Хочацца жыць (1930)/Кнак
| ← Дасужая | Кнак Апавяданне Аўтар: Платон Галавач 1930 год |
Суседзі → |
| Іншыя выданьні: Кнак. |
Прапануем да спампаваньня!
КНАК
У трынаццатым годзе Пабокавічы разьбілі на хутары. Цэлае лета пабокаўцы хадзілі за каморнікам па полі, сенажацях, хмызьняку балотнаму, а ўвосень ля Пракопавай хаты ўжо цягнулі з шапкі Пётры «Трыгубага» нумары.
А да гэтага зраньня, разьлёгшыся ў садзе на мураве, жартавалі і дружна рагаталі, слухаючы крыклівыя словы Маўры аб тым, што яна да самага губарнатара дойдзе, а даб’ецца праўды, калі Міхалю крывому за мёд дадуць хутар на сялібішчы, а яе адтуль выселяць.
Жартавалі, а па сабе кожны думаў з трывогай аб тым, куды-ж ён сам выцягне: хоць-бы ж ні на «Палашкава», а каб у сялібах… І калі, зьбіўшыся ля ганку, пачалі цягнуць «шчасьце», дык у кожнага ад напружанага чаканьня дрыжэлі ногі, пачынала сьвярбець цела, кожнаму хацелася, як найхутчэй падыйсьці да ганку, засадзіць руку ў глыбокую Пётраву шапку і выцягнуць сабе нумар на добрае месца. Якаў цягнуў на-ўдалую, хоць і раіў цесьць не сьпяшацца, цягнуць сярэднім, тады абавязкова добры пападзе, А ён пацягнуў раней. Яму боязна стала, што другія выцягнуць лепшыя нумары і, апынуўшыся ля ганку, яго рука неяк сама датыркнулася да шапкі і залезла ў самае яе нутро. У шапцы пальцы доўга перабіралі маленькія паперкі і хацелі намацаць нешта такое, каб адчуць — куды гэты нумар… Але з-заду пачалі лаяцца, што ён надта доўга цягне, — прыйшлося адразу выняць руку з нумарам. Нумар быў у «Ляды».
Вечарам ведалі ўсе ўжо, што Мікалай «Галуза» пойдзе ў «Селішчы», Кузьма «Верасаў» — на «Адмену», Максім «Тамашоў» — у «Кунаведзь», а Якаў «Патупчык» — у «Ляды».
Калі Якаў з гразкае вуліцы ступіў на такі самы гразкі двор і на яго праз акно ўпала з комінка міргаючае сьвятло, нейкая цяплыня агарнула цела і нават нізкая крывая хатка здалася прыгожай, а бульба ў шалупінах з сольлю — найсмачнейшай стравай.
Ці-ж дзіва? Ляды! Хутарок у Лядах! Гэта-ж самае лепшае поле, гной адзін; чыстыя, роўныя, расьцярэбленыя паплавы, і недалёка перабірацца. Гуляючы, жыць будзе.
Прыйшоў, моўчкі сеў ля стала і, лупячы бульбу, паглядаў на жонку; потым не сьцярпеў.
— Гу… Не заўсёды-ж і дрэнна жыць, бог дасьць і лепш пажывем, у багацьці, у сыці, а?..
— Чаго гэта ты, напіўся ці што?
— А калі-б і выпіў, дык што, а? Гэта-ж сьвята!
— Якое ў цябе сьвята?
Яна ўстала з зэдліка і ад комінка падышла да стала.
— Нумары цяглі сёньня…
— Ну?
— У Лядах выцяг.
— Хто?
— Хтокала.
— Няўжо? Гэта-ж…
— Якое-ж тут дзіва, пацяг і выцяг.
Потым, лежачы ў ложку, яны цэлую поўнач ласкава гутарылі паміж сабой, меркавалі аб тым, як навесну перабірацца на хутар, дзе зробяць сялібу, горад… А ноччу сьнілася Хадосі, што яна поўнымі жменямі зжынае буйнае жыта і жмені з цяжкімі калосьсямі да зямлі хіляцца, а па загонах, дзе ўжо зжата, густа-густа ляжаць тоўстыя снапы, капа напэўна дасьць восем пудоў — ня меней.
