У ціхай вадзе (1925)/Так і трэба ашуканцу
| ← Знайшлі | Так і трэба ашуканцу Апавяданьне Аўтар: Якуб Колас 1925 год |
Злавіў → |
| Іншыя публікацыі гэтага твора: Так і трэба ашуканцу. |
Прапануем да спампаваньня!
ТАК І ТРЭБА АШУКАНЦУ
Канцэлярскі пісар Сьпірыдон Зручны, доўга не ўставаў з пасьцелі, хоць і даўно ўжо прачнуўся і выспаўся ў смак… У пасьцелі было так добра пацягвацца, пакачвацца і разважаць з самым сабою. Але калі ўжо шанцуе, то і ў лапцях танцуе: якраз прыпаў у гэты час сьвяты дзянёк. Работы ў канцылярыі павятовага члена, дзе ён служыў, ня мелася. Дык чаго сьпяшацца? І Сьпірыдон ляжаў у сваім бярлогу пад дзяругаю, здаволены сабою і сваёю доляю. Гэтае здаваленьне павялічвалася яшчэ тым, што Сьпірыдону прысьніўся надта прыемны сон. На іншых момантах гэтага сну Сьпірыдон затрымаўся даўжэй і перажываў іх яшчэ і яшчэ. Што яму сьнілася, можна было толькі дагадвацца і то здалёк, кінуўшы на увагу, як ён, узяўшы са стала забруджанае мухамі „туалетнае зеркала“, пазіраў у яго, пакручваючы пяць сьветлых, пад колер сьмятаны, валаскоў пад носам: яны азначалі сабою Сьпірыдонавы вусы. На Сьпірыдона з люстэрка пазіралі такія-ж сьветлыя, як і вусы, вочы, сьветлыя бровы, якіх з першага погляду трудна было разглядзець. Адзін толькі нос-чаравік кідаўся кожнаму ў вочы і сваім доўгім, задраным угару канцом, афарбаваным пад бурачны квас. І дурню было ясна, што гаспадар гэтага носа дужа змагаўся з п‘янствам, і змагаўся проста, адкрыта, чэсна, бяз усякіх там хітрыкаў — галялюшчыў гарэлку і толькі.
Сьпірыдон пазіраў у люстэрка доўга, покі не праканаўся, што ён — маладзец-малайцом. А то можа не? Чаго-ж на яго зазіраюцца „барышні?“ О, ён толькі ня хоча гаварыць, як ім цікавяцца, бо ён перш-наперш чалавек сукромны, а другое — ведае сабе цану.
Невядома, да чаго дашоў-бы Сьпірыдон у сваіх думках, каб не адна праява, якая пакіравала і думкі і ўсю энэргію Сьпірыдона ў другі бок.
І вось з чаго ўсё гэта зачалося. Сьпірыдонаў нос — тут і мудруй, як хочаш — ні з таго, ні з сяго ўзяў ды засьвярбеў, засьвярбеў моцна, станоўка, зацяжна. Можа ён палічыў сябе пакрыўджаным відочным зьневажэньнем свайго гаспадара, які, пазіраючыся ў люстэрку, умудраваўся не замячаць такую важную асобу, якою быў ён — Сьпірыдонаў нос. Каму-ж міла такая няўвага. І вось гэты самы нос і напомніў свайму гаспадару, што ён, нос, не для якіх-небудзь жартаў займае сваё месца, што ён не дармаед і не батрак, а шчыры прыяцель і верны член у сям‘і другіх членаў чалавечага цела, і што ён ня толькі нюхае ўсякую дрэнь і трымае соплі, а і яшчэ што-небудзь значыць. А які выпівака ня ведае, што азначае сьверб носа!
Ведаў гэта і Сьпірыдон. Ня ўсьпеў нос кончыць сьвярбець, як ужо прад вачыма Сьпірыдона ўстала бутэлька і чарка і мілая кампанія. Яшчэ ня было такога здарэньня, каб яго нос сьвярбеў калі так, на ўзьві-вецер.
Няпраўду кажуць, калі гавораць, што дзьве работы за раз рабіць ня будзеш. Сьпірыдон і аб гарэлцы думаў і нос чухаў. Чухаў яго Сьпірыдон далікатна, бокам пальца, а ня кіпцем, потым правёў па ім разоў колькі рукавом кашулі. А нос усё сьвярбеў на радасьць канцылярыстаму. Тады Сьпірыдон, прыцягнуўшы дзяругу, стаў шаргаць па ёй носам направа і налева, як шаруе сваім дзюбам варона, седзячы на страсе.
— А ўсё-ж такі і ўставаць пара, — сказаў Сьпірыдон і падняўся.
І дзе-ж то давядзецца выпіць? — думалася Сьпірыдону. У самога ня было і ломанага грошыка, сябры, з якімі ён кампанаваў, ня менш, як ён сам, прыслухоўваліся да сьвербу сваіх насоў, і ўсе свае надзеі таксама клалі на чужую кішэню. Ніхто не запрашаў яго да сябе, але вера ў выпіўку, з прычыны сьвербу носа, была такая вялікая, што Сьпірыдон ні на адзін момант ня думаў над тым, што нос засьвярбеў можа з другой прычыны.
