Язэп Крушынскі (1929—1932)/2/1
| 1. Ліст Раман Аўтар: Змітрок Бядуля 1932 год |
2. У дарозе → |
Прапануем да спампаваньня!
1
Ліст
ЦЫПРУК Ярэмчык атрымаў ліст. Сваімі рукамі конвэрта не раскрыў:
— Можа сапсую, ці што?
Вострае вока ў старога. Часта сын прысылае лісты да хаты, а стары кожны раз пільна прыглядаецца да круцёлак на конвэрце. Ён заўсёды пазнае руку сына…
З лістом у руцэ, асьцярожненька, нібы нясе нешта кволае, якое можа рассыпацца ў пыл, Цыпрук пайшоў да Солаха.
Там двое пісьменных: стары матрос царскіх часоў і сын матроса, Саўка.
Праз марозную пару зачыненых дзьвярэй Солахавы спачатку ўгледзелі высунутую наперад руку з лістом, а пасьля, задаволена крэкчучы, усунуўся Цыпрук.
— Дзень добры!
Сьпешна з гарачай узбуджанасьцю кінуў ён у хату прывітаньне і, не чакаючы адказу, сказаў як працяг:
— Ад Міколкі ліст, ці што!
Апошняе ён прагаварыў з асаблівай сардэчнасьцю і нецярпліва працягнуў ліст да Саўкі.
— На, чытай!
Саўка акуратна раскрыў конвэрт каб не сапсаваць. Цыпрук навастрыў вушы. Вочы яго пільна ўтаропіліся ў рот Саўкі.
Мікола пісаў:
„Дарагі бацька
Як толькі атрымаеце маю пісульку, прышлеце каня. Нас, рабфакаўцаў, адпушчаюць дамоў на зімовыя вакацыі. Навін ніякіх. Жыў. Здароў. Паступіў у комсамол. Прывітаньне ўсім. Асабліва Саўку Солаху. Чакаю фурманкі.
М. Ярэмчык.“
Саўка чытаў уголас, а Цыпрук мармытаў за ім слова ў слова. Стары так заўсёды рабіў, каб пасьля напамяць пераказваць „маці“ (жонцы). Калі ліст бываў даўжэйшы, Саўка павінен быў чытаць два або тры разы, пакуль стары ня вывучыць…
Саўка добра ведаў норавы Цыпрука. Заўсёды, калі канчаў чытаць подпіс „Мікола Ярэмчык“, паднімаў вочы на старога з запытаньнем. Цыпрук звычайна гаварыў:
— Яшчэ раз, ці што?
Цяпер досыць было аднаго разу.
Ліст кароткі, як дэпэша. Цыпрук апусьціў рукі і маўчаў. Нібы толькі што асьцёбалі яго. Крыўдна тое, што ліст кароткі і халодны. Ён адчуваў у словах сына нешта чужое і новае, чаго раней ня было. Пашараваў плачыма. Нібы цярэбіцца аб сьцяну. Працадзіў праз бараду:
— Та-а-ак…
Крыўдна.
Ня вытрымаў і былы матрос:
— Піша, як ластаўка крыльлем па вадзе. Гэта-ж бывала даўней, калі я пісаў дамоў лісты з Чорнага ці іншага там мора, дык кожны раз у мяне на гэта два аркушы паперы выходзіла. Да гэтага заўсёды дадаваў сваю фотографію, некалькі відаў з малюнкамі. Гэта-ж бывала…
Цыпрук не даслухаў да канца яго „бывала“. Не разьвітаўся з Солахам і моўчкі пайшоў да хаты.
Дома ён некалькі хвілін маўчаў з разгорнутым лістом у руках. Маці прывыклым вокам зірнула на зьбянтэжанага мужа, на кавалак паперы. Запыталася:
— Гэта ўсё?
— Усё…
— Чаму так мала напісана?
— Або я ведаю, ці што? Твой сын, як і мой.
— Дык чаго злуешся?
— І ня злуюся.
— Гавары, што ён там кажа?
— Кажа ён вось што…
Цыпрук зірнуў на жонку.
Яшчэ ня чуючы ніводнага слова з ліста, яна пачала выціраць хусткай сьлёзы. Старому стала яе шкода. „Маці“ заўсёды лёгкая на сьлёзы. Нейдзе ўнутры ў яе захавана іх вечная крыніца. Яна плача нават ад радасьці. На гэты раз яе сьлёзы выкліканы кароткасьцю ліста Міколы.
Старога тарганула за сэрца. За гэту хвіліну і ён сам быў узварушаны сьлязьмі старой. Зрабіў грозны выгляд, крыкнуў:
— Годзе сьлёзы ліць, ці што!
— Я так сабе…
Па зморшчаным твары Цыпрука раптам праплыла хітрая ўхмылка.
— Годзе, маці — (цёплым тонам). — Мікола ня так каротка піша. Гэта толькі, як глянеш на паперу, здаецца, што мала. Ён навучыўся там, у Менску, так лоўка пісаць, што кожная кропачка ў яго некалькі слоў. Вось што ён піша!
Старык стаў чытаць напамяць.
