Язэп Крушынскі (1929—1932)/2/22
| ← 21. „Дзе тут маё ранейшае?“ | 22. Гаспадар і парабак Раман Аўтар: Змітрок Бядуля 1932 год |
23. У млыне → |
Прапануем да спампаваньня!
22
Гаспадар і парабак
ХМУРНЫ дзень. Па небе ходзяць дажджавыя хмары. З аднаго боку дарогі — лес, з другога боку — поле. Калі-ні-калі кукуе зязюля. Далёкія грымоты недзе ў лясной далячыні. Над лесам ледзь прыкметны пераміргваньні маланкі. Бледна-чырвоныя водблескі хутка гаснуць. Па дарозе сухі пясок. Пераганяюць стады з боку лесу. Над стадам воблака густога пылу. У паветры сьвежасьць. Павявае цёплы вецер.
Вось-вось кінуцца на зямлю першыя кроплі дажджу. Кожная кропля — чорная плямінка на пяску. Потым уляжыцца пыл, прытопчыцца.
Вось-вось першыя кроплі прасеюцца з хмар, як праз рэшата…
Вось-вось…
У млын да Крушынскага едзе некалькі фурманак з комуны „Чырвоны Кастрычнік“; Троська, Драчык і Калістра. За імі Пархамчук з хутару.
Калістра чалавек гадоў дваццаці сямі, нявысокага росту. У яго маленькія чорныя вусікі, карыя вочы. Ён скручвае папяроску і падыходзіць да Пархамчука.
Калістра кпліва называе Пархамчука „пане гаспадару“.
Пархамчук свайго былога парабка: „таварыш Калістра“.
Яны колюць адзін аднаго вострымі вачыма і вострымі слоўцамі.
— Дай, пане гаспадару, прыкурыць.
Пархамчук вымае запалкі з кішэні.
— На, таварыш Калістра.
— Запалкі часам не атручаныя?
Зьбялеў Мархамчук ад злосьці.
— Язык у цябе атручаны.
Калістра закурвае, зацягваецца папяроскай, дым праз ноздры пускае і глядзіць лагодна на Пархамчука. Потым вымае тутун з кішэні і дае Пархамчуку. Глядзіць на яго зьверху ўніз і зьнізу ўверх, як-бы у першы раз яго ўгледзеў, і цешыцца з яго. Кажа робленаветлівым голасам:
— На, круці па старой: знаёмасьці, пане гаспадару.
Пархамчук робіць шырокай далоньню такі рух, нібы хоча адпіхнуць Калістру з тытуном на тры мілі ад сябе, усьміхаецца ў бараду і бярэ тытун.
— І па новай знаёмасьці магу ў цябе закурыць, таварыш Калістра.
— Куры па новай знаёмасьці! — згаджаецца Калістра.
— Жартачкі шэсьць дзесяцін зямлі адцяпнула ў мяне комуна па тваёй міласьці. За гэтую зямлю магу курыць твае папяросы ўсё жыцьцё.
Голас Пархамчука падзямельны, глухі. Рыжая барада ходырам ходзіць.
— Ды мала яшчэ, пане гаспадару! — голас Калістры вельмі сардэчны. — Твае дзеці ў маіх дзяцей, твае ўнукі ў маіх унукаў павінны курыць і так да страшнага суду, пане гаспадару!
Калістра праз меру націскае на словы „пане гаспадару“.
Пархамчук робіць моцны націск на зварот „таварыш Калістра.“
— Ня верыш, таварыш Калістра, у страшны суд? — гараць вочы Пархамчука воўчымі аганькамі. — Чаго добрага, ён надыйдзе раней, чым ты думаеш, таварыш Калістра, яшчэ да ўнукаў, пакуль даедзеш у Курганішча.
У голасе Пархамчука шчырая пагроза. Ён аднэй рукой зашпільвае жакетку дрыжачымі пальцамі і зараз-жа адшпільвае. Прыкметна хвалюецца.
— Для цябе, пане гаспадару, страшны суд ужо наступіў. Вось і рукі твае дрыжаць ад страху.
— Брэшаш! — буркнуў яго былы гаспадар і скрыпнуў зубамі. — Брэшаш, гад!
Пархамчук кінуў ад злосьці папяросу ў пясок з такім імпэтам ажно рука забалела. Ледзь ня вывіхнуў яе. Каб замест папяросы камень быў у яго руцэ, дык увайшоў-бы ў пясок і схаваўся-б там.