Назаўтра Хадося ўзьнялася чуць сьвет і, з затоенай недзе глыбока радасьцю, увіхалася каля печы, каб хутчэй пайсьці ў ток абіраць пустыя дробныя галоўкі ільну. Зьявілася надзея, а з ёю бадзёрасьць, — акурат, як тады, калі яна толькі-што выйшла замуж за Якава і пачала гаспадарыць. Дні цягнуліся доўгай зрэбнай ніткай, намотваліся на шпулю пражытых Хадосяй трыццаці з лішкам гадоў і ніклі ў змроку доўгіх зімовых вечароў… Вясной, як толькі зьлізалі туманы з поля сьнег і ўгары зацуркалі жаўранкі, заварушыліся пабокаўцы, пачалі хадзіць на хутары, і прымяркоўвацца. А як зусім падсохла, дык той або гэты пачаў перавозіць ужо хлявы і гумны. У Лядах ужо ляжала бярвеньне Іванчыкава, Кандратава, Саўкава. Чакаў хутар і на Якава; там чакаў; а тут ня пускала: кабыла на гвозд ногу прабіла, кульгае, няма як запрэгчы.
Думаў летам пераедзе, як кабыла паправіцца, аж…
Позным ліпеньскім вечарам прынёс з воласьці стараста загад, а яшчэ праз колькі дзён разам з другімі «ратнікамі» і «апалчэнцамі» Якаў зьнік у няведамай далі за станцыяй — тупым грукатам колаў разьвітаўся цягнік з кучай заплаканых баб. Пад самае раньне прыехала з гораду Хадося і, распрогшы кабылу за хлявом, на бервяне доўга цапіху чмыхала, уздрыгваючы плячыма, сморкала ў фартух, закрывала твар.
∗
Восень.
Сумна.
Голае неўзаранае поле. Дзе-ні-дзе ў полі хата, хлявы, гумно — двор цэлы таго, хто пасьпеў перабрацца. Найчасьцей-жа адна хатка ці хлеў, а то проста толькі бярвеньне, зьвезенае ў кучу ад раскіданага будынку, змоклае, пасінелае… А за Лядамі, на банеўскім полі, як мурашкі, капошацца людзі, бесьперастанку езьдзяць падводы то з бярвеньнем, то з пяском, то ўлегцы.
Акопы капаюць.
Цэлыя дні, ужо цэлае лета, сышоўшыся з усіх суседніх вёсак, з усяго павету, людзі доўбнямі заганяюць у зямлю хваёвыя калы, аблытваюць іх дротам калючым, капаюць залязьнякамі і псуюць жоўтую, пескавую зямлю банеўскую.
Вайна блізка.
Напалоханыя пабокаўскія хаты прыціхлі, толькі яшчэ больш неяк асунуліся ў лужынах гразі — дварох і не глядзяць больш у поле, згубілі надзею выбрацца туды. А пабокаўцы самі закінулі поле, закінулі гумны і, прызапасіўшы доўгія глыбокія драбінкі, як у бежанцаў, зараблялі пакуль ля акопаў з залязьняком, сякерай, канём. Кожны дзень цэлымі сем’ямі ішлі на акопы, кожнае суботы атрымлівалі ў канторы новыя паперкі — ружовыя, чырвоныя.
Хадося цэлае лета зарабляла. Сама з фурманкай пясок на бліндажы вазіла, а Сьцепаніда з Тацянай (дочкі) — з залязьнякамі. За заробленае з дапамогай бацькі і выбралася на хутар.
Кожную суботу пералічвала Хадося новенькія непакамечаныя яшчэ, нязьмятыя паперкі, дакладвала іх другімі і, хаваючы далёка на самае дно ў скрыню, думала, як-бы яшчэ больш іх прыдбаць. Дочкам казала:
— Кончыцца вайна, бацька прыйдзе, дык новую хату паставім і пасаг вам будзе, як у людзей.
І зноў вазіла пясок аж да каляд, калі, прастудзіўшыся, зьлегла.
На каляды прыйшоў зусім дадому Якаў — контужаны. Сорак гадоў меў ён, а на выгляд можна было даць ля пяці дзесяткаў, і на руцэ левай ня стала трох пальцаў.
На другі дзень вечарам дастала Хадося з скрыні грошы, падазвала Якава да ложка і пералічыла яму. Доўга яны меркавалі, што зрабіць: ці варта ставіць новую хату і купіць лепшага каня, ці мо пачакаць, пакуль вайна сьціхне?
— Дык хтожк яго ведае, што будзе яшчэ?
— Што будзе? Нічога, скончыцца пад весну і ўсё будзе…
— А як не і ўцякаць, барані божа, прыдзецца, — дый што ты — хату з сабой возьмеш?.. Тады-ж, ня дай бог — голад, холад, чужына, а будуць грошы, дык не прападзем… Пачакаем…
— Ага, ага, трэба пачакаць!
