Язэп Крушынскі (1929—1932)/2/10
| ← 9. Дурныя і добрыя хлопцы | 10. Дзьве лініі шчырасьці Раман Аўтар: Змітрок Бядуля 1932 год |
11. Комуна „Чырвоны Кастрычнік“ → |
Прапануем да спампаваньня!
10
Дзьве лініі шчырасьці
(Трэці ўрывак з рукапісу „Льва Талстога“)
НА ГЭТЫМ месцы „Леў Талстой“ спыніўся, адлажыў кнігу і кінуў многазначна ў хату:
— Та-а-ак!
— Можа есьці хочаш? — запыталася з двара Барбара.
— А дай!
Увайшла старая і паставіла яду на стол. Потым зірнула мужу ў вочы.
— Ты чаго? — запыталася яна. — Зноў злуешся?
— Адчапіся, бяда!
— Зусім я не бяда, калі ты тады праз пару дзён зноў ка мне вярнуўся.
— У тым то і бяда мая, што — дзе я дзенуся адзін ды стары?
Гэта „Леў Талстой“ прагаварыў тады, калі ўжо сядзеў за сталом і еў.
Пасьля яды зноў прыняўся за чытаньне.
Так.
Трэба прызнацца, зямля ня чула мяне пад сабою, тоісь я зямлі пад сабою ня чуў. Так лёгка мне стала. Раз назаўсёды вызваліўся ад брата-кулака, ад сям‘і, якая камусьці спачувае (толькі ня мне), ад паганага прозьвішча „Гарбочык“ (адна заява — і ад Гарбочыка, тоісь майго сапраўднага прозьвішча, нават рожкі ды ножкі не астануцца). Так.
Мне так лёгка, нібы сорак пудоў, тоісь сорак гадоў, скінуў з плеч.
Я ў дарозе. Так.
Даўно скончыліся крыкі жонкі, гіканьне гайдачанак і гайдачан, якія стаялі каля нашай хаты. Даўно мінуў вёску. А я ўсё бягом па сьнезе ды бягом. Так.
Прызнаюся шчыра, агледзеўся, на якім сьвеце знахожуся, толькі тады, калі засопся, як гусак, і апусьціў крыльле. Так.
Тыя сорак год, якія я раней скінуў з плеч, зноў уеліся ў мой карак, як сорак груганоў, ды з такім імпэтам і раптоўнасьцю, што хоць ты лажыся ды канай. На што-колечы іншае я ўжо ня быў здолен. Але няпрыемная гэта прыемнасьць — канаць. Трэба прызнаціа, вялікай ахвоты да гэтага ў мяне ня было.
Так.
А вакол — сьнег, зіма і мароз і — наадварот.
Я трохі пастаяў на месцы ў сумным раздуме, адсопся і пашоў далей. Куды? Хто яго ведае. Трэба вытрымаць Драчыкаўскі фасон. Прызнаюся шчыра, ня лёгкі гэты фасон. Але раз назвалі Драчыкам, дык няхай будзе так. Згодзен. Пастараюся быць упартым і шчырым, як ён. Я сам быў зацікаўлены, што з гэтага выйдзе. Так.
Я ўвайшоў у хвойнік. Дарога якраз перарэзвае яго на дзьве часткі, нібы нож булку хлеба. Глядзяць на мяне высокія калматыя хвоі і нават галінка ня кіўнецца. Толькі часам варона ўзьнімецца з галіны і страсяне ўніз сьнег. Пакрытыя сьнегам хвоі здаюцца мне сівабародымі, як я, і дзеля гэтага я адчуваю сябе нядрэнна ў іхняй кампаніі. Так. Яны ня гутарлівыя? Гэта мне якраз і трэба. Няхай-бы мая былая жонка Барбара (буду вымагаць разводу) была гутарлівай, як гэтыя хвоі, каб толькі калі-ні-калі ад ветру шумела бяз слоў, а так сабе „ш-ш-ш-шу, ш-ш-ш-шу“, дык я і разводу не дамагаўся-б і ў хаце сядзеў-бы, каб працягваць працяг свайго твору аб гайдачанах.
Так.
Мінуў лес і пашоў далей дарогаю. І вось пачаўся вячэрні змрок. Трэба прызнацца, неспадзяваны для мяне. Трохі паружавеў край неба. А вакол — сьнег і пустата, пустата і сьнег. Вось і дажыўся я. Пражыў больш за шэсьцьдзесят год і страціў свой жыцьцёвы прытулак. Каламутна стала на сэрцы.
Куды ісьці?
Няўжо-ж назад да Барбары?
Тут, як жывы, стаў перад маім нутраным зрокам Антось Драчык. Ён мне ўсьміхнуўся і сказаў майму нутранаму слыху:
— Не паддавайся, Леў Талстой! Будзь такім, як я!
У адказ на гэта я імпэтна пашоў наперад і, каб надаць сабе больш бадзёрасьці, крыкнуў ва ўсю моц сваіх шэсьцьдзесят з хвосьцікам год:
— Люблю шчы-ы-ырасьць!
— Шчырасьць! — адказаў мне здалёку сівы лес.
Так.
