Ціха… — У шэптах Троські страх. — Там людзі… Са стрэльбамі… Драчык і Калістра…
Пархамчук затросься.
— Сюды ідуць?
— Можа ня сюды… Ведаеш, маю да цябе сампатыю. Ты ня думай, што я вораг савецкай ўлады і камуны. Я хацеў выпрабаваць, што ты за птушка. Вось Калістра і Драчык будуць сьведкамі, які фокус ты хацеў праз мяне выкінуць у камуне. Я ім тваю пудэлачку паказаў. Яны заўтра на курыцы папрабуюць.
Пархамчук ледзь схапіўся за сьцяну, каб ня ўпасьці. Ён адчуў, што ўжо ён не Макар Пархамчук, а куча разьлезлага мяса.
— Эх, ты… — прастагнаў ён. — Жулік…
— Ты Макар, ня лайся. Думаеш, я ня ўмею? Мой язык таксама геблявавы. Толькі сампатыю да цябе маю. Вось і папаўся ты, саколік рыжанькі! Ты мабыць думаў, што я здраджу камуне? Не, брат, ня купіш мяне за доляры!
— Пархамчук увесь пакрыўся халодным потам. Да сьпіны прыліпла кашуля. Дрыжаць рукі і ногі. Хоча ён нешта сказаць, а язык не варочаецца.
Глядзіць Троська на яго і любуецца.
— Вось і папалася птушачка! — кажа ён з пачуваньнем. — Можа вады табе падаць? Што? Млосна стала?
— Ба-ла-хо-вец… Бандыт… — вырваліся ў Пархамчука хрыплыя словы. Ня словы, а шматочкі слоў. Нібы іх нехта абцугамі з яго горла вырываў
Засьмяяўся Троська злым сьмехам.
— Гэта я табе наўмысьля сказаў, што я балаховец, а ты дурань паверыў. Зараз крыкну да Калістры і Драчыка…
— Маўчы, братка… — Застагнаў Пархамчук. — Што хочаш са мною рабі, толькі нікому не кажы…
Вось гэта мне падабаецца. Тон у цябе вельмі шчыры… Проста і па-чалавечаму ты загаварыў. Ты — скрыпачка, а я — смычок… Ведаеш, груган гругану вочы ня клюе, сказаў ты мне нядаўна. Гэта сьвятая праўда. Маю да цябе сампатыю, дасі яшчэ пяцьдзесят долярау, тады ўсё добра будзе…
— Дорага мне каштуе прароцтва бацюшкі, — падумаў Пархамчук і злосна плюнуў.