Ашчадліва грошы склалі ў кучку, абвярнулі чвэрткаю чыстай паперы, завязалі ў рукаў ад старой кашулі і схавалі іх назад на самае дно ў скрыню, што калісьці прывезла Хадося ў пасаг, і пачалі чакаць…
А вясной, калі дыхнула надвор’е цёплым сырым паветрам, ня ўстала з ложка Хадося, памерла… Якаў, як і пры ёй, усё чакаў канца вайне і меркаваў. Ён меркаваў па-свойму, меркаваў, што, вось, пад восень абавязкова скончыцца вайна і тады ўсё добра будзе. Аднак «нехта» ня лічыўся з гэтымі меркаваньнямі і меркаваў па-свойму — вайна цягнулася. Потым, праўда, яна скончылася, але пачалася другая і з ёй разам пачалося незразумелае для Якава жыцьцё. Бальшавікі, палякі, немцы, зноў бальшавікі, зноў палякі. Не разьбярэш… І грошы розныя зьявіліся: «думскія», «керанкі», «кнак», савецкія, і не зразумееш, якія лепей, якія хаваць. «Кнак» ішоў і пры саветах, і пры паляках, і пры немцах, і таму парашыў Якаў, што ўсе іншыя грошы — гэта ня грошы, а так сабе, а сапраўдныя грошы — тэта мікалаеўскія, «кнак». Ён бачыў, як суседзі хавалі «кнак», і таму не чапаў з скрэні рукавок, толькі час-ад-часу глядзеў, ці ляжыць ён там, і часамі дабаўляў туды новыя паперкі соцельныя. У такі час ён заўсёды нэрваваўся чамусьці і чамусьці радаваўся, бо ў галаве прыкідаў даўно запомненыя лічбы: на каня добрага, на хату, на пасаг…
∗
Якаў Патупчык… Так завуць яго ўсе.
Нізенькі, дробны з твару, маленькая русая бародка. Заўсёды (і ўзімку, і ўлета) у шэранькай сьвітцы, падпяразаны прывезенай з войска папругай. Ногі кароткія і тупае імі ён часта-часта, тупае, ідучы і стоячы, тупае заўсёды, ад таго мусіць і празвалі «Патупчыкам». Гаварыў гэтак сама хуценька і праз кожныя некалькі слоў устаўляў з асабістай вымовай і асабістыя слоўкі «а-а-а, гэць, гэць», — яшчэ-ж больш перасыпаў імі гаворку, калі быў п’яны. Сьмешным тады ён рабіўся: занадта прасьцяком і падатлівым; з п’яным ім можна было зрабіць, што захочаш… Апошнія дні, вось ужо тыдзень амаль, як гасьцюе ён у суседзяў, а яны ў яго — сватаюць дачку.
— Гэць, які хітры! Дачку яму дай, карову дай, сьвіньню дай, дый яшчэ тысячу рублёў дадай! Дзе-ж ты гэта знойдзеш такую ласку? а-а-а, гэць, хітры які! Ці-ж табе другі хто дасьць такі пасаг, а?
— А што-ж мо’ і Сяргею не дадуць? Усякі дасьць, у каго дачка, бо Сяргей — хлопец, як хлопец: не прап’е, не прагуляе, і не валочыцца нідзе, як другія, сваё толькі ведае!
— Э, чаму не дадуць, знойдуцца людзі! А дачка — што? ці твая, ці другая, усёроўна! Грошы таксама невялікія, дый сама яна іх зарабіла, — ня ласку робіш, даючы іх… Адно толькі — сена, сам ведаеш, не, хапае ў мяне, яшчэ дзесяціна патрэбна, а без дзесяціны — на чорта мне і дачка твая!
— Гэць, гэць гэць, які ён, а? Сват, сват, ты чуў? Дык ты не дачку, знацца, бярэш, а дзесяціну? Гэць, які!
— Кінь сват, дык і дачку-ж ён хоча.
— Дзе-ж дачку, калі дзесяціну! Каб-жа ён сказаў: вось, Якаў, бяру я дачку тваю па каханьню, але жыць таксама трэба; а сена ў мяне мала, — дык дай, тата, дзесяціну! Тады-б мо’ і даў: бярэце, дзеткі, жывеце на здароўе! А то бач, бач, а-а-а! На чорта дачка без дзесяціны! А чаму не дзесяціна на чорта без дачкі, а, а? Ну, дзе-ж ты бачыў гэтакае сватаньне, а?