Калістра зарагатаў на ўвесь голас:
— Го-го-го!
Аж сьлёзы паказаліся ў яго вачох ад рогату. Ён нагінаўся, трымаўся абедзьвюма рукамі за грудзі і ня мог стрымаць свайго сьмеху.
— Чаго іржэш? — запытаўся з папярэдняга воза Антось Драчык.
— Ня пужай варон! — Дадаў з другога воза Троська.
З сваім гаспадаром, панам Пархамчуком, размаўляю. Го-го-го!
— Кінь! — крыкнуў Драчык. — Вось кампанію сабе знайшоў. Ці варта з ім наогул гаварыць. Люблю шчырасьць, навошта гэта?
— Няхай гаворыць. Язык не адпадзе, — сказаў Троська і міргнуў Пархамчыку адным вокам. Можа Калістра заагітуе Макара Пархамчука, каб да нас у комуну перабраўся!
— Лепш мы цябе адправім на хутар да Пархамчука.
— Ніхто нікуды мяне не адправіць. Куды захачу, туды пайду, — адгіркнуўся Троська і злосна сьцебануў каня.
Пярэднія дзьве фурманкі ад‘ехалі трохі наперад, заднія дзьве — Калістры і Пархамчука — засталіся.
Па небе гусьцелі хмары. Здалёку ледзь прыкметна відаць былі хаткі. Яны дыміліся ў дажджовых хмарах. Хмары надыходзілі адны на адны, наступалі і клубіліся. Бліскавіцы ня спыняліся. Увесь абшар чакаў.
Вось-вось сыпне дождж…
Вось-вось грымоты загуляюць над борам…
Вось-вось зусім сьцямнее, апусьціцца вільготны сіні змрок.
Побач соўваюцца наперад фурманкі Калістры і Пархамчука.
Нешта не дае людзям адыходзіць аднаму ад аднаго. Нітка нянавісьці моцна зьвязала іх. Кароткі час яны моўчкі глядзяць адзін на аднаго.
Пасьля:
— Пане гаспадару!
— Што, таварыш Калістра?
— Дык можа сапраўды пяройдзеш да нас у комуну? Ты-б зажыў у нас спакойна…
— Мне ня кепска і ў сваёй хаце. Ня мне, старому, да вас у камунію ісьці. Жарты-жартамі.
— Я не жартую. Пойдзеш да нас, дык гліну мясіць будзеш на цагельні. Будзеш у нас працаваць па дваццаць гадзін у суткі, як даўнёй я ў цябе працаваў. Каб табе было весялей, выпішам для цябе з Польшчы пана Гардзялкоўскага.
Твар Пархамчука надзьмуўся пры гэтых словах. Пачырванеў ён увесь: і шыя і рукі наліліся малінавым сокам.
— Як, табе таварыш Калістра, ня сорамна з мяне жартаваць?
Пархамчук пырскаў сьлінаю, яна плыла па яго рыжай барадзе. Раптам ён згорбіўся, зрабіў жаласьлівы выгляд, і вочы ў яго сталі вільготнымі. Ён загаварыў рахманым дрыжачым голасам:
— Я-ж быў для цябе ўсёроўна, што бацька родны. Каб ня я, дык загінуў-бы дзе-небудзь пад плотам. Ты прышоў да мяне голы, галодны. Вось, як ты мне аддзякваў за маё дабро! Забраў шэсьць дзесяцін, і я чуў, што ўвесь мой хутар хочаш да камуніі прышыць. Успомні, што ты ў мяне выгадаваўся! Успомні!
Калістра адну хвіліну моўчкі на яго глядзеў.
Пархамчук быў згорблены, але здавалася, што ў адзін міг выпрастаецца, падскочыць на месцы і кінецца, як зьвер. Хоць шырокія пальцы яго віселі бясьсільныя і крохкія, як сьвежая морква, але ў любую хвіліну гатовы былі скруціцца ў цьвёрды і моцны кулак. Памутнелыя вільготныя вочы вось-вось высахнуць, бялявыя іскры заблішчаць у іх ад напору злосьці, і голас Пархамчука памацнее ў крыклівай пагрозе.
Добра памятае Калістра ўсе гэсты і прывычкі свайго былога гаспадара. За пяць год прабываньня парабкам дасканала яго пазнаў, ведае ігру кожнай зморшчынкі на яго твары.
Ідуць фурманкі Калістры і Пархамчука побач, па-прыяцельску. За фурманкамі Калістра і Пархамчук.