У яго рэдакцыі ліст разбух. Ён сфабрыкаваў экспромтам, для супакоеньня „маці“, фальшыўку:
„Дарагі радзіцель Кіпрыян Міронавіч і любезная радзіцелька Марыя Антонава. Шлю вам сардэчнае прывітаньне з нізкім паклонам і жалаю ад госпада бога нашага доўгага здравія і вечнага благапалучыя. Нізка кланяюся свайму дарагому брату Макару Кіпрыянавічу з любезнымі дзяцьмі. Жалаю ад госпада бога здравія і ўсьпеха ў дзялах. Яшчэ нізка кланяюся братавай паважанай“…
„Нізка кланяюся“ цягнецца доўга. Жывым ланцугом гэтыя традыцыйныя словы ахапляюць усю вёску, паасобку кожную хату, кожнага ў хаце — ад старых да малых.
Па твары Цыпрука цёплым аганьком разыходзіцца дабрадушная ўсьмешка. Ён сам пачынае верыць, што так, слова ў слова, піша Мікола. Голас старога ўрачыста-паважны, сямейны, прытульны. Ён смакуе кожнае слова, як мёд:
„Прашу цябе очанна і сардэчна, дарагі радзіцель, прыедзь па мяне ў Менск, бо распускаюць рабфакаўцаў, на зімовыя вакацыі“.
Стары вызначыў гэтае слова паасобку, спыніўся і зірнуў на жонку з такім запытаньнем, нібы пісьменны чалавек у слоўнік.
— Мудронае слова, ці што! Да яго сваім розумам я ўжо не дастукаюся.
Старая зноў пачала вочы выціраць.
Цыпрук на яе задаволена паглядзеў — сьлезы радасьці…
— Мікола прыедзе, — паўтарыла старая некалькі разоў адным тонам, як замову.
„Навін ніякіх ня пішу, — чытае далей Цыпрук. — Прыеду дамоў усё па парадку раскажу, бо навін шмат, у лісьце ўсяго не напішаш. Дзякаваць богу на небе, жыў і здароў, чаго і вам, мае родныя і любезныя, жадаю. Аб вас, радзіцелі старыя і адзіныя на сьвеце, вечна думаю і клапачуся. Вучуся добра, каб потым вам дапамагаць у бядзе ды ў горы, калі вам трэба будзе толькі на печы сядзець і грэцца, бо да ніякай працы ня будзеце здатны. Я паступіў у кусамол, чаго і вам жадаю“.
Тут ён зноў спыніўся. Задумаўся, утаропіў вочы ў печ, пачухаў бараду і патаемна ўсьміхнуўся. Быццам гаварыў старой: „разумей, маці, як табе выгадней“. Усхапіўся, як-бы нешта раптам успомніў, і скончыў скарагаворкай:
„Сваёю рукою подпіс падпісаў ваш дарагі сын Мікалай Кіпрыянаў Ярэмчык, які вам сардэчна і нізка кланяецца і чакае фурманкі, каб нецярпліва пабачыць сваіх радзіцеляў“.
— У куса мо-о-ол… — сказала старая на сьпеўны лад. — Глядзі вунь, куды гне!
— А кепска, ці што?
— Хто яго ведае! Ня нам, старым, аб гэтым знаць.
— А чаму старым ня знаць? — заартачыўся Цыпрук. — У старых мазгоў няма, ці што?
За час імпровізацыі доўгага і цёплага ліста ад сына, Цыпрук вырас у сваіх уласных вачох. Ён адчуў хоць нявідочны, але нейкі грунт пад нагамі. Ён трохі падумаў і ў голас дакончыў:
— Добра Мікола зрабіў, што паступіў у кусамол. Будзе цяпер абарона ад рознай там кантрабанды і ад іншага ліха. Жартачкі, свой кусамолец! Вельмі разумна зрабіў.
— А хто яго ведае, — забедавала старая. — Кажуць, што кусамольцы бацькоў ня слухаюць, не паважаюць. Кожны дзень жонак сваіх мяняюць. Бога не баяцца. Хто-ж яго ведае…
Разважаньняў жонкі Цыпрук ня чуў.
Ён зноў выскачыў з хаты і пайшоў да Солахаў. Там ён зрабіў выгляд нібы зусім і ня выходзіў адтуль і зьвярнуўся да Солаха-матроса:
— Як па-твойму?
Быццам гаварыў з Солахам доўгі час і спакойна працягвае гутарку далей.
— Што па-мойму?
— Мікола добра зрабіў, што паступіў у кусамол?
— А-а-а! Ты вось аб чым!
Былы матрос напусьціў на сябе павагу бывалага чалавека.
— Гэта даўней было так. Калі я адслужыў у матросах шмат гадоў, дык даслужыўся толькі да чамаданчыка, каб дамоў прывесьці тое-сёе. Ведаеш, што мае грошы ў банку прапалі? Цяпер ня то-о-ое?
Солах так усхапіўся з месца, нібы яго камар укусіў. Заківаў адным пальцам у бок Цыпрука, і тон яго павысіўся у ласкавай пагрозе:
— Глядзі, Цыпрук, твой Мікола туды-сюды і ў камісары вукруціцца! Цяпер гэта лёгка, ня царскія часы. О-го! Помні маё слова — камісарам будзе!