Цэлую ноч з суботы на нядзелю таргаваліся Якаў з Сяргеем, адзін запрашваў пасаг, другі ўпіраўся. Якаў, таргуючыся, увесь час трымаў у галаве думку аб рукаўчыку, што ў скрыні… Ён прыкідаў: «Дзесяціну, гэць! Але — тысяча рублёў! За яе ён, браце, не адну дзесяціну з часам купіць, дый хай падзякуе за тысячу». Сяргей думаў гэтак сама, але ўпіраўся і на дзесяціне, бо пакуль купіш — сёньня сена трэба, а потым гэтую дзесяціну, і назад аддаць можня. Гаварылі аб каровах, аб сьвіньнях, авечках, аб дзесяціне, аб усім — толькі не аб вясельлі, бо яно павінна было быць толькі вынікам тэтае доўгае гутаркі. Усе трое — і Якаў, і Сяргей, і сват былі п’яныя.
— Якаў, Якаў! Дык кончыць-жа трэба, ці не?
— А-а-а, ну, а чаму-ж не? чаму-ж ня трэба? Давай кончым, ці-ж хто не дае канчаць, а?.. Я сваё кажу, вы — сваё! Дык чорт вас ведае, чаго вы ад мяне хочаце!
— Нічога мы ад цябе ня хочам — дасі дзесяціну і ўсё будзе!
— Дзесяціну, гэць?!
— Адну дзесяціну…
— А няўжо-ж дзьве яшчэ захочаце! Ведаю я ўжо гэта — ну дык давай канчаць, толькі навошта дзесяціна? Я бацька, ці не а-а-а? Ты разумееш гэта, — я бацька свайму дзіцяці ці не?
— Бацька!
— Вядома, што бацька!
— Во, во! А калі бацька, дык хіба-ж я кіну дзіця сваё, хіба магу пакрыўдзіць?..
— А хто там цябе ведае…
— А-а-а, гэць! Як гэта — хто ведае? І ты ведаеш, і я ведаю, і сват ведае. Аддаў я Тацяну, — пакрыўдзіў? Сказаў, што дам сена — даў: косіць, ужо колькі год косіць і без дзесяціны, і ні слова — касі на здароўе; а табе, вос, абавязкова, каб дзесяціна, а-а-а?.. А калі скосіш сёлета больш трохі як десяціну або меней, дык што — згібееш? А то, гэць, захацеў, дзе-е-сяціну-у!
— Ну добра, дык дай сенажаці! Будзем казаць проста сенажаць, а колькі: потым згаворымся…
— Не, не сваце, я ня хочу! Я прашу дзесяціну, — хай скажа, што дае дзесяціну, тады і лад будзе.
— А чаму ў дачкі ня спытаеш, колькі яна хоча ад бацькі ўзяць, а-а-а? Сьцепаніда!
— Сьцепаніда, хадзі сюды! Хай яна скажа…
— Ну чаго вам, — мо’ гарэлкі шчэ мала?..
— Ты сядзь, дачушка, паслухай. А-а-а, гэць, які ён зух! Дзе-ж гэта бачылі — дай яму дзесяціну, а аб дачцы зусім і не гаворыць…
— Калі кажу аб дзесяціне, дык разам і аб ёй.
— Дачушка, рассудзі: скажы, колькі ты хочаш сенажаці? а?
— Колькі? Я гаварыла, колькі ён хоча…
— Дык гэта ён, але ты колькі?
— Значыць, калі я дзесяціну, дык і яна дзесяціну.
— Вядома-ж, дзесяціну…
— А-а-а, бач, бач, згаварыліся, як абіраць бацьку! Дзесяціну… Ну, дык няхай дзесяціну, — хай дзесяціну… У мяне хопіць і для сябе, хопіць і для Ільлі яшчэ, хай жыве толькі, ажэніцца… Хай дзесяціна, хай…
— Дык дзесяціна?
— Ага, ага, няхай так!
— А якую-ж ты мне дасі?
— Як якую? Якую захочу, тую і дам, — вось!
— Не-е-е! Ты захочаш «ціпец» аддаць мне, а я ня хочу, — ты словы дай цяпер…
— А-а-а, гэць, гэць, — а мо’ я ад лесу дам, ты адкуль ведаеш?