— Я ў цябе, кажаш, за сына быў? — засьмяяўся злым сьмехам Калістра. — Татка, няма чаго і казаць! Татка! Та-а-атка!
Ён пачаў любавацца Пархамчуком, аглядаць яго: з усіх бакоў.
— Татка, няма чаго гаварыць! Гэта-ж я горш за жывёлу ў цябе быў. Ого, каб я тады быў у цябе дагледжаны, як твой конь, за якога я ў некалькі разоў больш працаваў. Добра помню аплявухі, якімі ты мяне штодня частаваў, пракляты рыжы сабака! Ніколі я ў цябе не адпачываў. Нават у вашыя папоўскія сьвяты. Спачатку скаціну пасьвіў ад цямна да цямна з кавалкам хлеба на ўвесь дзень, а потым усе лугі твае касіў, узворваў тваю зямлю, падзённа ў лесе працаваў. А заробленыя маім потам грошы хто забіраў? Ты! Бо я быў тваім парабкам, тваёй скацінай. Не, пане гаспадару, быў ты чортавым бацькам, а не маім! Ну, і та-а-атка!..
Калістра ўвесь гарыць ад гневу, Вочы ў яго пацямнелі. Сківіцы дрыжаць. На лбе над пераносіцай — цэлы жмуток змаршчын. Ніколі Пархамчук ня бачыў яго такім. Ня рад, што такую гутарку з ім завёў. Страшна стала.
„Яшчэ зараз заедзе кулаком“, — падумаў Пархамчук і пачаў патрошкі адсоўвацца ад Калістры. Задрыжэла яго рыжая барада.
— Усе парабкі тады так працавалі. Час такі быў, — сказаў Пархамчук няўпэўненым голасам. Узьняў вочы на пахмурнае неба і дадаў спакойна: — мабыць хутка дождж сыпне.
— Што раптам пра пагоду загаварыў? — усхапіўся Калістра з яшчэ большай злосьцю. — Ты здаецца, прывучыў мяне ніякіх пагод не баяцца… Усе парабкі так тады працавалі, кажаш? Час такі быў? Правільна! Вось цяпер і новы час настаў для парабкоў! Мы, парабкі, разьлічваемся цяпер з сваімі гаспадарамі з такімі, як ты. У „Чырвоным Кастрычніку“ і жывуць парабкі пана Гардзялкоўскага.
— Яны-ж тут усё жыцьцё працавалі ў пана, а ты толькі прыткнуўся да маёй зямлі.
— „Прыткнуўся?“ Ах, ты шэльма! Пяць год — гэта прыткнуўся? Я да цябе зараз так даткнуся, што косьці сабачыя ў цябе рассыплюцца!
Калістра напружыўся ўвесь, нібы зараз шпурне ад сябе Пархамчука нагою, як пустую бочку.
— Кінь, Калістра, гарачыцца. Я сам, па-твойму на печы валяўся? Я-ж больш за цябе працаваў, Такія-ж мазалі на маіх руках, як на тваіх. Вось што я скажу табе. Свайго брата мужыка душыш.
Калістра зарагатаў:
— Глядзі, якое сваяцтва! То ён мне бацька родны, то брат! Ну і пацешны ты, пане гаспадару! Калі на тое пашло, дык у пана лягчэй было быць парабкам, чымся ў „роднага брата мужыка“. Горшай п‘яўкі за „роднага брата“ на сьвеце ня было. „Родны брат“ ні на крок не адыходзіў ад свайго парабка, усе кішкі выматваў. Ніколі з вока ня спускаў. Вечна ты вісеў, акаянец, над маім каркам, як узьнятая сякера, і ня было нават калі мне за сваёю патрэбай пайсьці. Зьненавідзеў я цябе, пане гаспадару, так, ну як чалавек зьненавідзеў зьмяю, ну як кожны парабак ненавідзіць свайго гаспадара…
Кожны мускул на твары Калістры дрыжэў ад злосьці. Твар яго быў бледны. Словы ён працэджваў праз зубы разьдзельна гук у гук, і як-бы ня словы гучэлі з яго тонкіх губ, а кавалкі крыві. Губы крывіліся, нібы ад вялікага нутранога болю.
Пархамчук маўчаў. Увесь ён спацеў. Вочы яго ўглыбіліся. Рукі прыціснуў да бакоў, як прышчэмлены да сьцяны. Здаецца зараз высуне язык, нібы пятля душыць яму шыю.