Ня лёгка быць у скуры Драчыка. А тут розныя развагі ражнамі лезуць:
— Драчык вёў лінію шчырасьці ад самай калыскі, тоісь нарадзіўся з ёю. Ён заўсёды накіроўваў сваю шчырасьць у той бок, каб людзі ня крыўдзілі адны адных, каб чалавек гаварыў заўсёды толькі тое, што думае. А я… дваццаць гадоў у земскага вучыўся адваротнаму. Калі сядзеў крукам над пісанінай па дванаццаць і больш гадзін, дык часта думаў: „зьгінь ты, прападзі, земскі, з усімі сваімі справамі! Скруці сваю галаву па таму прыкладу, як людзям скручваеш!“ Але ня было ніводнага выпадку, каб я адважыўся аб гэтым у голас сказаць, ня то што земскаму ў вочы, але нават і сваім блізкім сябром. А Драчык такую сьмелую і праўдзівую заяву земскаму напісаў, у якой абазваў таго прахвостам і г. д. Так.
— Зайдрошчу часам самым простым сялянам (няпісьменным). Адмаўляюцца ад сваяцтва з кулакамі вельмі лёгка і проста. Лішне не разважаюць аб гэтым.
— А можа? А можа ўдасца мне цяпер, шэсьцьдзесятгадовым разумовым стажам пераняць Драчыкаў шчыры „карахтар“ (як ён кажа)? Вельмі-ж хочацца паказаць Барбары, на што яшчэ я здолен…
Так.
— Ага! Зноў Барбара! Пры чым тут яна і навошта яна? Значыць, я ілгу самому сабе, што ад жонкі ўцякаю…
Ад злосьці я-б цяпер адкусіў язык сваіх думак.
— Не разважай, а дзейнічай, былы пісар былога земскага!
На пустой зімовай дарозе, дзе з аднаго боку воддаль атулены сьнежнай сівізнай лес, а з другога — мутнае поле, а над усім гэтым сіняватай тканінай апусьціўся вячэрні змрок, — я адчуў сябе вельмі адзінокім. Так. А Драчык ня быў раней адзінокім? — уклаў мне нехта чужы новую думку, палажыў яе на ранейшую, ніба масла на хлеб.
Я глынуў і адно і другое, і перад маім псыхолёгічным зрокам на стаеньніках пранесьліся мае шэсьцьдзесят год, праскочылі галёпам шэрыя да службы ў земскага начальніка, цёмна-шэрыя за дваццаць год службы, пасьля зноў шэрыя. А за апошнія гады пасьля ўсіх окупацый так у нас зьмянілася жыцьцё, што нават старыя памаладзелі і накіравалі свае погляды і ўчынкі ў новы бок жыцьця. Шчырасьць? Я нават сам з сабою шчырым ня быў. Ілгаў самому сабе, як той цыган пры продажы сьляпой кабылы. Так.
Дык навошта, дзеля чаго я жыў? Часам я жартаваў з Драчыка, што ён галавою аб сьцяну стукае. Лепш было да Кастрычніка хоць гэта рабіць, чымся сядзець у сьценах жыцьцёвай турмы і берагчы свой лоб, каб на ім шышкі ня выскачылі.
— Драчык ня быў калісьці адзінокім? Яго любілі? Ён ня гладзіў супроць шэрсьці? Мой былы брат, Сымон Гарбочык, назваў яго „дурным хлопцам“? Затое цяпер уся гайдачанская бедната Драчыка любіць. Ён зьвязаўся з масаю, як кажуць Хвёдар і Зьмітрок. Так.
А я?
Ні туды, ні сюды.
Шэсьцьдзесят год ківаўся, як маятнік, між шчырасьцю і фальшам. Быў не халодным і не гарачым, а нейкім цеплаватым, трэба прызнацца. Так. Дзеля гэтай самай цеплаватасьці па чарзе — то Драчык, то Крушынскі (і наадварот) — лічылі мяне сваім чалавекам. Тоісь, людзі з супрацьлеглых лягераў. Так.
І вось цяпер, у самоце, Драчык — кульгавы, глухі на адно вуха (пасьля пажару), змучаны жыцьцём, з босымі чорнымі патрэсканымі нагамі ўлетку, у набухшых, як порхаўкі, лапцёх зімою — зрабіўся мне самым блізкім, самым дарагім чалавекам…
Так.
Агорнуты такімі думкамі, я ня чуў, як нехта за маімі плячыма крыкнуў:
— Гэ-э-эй!
Пачуў толькі тады, калі з-заду сані спыніліся, і конь дыхаў цяплом у маю патыліцу.
— Гэ-э-эй!
Я ўздрыгнуўся. Знаёмы, дарагі голас… Драчыкаў…
Я адвярнуўся. Разам з ім сядзелі на санках Хвёдар і Зьмітрок.
— „Леў Талстой“! — сказаў Хвёдар!
— Дзядок! — зьдзівіўся Зьмітрок.
— Суседзе! — крыкнуў Драчык.
І зноў па парадку (першы, другі, трэці):
— Куды ты?
— Што адзін у дарозе?
— Садзіся! Ёдзем у комуну „Чырвоны Кастрычнік“.