— Ото-ж і ведаю! А я ад Раманавай мяжы хачу…
— О-го! Ад Раманавай мяжы! Бач, чаго захацеў, а-а-а, бач, — а ад Юркавай мяжы ня хочаш? Я-ж аддаў ад Раманавай мяжы Тацяне; ну, а ёй — ад Юркавай дам.
— А чым я горшая? Тацяне даў тамака і мне там давай!
— Гэць, гэць, згаварыліся! Мусіць раней згаварыліся, як дурнога бацьку абабраць, а-а? Дзесяціну дай, ад Раманавай мяжы дай, ды яшчэ ад самага лесу, а?
— А няўжо-ж ад поля?
— Ну, во, а адкуль-жа?
— Сам зьеш ад поля, не патрэбен мне «ціпец».
— Ня трэба, не бяры, сам скашу. Гэць, дачушка!
— Кіньце сварыцца. Дае бацька дзесяціну, дасьць і ад Раманавай мяжы, і ад поля трохі, — праўда, Якаў?
— Ну, а чаму-ж не, а-а-а? Будуць добрыя дзеці, дык ад Раманавай мяжы дам і ад лесу дам, а не, — дык дзе захочу, там і дам, я гаспадар! А ня хочаце, дык і зусім ня дам…
— Так, пэўна, што твая воля! Бацька заўсёды аб дзецях клапоціцца… Дзеці ля бацькі добрыя, — бацька ля іх у дзесяць раз… Так…
— Во, во, а то, бач… ну, як-жа гэтак можна, а-а-а, ну як?
— Ды я нічога, вядома так, твая воля, бацькава: але-ж ты сам ведаеш, што ў мяне сена няма, а калі дзіця сваё аддаеш жыць, дык трэба так, каб ня мучылася, а каб жыло.
— Праўда!
— Ага, ага, праўда. І я гэта кажу. Ці-ж я свайму дзіцяці вораг, хай жыве, і таму дзесяціну даю… У мяне дзеці роўныя. З мяне хопіць. Дзесяціна, дык хай дзесяціна, хай і ад Раманавай мяжы… А-а-а, добра, сват, а?
— Добра, дык згода? вып’ем?
— Значыць, кончылі, вып’ем…
— Ага, ага, кончылі. Але як-жа я? Дачку забярэш, а хто-ж мне зьесьці зварыць, хто абмые, а-а-а? Сын-жа ў мяне, карова, сьвіньня… Як-жа, а?
— Жаніся сам, будзем адразу два вясельлі гуляць.
— А ўжо-ж, ага?… а то як-жа жыць? Дык жаніцца, кажаш, а?
— Ага, жаніцца, а то як-жа!
— А-а-а, дык хіба будзь і маім сватам, а-а?
— Добра, хадзем хоць сёньня, недалёка тут.
— Ну? Хадзем, а куды?
— К Тодарысе.
— Ага! яй-богу, добра, Якаў, у самы раз!
— К Тодарысе, няхай к Тодарысе, ат! Я стары ўжо і яна старая баба, абы хаты даглядзела, ды есьці зварыла. А-а-а, гэць, значыцца, два вясельлі гуляем, а?
∗
Жыта сьпелае каласамі буйнымі нізка-нізка хіліцца да зямлі, засланяе полагам залацістым вузенькую дарожку, шэпча густому трыпутніку апошнія дзіўныя казкі лета. А дарожка вузенькім зялёным паскам — ня відаць каляін, уросшых трупутнікам, — лягла ад хутара да хутара сярод поля жытнёвага.
Зьмяркаецца.
Прасторы жытнёвыя хвалююцца, нібы хілячыся пад нябачным сярпом. Ціха ў полі і ў хутарох ціха, і нейкая сьвяточнасьць сьцелецца навокал і ўсё, здаецца, прыбіраецца ў сьвяточныя адзеньні, каб адгуляць вясельле лета з восеньню. Здаецца ў цішы вячэрняй, што ўсім добра, што ўсе радуюцца, і боязна, каб што не парушыла гэтую ціхую радасьць.
— Куды ты, Параска?
— Да Якава, вянок-жа завіваць Сьцепанідзе будзем, хадзем разам!
— Хадзем, заўём, а потым цябе заўём.