— Мала таго, што трэба ўсю зямлю забраць у такіх, як ты, а скуру жывую злупіць трэба, сволач ты! — сказаў Калістра пасьля кароткага маўчаньня. — І злупім! Ніводная п‘яўка не застанецца на савецкай зямлі!
Пархамчук спалохаўся яго голасу. Адскочыў. Здалёку сказаў:
— Ведаеш, мы з табою не кампанія, таварыш Калістра!
— Правільна! Табе кампанія — Язэп Крушынскі!
— А табе — Антось Драчык!
— Згодзен!
— І я згодзен!
Калістра ўскочыў на воз і давай даганяць сваіх.
23
У млыне
ГУДЗЕ млын у Курганішчы. Ужо чатыры гады як гудзе.
Вакол млына прыбудовачкі; паветка для коняй, цёплая будыніна для завозьнікаў.
Сам Крушынскі вечна ў млыне. Парабак Рыгор у яго цяпер мельнікам. Бухгалтарам — Стэфка. Яна важыць мліва, выдае квіткі, запісвае. Уся жывая сіла Курганішча ў хаду.
Знутры і звонку млын аброс мучным пылам. Драўляныя сьцены аселі, па-гаспадарску на месцы ўзмацніліся.
Кіпіць жыцьцё ў млыне і каля яго. Млын сьцягвае да сябе людзей з усёй ваколіцы. Нават з мястэчка Шапалевічы завозьнікі прыяжджаюць.
— Дарогі і пуцявінкі сюды цягнуцца з ўсіх бакоў, як у стары Рым, — ня раз жартаваў айцец Дзімітры.
— Усё па закону раблю! — сур‘ёзным тонам тлумачыў Крушынскі. — Усё па закону! Тры тысячы рублёў падатку плачу дзяржаве. Я-ж толькі для рэспублікі і працую. Добра цяпер хоць тое, што ня трэба дрыжэць і кожнага баяцца. Усё па закону!
У млыне Крушынскі ніводнай хвіліны на месцы ня можа ўстаяць. Яго рвуць на кавалкі — то туды, то сюды. Ня мае часу нават ліст пачытаць, які вось зраньня ляжыць у яго ў кішэні. А цікава пачытаць, хто гэта піша да Стэфкі і што там напісана.
Ужо некалькі разоў пачынаў чытаць:
„Дарагая, мілая Стэфачка.
Можаш мяне віншаваць“…
Далей гэтых двух радкоў Язэп Крушынскі ніяк не дабраўся. З усіх бакоў яго рвуць на кавалкі.
— Таварыш Крушынскі!
— Дзядзька Язэп!
— Суседзе!
То важыць трэба, то нехта скардзіцца, што чарга яго даўно мінула, а яго мяшкі стаяць на месцы.
Не глядзіць Крушынскі на людзей, а можа глядзіць і нікога ня бачыць. Імчыцца ён з першага паверху на другі, зноў уніз і так бяз конца.
Гучыць у яго вушох стукат млына і людзкі гул галасоў.
— Дарагая мілая Стэфачка, можаш мяне віншаваць… — урэзалася ў яго памяці.
Зноў бярэцца за ліст.
— З чым-жа яе віншаваць? І хто гэта піша да маёй жонкі? Ніколі ніхто ня пісаў.
Нэрвуецца Крушынскі.
…Жонка на шмат гадоў маладзейшая за мяне…
— Суседзе, я да цябе… — цягне яго нехта за рукаво.
Падняў ад ліста вочы.
Насупроць яго рыжая барада хутараніна Пархамчука.
— Па чарзе, суседзе, нічым не магу дапамагчы, — кажа Крушынскі.
Я не сьпяшаюся. Я па іншай справе.
Крушынскі зірнуў на яго зацікаўленымі вачыма.
— Я зараз.
— Дзядзька Язэп! — кліча Крушынскага Рыгор.
Крушынскі пабег.
Ужо тры разы як Пархамчук чуе ад яго гэтае „зараз“.
У Пархамчука роспач на твары. Ён цярпліва чакае.
А вось зноў паказаўся Крушынскі.
— Суседзе на пяць хвілін… — літасьці просіць Пархамчук.
— Добра, хадзем, Макар!
— Вялікі сакрэт…
Крушынскі ўстрапянуўся. Ён любіць сакрэты.
— Калі так, дык ідзі ка мне ў хату, а я зараз прыду. Не выпадае тут.