Цыпрук падазрона зірнуў па Солаха. „Жартуе, ці што?“ Але ў вачох Солаха была шчырасьць. Упэўніўшыся ў гэтым, Цыпрук пацерабіў бараду і разьмяклым голасам сказаў:
— Разумны ты, браце мой, чалавек, ці што… Шмат чаго бачыў ты, шмат дзе пабываў… Можа з Міколы што добрае выйдзе. Глядзі і мне, бацьку, гонар!
Солах яшчэ раз кіўнуў пальцам у бок Цыпрука. У яго голасе зайграла зайздрасьць:
— Тут можна і кароўку яшчэ адну набыць і каня лепшага, ды наогул… Будзе ён на гаспадарку грошы прысылаць.
— Будзе прысылаць ці не, гэта ўжо мая, бацькава, справа, ці што…
Стары гэта прагаварыў у абарону ад розных людзкіх гутарак пра яго, Цыпрукову, удачу… Ён дадаў з гонарам:
— Калі што якое, суседзе, дык ты адразу да мяне, а я да Міколы. Ен усё табе зробіць, што толькі трэба будзе!
Цыпрук радуецца. Словы Солаха аб камісарстве Міколы ён захоўвае ў сваёй памяці для жонкі: прынясе „маці“ як падарунак, як добры дадатак да ліста. Такім чынам ліст Міколы разросься ў цэлую кнігу, якую стары бацька чытае і перачытвае пятае праз дзесятае. Усе старонкі гэтай кнігі ружовыя, сонечныя, радасныя: цёплая, забясьпечаная старасьць для бацькоў, пашана і гонар для ўсяе сям’і Ярэмчыкаў і яшчэ, і яшчэ, і яшчэ…
Малады дзяцюк Саўка, сын матроса, сядзеў пры стале і нешта чытаў. Ён спачатку толькі адным вухам прыслухваўся да гутаркі.
Пачуўшы аб меркаваньнях старых, Саўка ня выцерпеў, адлажыў кнігу, падняўся з свайго месца і голасна з абурэньнем сказаў:
— Дык вось якія вы!
— А якія-ж мы?! — зьдзівіўся яго бацька.
— Не зладзеі і не разбойнікі, ці што! — выказеліў вочы і Цыпрук.
— Хораша вы разумееце комсамол, няма чаго і казаць! Па вашаму выходзіць, што ў комсамол паступаюць дзеля таго, каб зрабіцца камісарамі, а камісары толькі тое і робяць, што бацькоў грашмі абсыпаюць. Дзе вы бачылі такіх? Калі такія дзе і ёсьць, дык іх вон выганяюць.
— Дык навошта-ж ідуць у кусамол? — запытаўся яго бацька.
— І то праўда, навошта — паўтарыў за ім Цыпрук.
Саўка застаўся з адчыненым ротам. Ён ня ведаў як ім, старым, тлумачыць. Не знаходзіў слоў.
А ў іх вясёлыя іскры ў вачох. Старыя кпліва на Саўку паглядаюць.
— Дык дзеля чаго ідуць у кусамол? — не адступае бацька.
— Ага, дзеля чаго? — зацікавіўся і Цыпрук.
…Як на экзаміне ўсёроўна, — падумаў Саўка. — Старыя бяруць мяне на цыгундар.
— Для ідэі! — нарэшце сказаў ён.
— Для яды? Мы-ж тое самае кажам, — узрадаваўся бацька.
— Не для яды, а для і-дэ-і!
— Што-ж гэта за птушка — і-дэ-я? — падазроным голасам запытаўся бацька.
— Што-ж за ядэя? — паўтарыў за ім, нібы водгалас, Цыпрук.
Вочы ў Цыпрука хітранькія і ад напружаньня сьлязьлівыя. Яму вельмі важна выявіць „кусамольскае“ становішча сына…
— Ідэя гэта тое, калі чалавек дбае не аб сваёй уласнай скуры, але думае аб іншых, калі стараецца наладзіць добрабыт грамады. Вось як комуністы робяць.
Так тлумачыў Саўка старым і быў сам ня ўпэўнены ў сваіх словах. Ён зараз-жа скрытыкаваў сябе ў думках: „ідэі бываюць у кожнага чалавека. Ёсьць і буржуазныя ідэі“. Для большай уласнай упэўненасьці вытлумачыў ім слова комсамол:
— Комсамол гэта Комуністычны Саюз Моладзі.
Старыя толькі галовамі ківалі і глыбокадумна сказалі:
— Т-т-так…
— Та-а-ак…
Ня мог Саўка зразумець гэтае „так”: ці яно азначае, што старыя яго зразумелі, ці наадварот. Яму было няпрыемна ад свайго няўдалага тлумачэньня, і зайздрасьць да Міколы зьявілася…
Мары Цыпрука, так пышна ўзгадаваныя Саўкавым бацькам, страцілі сваю каляровасьць. Стары ня ведаў, радавацца ці не такому здарэньню, што „яго“ Мікола паступіў у „кусамол“…