На дварэ ля хаты Якавінай цэлы гурт дзяцей. Яны і ў хаце, і ў сенцах, і на прызбах стоячы, падглядаюць у акно. І ў хаце на ложку, на печы згрудзіліся. А вакол стала дзеўкі маладыя, таварышкі, з якімі адгуляла дзявоцтва сваё Сьцепаніда, шыюць вянок, сьпяваючы, адпяваюць яе дзявоцтва. А сама маладая за сталом з дзеўкамі то часам і ўсьміхнецца і сама падпяе, а часам хустачкай вытра вочы…
Каля ляжанкі ў куце стаіць вялізная сіняя скрыня. У скрыні-ж нешта капаецца Паўліха, па мацеры родная баба Сьцепаніды.
Як зьмералі дзеўкі вянок і пачалі доўгую вясёлую песьню, Паўліха паклікала маладую.
— А грошы-ж як?
— У скрыні!
— Ці-ж багата?
— Ды, мусіць, тысяч з чатыры…
— Ты-ж ведаеш, дзе яны ляжаць, ён не перахаваў?
— Не, ведаю, пад свойчыкам у рукаўчыку ўсе.
— А ён засватаў сабе гэтую?..
— Але, засватаў Гарпіну: дачка ў яе — гадоў з дзесяць ужо…
— Ну, дык бач! У той дзіця сваё, дык яна свайму прыгорне ўсё, чаго ня возьмеш зараз! Тады і ты з зубоў ня вырвеш, і Ільлі нічога ня дасьць, мачыха-ж…
— Дык узяць грошы, ці што? Я і сама думала.
— Вядома ўзяць; а што-ж ты, дурная, ёй кінеш? Маці крывёй зарабляла, а ты кінеш чорту лысаму… Ня маці, дык хоць ты спажывай, а не яна…
— Вядома. А ці-ж я мала пацягала?.. Ён-жа нічога не зарабляў.
— Дык ты пастой; як выйдзе на двор, дык вазьмі, ды за пазуху, рукаўчык кінь, каб не заўважыў пакуль-што… А я — павартую…
І адпаўзла старая, згорбіўшыся, ад скрыні ў другую палову.
Якаў бегаў, як шалёны: то ў стопку, каб памагчы бабам падрыхтавацца назаўтра, то ў гумно, каб прынесьці сена прыехаўшаму на вясельле госьцю; то на гару, каб дастаць сала або гарэлкі.
Бабы-ж ля печы завіхаюцца частай і ветлівай гаворкай рассыпаюцца, цукрам пампушкі салодзяць, квашаніну разьліваюць у міскі са ўсіх хутароў.
— А га-а-лу-у-б-ка-ж мая, дзе-ж ты бачыла, каб родны бацька ды не шкадаваў…
Якаў з стопкі поўны кошык сала панёс на гару, — будзе складаць у кублік: доўга зоймецца. Паўліха падалася назад, кіўнула галавой Сьцдепанідзе, шапнула:
— Не спажыла маці, сканала праз іх, дык хоць ты спажывай, Сьцёпка. Вазьмі іх і не кажы, што брала, твае яны, кроўныя…
Хутка зусім цёмна стала — і ў хаце, і на дварэ.
Ужо канчаюцца сьпевы, хутка будзе гатоў вянок, а тады прывядзе Сяргей музыкаў, і вечарынка пачнецца.
На двор да Якава зьяжджаецца сваяцтва з далёкіх вёсак: дзядзькі, цёткі, браценьнікі, ля вазоў стаяць, кураць, гутараць.
Пашылі дзеўкі вянок, прымералі на Сьцепаніду, перасьпявалі ўсе песьні, потым на лавах ля сталоў селі, а сама маладая разносіць па чарцы гарэлкі ўсім, а закуску Паўліха падае.
Жартаўліва-іскрыстым сьмехам перасыпаюцца дзяўчаты, дражняць праз вокны хлопцаў, што стаяць на дварэ…
А ў другой палавіне бабы скупчыліся гуртам ля печы, нешта кожная хоча перад другімі паказаць сябе гаспадыняй, але языкамі ўсё больш робяць, чымся рукамі.
— А га-а-лу-у-б-кі-ж мае, ці-ж гэта багата! Агей-жа, як аддаваў Сьцепаніду, дык дзесяць пудоў перагнаў…
— Цьфу, цьфу, цьфу, — вось ты што на гэткія гаворкі зрабі; слухай толькі, што людзі кажуць…
Мужчыны ля вазоў. У іх другая гаворка: хто і сколькі скасіў ужо, хто і калі колькі выпіў на вясельлі ў суседа…
— Бывала пілі, а цяпер…
— Дык і гарэлкі-ж было, а цяпер…
— Уперад, дык і дня бяз соткі ня быў, а зараз…
Недзе далёка ў полі зыкнула гармонь і сьціхла. Дзеці кінуліся ў хату.