Праз некалькі хвілін яны разам сядзелі ў пакоі Крушынскага. Не вярнуўся Крушынскі ў млын праз пяць хвілін.
На стале была гарэлка.
І Пархамчук з Крушынскім ціханька шапталіся доўгі час. Вушы да губ падстаўлялі адны адным, пільна лавілі кожнае сяброўскае слова, каб не расьсейвалася.
Часта Крушынскі паглядаў у вакно, ці няма блізка чужога і лішняга вуха, і ўсё паўтараў Пархамчуку:
— Толькі цішэй…
Потым пашоў у другі пакой і прынёс адтуль маленечкую аптэчную пудэлачку.
Даў Пархамчуку.
Пархамчук схаваў ў кішэню.
Як Пархамчук вышаў з хаты, Крушынскі зноў ўзяўся за ліст:
„Дарагая, мілая Стэфачка.
Можаш мяне павіншаваць. Знайшоўся мой муж і твой дзядзька Антон Сяргеевіч Мятлоў“.
— І мае пяцьсот рублёў знайшліся! — узрадваўся Крушынскі. — Хоць дзядзька ён мне цяпер па жонцы, але гэтыя пяцьсот рублёў, якія пазычыў у мяне на дарогу некалькі год таму назад, ён павінен вярнуць. Ого, такія грошы! Ня жартачкі. Анэкдотамі гэта майму новасьпечанаму дзядзьку не абыдзецца.
— Дзядзька Язэп! На млын клічуць! — сказаў нехта пад вакном.
— Ах чэрці! Пачытаць не даюць.
Зноў скамячыў ліст, сунуў у кішэню і пабег у млын.
Толькі позна ўвечары вызваліўся Крушынскі ад працы ў млыне. Пад вечар зноў распагодзілася. На дварэ было вельмі цёпла. Крушынскі сядзеў пры адчыненым вакне і піў гарбату. Над лямпай кружыліся матылькі. Стэфка, цяперашняя жонка Крушынскага, сядзела побач. За апошнія чатыры гады яна пакруглела і як-бы пастарэла на 10 год. Вочы, раней бліскучыя, іскрыстыя, паблеклі, страцілі свой ранейшы колер. Ва ўсім яе целе няма ўжо болей дзявочай рухавасьці. Яна лянівая, вечна заспаная, часта пазяхае. Нават голас яе зьмяніўся. Няма ў ім ранейшых зычных пераліваў. Рукі яе заплылі тлустасьцю.
— У мельніка заўсёды тлусьцеюць сьвіньні, каровы і жонка, — часта жартаваў Крушынскі.
Стэфка спачатку, пакуль ня прывыкла да гэтага жарту, злавалася, называла мужа „хамам“, „дзярэўняй“, а пасьля перастала ўвагу зварочваць: ленавалася. Усім сваім выглядам яна гаварыла адно:
— Я сытая. Хачу спаць.
П‘е Крушынскі гарбату і часта кажа да жонкі:
— Ідзі спаць, Стэфка.
— Дай ліст раней пачытаем. Цікава, што піша цёця.
Крушынскі дастаў з кішэні скамечаны ліст. Ён чытаў ў голас, а Стэфка слухала:
„Дарагая, мілая Стэфачка.
Крушынскі кончыў чытаць. Зрабіў многазначны выгляд на твары і многазначным тонам сказаў:
— Та-а-ак. Жыцьцё здорава, відаць, дзядзьку нашага круціла.
З твару Стэфкі зышла дрымотнасьць. Яна захвалявалася. Памаладзела. У вачох зьявіўся ранейшы бліск.
— Ведаеш, мой хлопчык, — зьвярнулася яна да мужа, — трэба цёці паслаць трохі грошай…
Яна зазірала яму глыбока ў вочы, прытулілася да яго, як яна рабіла калісьці ў першыя месяцы пасьля вясельля.
— Ты ня будзеш скупым на гэты раз, праўда?
— Добра, — працадзіў Крушынскі праз зубы, — пашлем. Ведаеш, у мяне заставалася да яго нейкая сымпатыя, да гэтага агронома. Сымпатыя, кажу, засталася. Мы з ім сябравалі.
— Ён быў трохі падобны да цябе сваімі паводзінамі, — заўважыла Стэфка і зноў пазяхаць пачала.
— Глупства гаворыш. Якімі паводзінамі?
Крушынскі пакрыўдзіўся.