— Вечарынка! Музыка ідзе!
Гучней загаварылі бабы ля печы, дзяўчаты апошні раз бразнулі талеркамі.
Якаў на гары над кублікам стаяў, а перад вачыма скрыня і рукаўчык з грашыма.
«Ці-ж доўга з ёй, ведзьма тая навучыць»…
Ужо гармонь у хаце абазвалася і рассыпалася частымі зыкамі полькі.
Якаў, зьлезшы з гары, — проста да скрыні. Расчыніў, падняў свойчык. Рукаўчык ляжыць, хацелася яго падгарнуць трохі глыбей на дно, але пальцы неяк пустэчу абмацалі ў рукаўчыку — і толькі некалькі паперак. Нібы апёк руку, ён выхапіў разьвязаў рукаўчык, пералічыў, пацёр вочы рукой, яшчэ раз пералічыў.
«А-а-а, дык вось якая ты — дачушка, — доб-ра-ж!»
І, не зачыніўшы скрыні, з рукаўчыкам і трыма «кацярынкамі» ў пальцах Якаў пастаяў на хаце перад зьдзіўленымі дзяўчатамі і хлопцамі, потым пайшоў у другую палову.
— Дык так! а-а-а, гэць, гэць, бачыце, людзі добрыя, дык так, а?
Паўліха ўсьлед.
— Чаго гэта ты, і скрыні не прычыніў?
— Чаго? Хіба-ж гэта дзеткі, а-а-а, бач ты, бач, што пакінула бацьку на старасьць?
А-а?
— Шанаваў, гадаваў, а цяпер як ад бацькі, дык і ўсё забраць трэба, гаспадарку зьнішчыць…
Увайшла Сьцепаніда, на бацьку глянула і дагадалася, але пайшла да дзяўчат.
— Дык гэта так, дачушка, ты аддзякавала бацьку, а? як ён на гару, дык ты і ў скрыню… Мо’ і кашулю ўжо апошнюю забярэш, а?
Бабы кучай з тае палавіны ў дзьверы ўсунуліся… Чакаюць… Сяргей з лавы падняўся, стаіць зьдзіўлены.
— Што ў цябе іх хто ўкраў? — чаго гэта ты?
— Чаго? Ня ведаеш ты? Абірайце бацьку, губеце!..
— Якія грошы, калі?
— Ня ведаеш ужо, схаваць пасьпела!.. Дзе грошы дзела? А?
— Якія грошы? Ня брала я тваіх грошай!
Старыя сьцішаюць іх.
— Хто іх там браў? Мо’, капаючыся, як-небудзь там у скрыні выкінуў, знойдзеш…
— Дзе-ж знойдзеш, калі яна ўсё пачысьціла. Чатыры тысячы было… Дзе грошы, кажы!..
— Задушыся ты з сваімі грашыма, ня брала я іх!
— А хто-ж узяў, укралі хіба? Хто-ж, апрача цябе, у скрыню лазіць, а-а-а?.. Бачыце, што зрабіла, а-а-а? гэць, дачушка?..
Ніхто не адазваўся, маўчалі… Сяргей толькі буркнуў:
— Які ў цябе чорт краў, мо’ сам захаваў дзе?..
— А-а-а? сам ад сябе хаваць буду?.. Рады абгалоціць бацьку? Ты ўзяла грошы!?.
Хата ўся загаварыла, зашушукала.
А Якаў, зьбялелы ад злосьці і жалю, падыходзіў усё бліжэй да Сьцепаніды, махаў перад тварам дзяўчат і хлапцоў рукаўчыкам пустым з трыма «кацярынкамі» і крычаў.
— Дык так, зладзейкай бярэш, так? На гэта я выгадаваў цябе?
Усхваляваная Сьцепаніда стаяла сярод дзяўчат. У яе нарастала злосьць і крыўда. Пасьля апошніх бацькавых слоў усё прарвалася.
— Зладзейкай мяне абзываеш, за тое, што я абмывала цябе… Ну, дык я-ж узяла грошы і хваробы, не аддам, бо ня ты, а я з мамай зарабляла іх, я і спажыву, а ня тая погань, што бярэш сюды…
— Во, во, бачыце, а яшчэ і адпіралася, а-а-а! Давай грошы, а ня то, дык я цябе з хаты выганю, як суку тую.
— Не аддам!.. Ня выганіш!.. Сама зарабіла, кроў маміна на іх…
— А я не зарабляў, знацца, а?
У куткох чуліся шэпты і кпіны.
— Прапіваў ты, а не зарабляў!
— І прапіваць буду, а табе ня дам, бо пакуль-што, дзякуючы богу, я гаспадар тут, а ня ты… Давай грошы сюды, а-а-а!..
— Сказала раз, што не аддам, і не аддам! Мае яны, а не твае!
— Ага, дык так! ідзеш на рызыку? не дасі?
— Ня дам!..
Загаварылі хлопцы.
— Ды што вам з тых грошай, здурнелі вы ці што! У сьметнік іх трэба выкінуць ці кут вылепіць імі, цяпер-жа савецкія ўжо, лепшыя!
— І праўда, што з іх? не бяруць-жа іх. — І Мікалай ужо ня вернецца… Дык знайшлі завошта сварыцца!
Але ў дзьвярах баба рыпнула старым голасам.
— Ня ідуць сёньня, дык заўтра пойдуць, во!
Зьбялелы Якаў зноў заміргаў пасалавелымі вачыма і, трасучы рукаўчыкам з «кацярынкамі», крыкнуў:
— Аддасі!?
— Не аддам!
— Добра! Парызыкуй з бацькам, парызыкуй, калі хочаш! Я гаспадар у хаце, а ня ты… Не аддасі — ня трэба! Атрымала-б і карову, і сьвіньню, і авечак, і дзесяціну, а цяпер… хваробу дам табе, мая дачушка!.. Ідзі, ідзі…
— Не аддам! А пасаг сышчу праз суд!
— Скулу сышчаш, а не пасаг… Парызыкуй!
Асалапеўшы Сяргей стаяў з разяўленым ротам. Шкода было пасагу, хоць і думалася, што за чатыры тысячы дзесяць такіх пасагаў можна будзе купіць, але і боязна было, каб ня прыйшлося на сьметнік выкінуць, бо колькі гадоў ня ідуць ужо.
— Не аддам я, — пры людзях кажу, — не аддам!
— І я пры людзях кажу! Чатыры тысячы ўзяла, абабрала бацьку і ні саломінкі больш з двара ня дам… Пры людзях кажу!
Сяргей ня ведаў, што лепш: ці пасаг, ці гэтыя тысячы — былі яны простай паперкай і неяк шчымела нутро ад таго, што ў яго будуць толькі тысячы. Ён штурхануў локцем Сьцепаніду.
— А мо’ аддай іх, на чорта…
— Не аддам, мае яны!
— І я ня дам: рызыкуй!
Сяргей ня вытрымаў.
— А пры сваце ты што казаў мне, а? Я ведаць няведаю, хто ў цябе грошы ўкраў, і ці ў цябе былі нават грошы, але пра пасаг ты сам гаварыў, што дасі!
— Ня дам я пасагу, хай грошы аддасьць!
— Не аддам я грошы, мае яны, маміны…
— А я пасагу ня дам, ні крошкі з двара ня дам! Скулу, а не дзесяціну!
Сяргей яшчэ крыху пастаяў, азірнуўся…
— Калі так, дык на чорта мне і дачка твая, бяры яе з грашыма сваімі, удавіся… Найду такое шчасьце! Хадзем, матка!
Аслупянелі і змоўклі ўсе, — Сьцепаніда, і бабы, і Якаў. Сяргей, валюхаючыся, выйшаў з хаты, за ім музыкі, хлопцы, дзяўчаты. Голькі старыя ды дзеці чакалі канца.
Якаў стаяў з рукаўчыкам пасярод хаты, паглядаючы навакола…
А ў хаце ўжо запахла чадам падгарэўшых пампушак і зашыпела ў печы страва, выбегшы з гаршкоў.
— А-а-а, гэць, гэць, дык што-ж гэта?..
Дзіка крыкнула, кінуўшыся на ложак, Сьцепаніда, мятнуліся ў дзьверы дзеці, паціху пачалі выпаўзаць лішнія бабы.
— А-а, ма-а-м-ка-ж мая, га-лу-у-бка!
У полі зарагатала гармонь чыстым срэбным сьмехам.
Ніжэй схіліліся змочаныя расой жытнія каласы, захавалі дарожку на Якавін хутар. Ноч густым змрокам чорным абматала Якавін двор, будынкі, захавала яго ад вачэй людзкіх.
Сорамна было.
г. Менск.