Надзеўшы манішку і прычапіўшы гальштук, Сьпірыдон пачаў шворыцца па закутках сваёй кватэры, шукаючы сьнеданьня. Адчыніўшы шкапік, Сьпірыдон перабраў колькі скамечаных паперак і толькі ў адной з іх знашоў акасьцянелы кусок каўбасы і скарынку зацьвіўшага хлеба. Сьпірыдон з мінуту пазіраў на каўбасу і на хлеб. Губы яго ўзварухнуліся, падаліся ўперад, нос яшчэ болей задраўся ўгару. Відаць было, што гэта сьнеданьне ня надта гарнула, да сябе, і Сьпірыдон шпурнуў яго ізноў у шкапік. Раздабыўшы шклянку гарбаты, Сьпірыдон выпіў яе ў прыкуску, адзеўся, узяў зухаўскую палачку і вышаў на вуліцу.
Сьпірыдон нарыхтаваўся на глаўную вуліцу гораду N, куды выпаўзала ўсё панства-чынавенства. Наўперад трэба было прайсьці колькі глухіх, залітых гразёю вуліц, потым пратраляваць праз рынак, дзе сягоньня быў кірмаш, і ўжо тады толькі можна было трапіць на „Неўскі“.
Ціха і сьветла было на душы Сьпірыдона Зручнага, як у засеку багатага гаспадара на зімовага Міколу. Ось ён вышаў на такую часьць вуліцы, дзе быў паложан тротуар. Па другой старане вуліцы йшлі дзьве паненкі. Сьпірыдон нацэліўся ў іх і, апроч іх, нікога ня бачыў. А якраз на гэты час на спатканьне Сьпірыдону сунулася сьвіньня, якая толькі што выкупалася ў гразі.
Ці яна ня ведала, што спатыкала такую важную асобу, як наш Сьпірыдон, ці не хацела мачыць сваіх капыцікаў у гразі пасьля купаньня, ці проста па сьвінскай сваёй натуры, — толькі-ж яна палічыла лішнім схадзіць на бок і шарганулася бокам аб сінія джыгіналёвыя штанцы Сьпірыдона.
— А каб цябе халера! — у вялікім гневе крыкнуў Сьпірыдон і са ўсяго размаху сьвіснуў палкаю па сьвінячай сьпіне. Палавіна палачкі адляцела на вуліцу, а ў руках Сьпірыдона засталася крывулька. Сьвіньня толькі зьлёганька рохнула.
— Hy!
Здавалася, яна проста падумала, што паніч жартуе з ёю. А гэта яшчэ больш узлавала Сьпірыдона. Бедны ня ведаў, што рабіць. У першы момант хацелася пагнацца за сьвіньнёю. Можа-б ён і пагнаўся, ды на гэты час дзьве паненкі азірнуліся. Ну, куды-ж тут гнацца. Яшчэ падумаюць, чорт ведае што… Хоць-бы гарадавы здарыўся — можна было-б прахапіць яго, за чым пазірае, чаму дазваляе сьвіньням шпацыраваць на тротуарах. А як нічога такоўскага ня было, то прыходзілася плюнуць і даваць якую раду сінім майткам. Глянуўшы навакол, Сьпірыдон заскочыў у краму, сяк-так выцер свае сінія нагавіцы і пашоў далей, прыглядаючыся зрэдка на пляму.
— Не! трэба прайсьціся рынкам, покі крыху абсохнуць, — сказаў сам сабе Сьпірыдон і зьвярнуў з тротуару.
Сьпірыдон ішоў памалу, дзе-нідзе нават застанаўліваўся, прыслухоўваўся да торгу, да гаворкі, каб пачуць што-небудзь сьмешнае і расказаць потым Кацярыне Паўлаўне. Рынак гуў тысячамі галасоў… Але ўсякі ведае, што робіцца на рынку, што можна там убачыць. Сьпірыдон прыпыніўся каля гуртка старцаў. Ох, і хітрэц гэты Сьпірыдон! Ці яму патрэбны старцы? Не! У грамадзе народу, што стаяў каля дзядоў, былі дзьве дзяўчыны-красуні, такія прыгожыя, сьвежыя, як майскія краскі. Спаміж старцаў выдзяляліся два. Сеўшы на сырой зямлі і неміласэрна круцячы галовамі, сьпявалі гэтыя старцы, палажыўшы перад сабою шапкі.
У аднаго старца была ў руках лера, — просты дзеравяны самадзельны струмант.
Таўстыя агрубелыя пальцы спаважна перабіралі струны. Мяккія жалобныя зыкі выляталі адтуль скрозь гоман кірмашны, смутным тонам урываліся ў душы, разьмякчалі сэрцы набожным кабетам, і многа рук даставала з-за пазухі вузельчыкі, каб кінуць свой працавіты мядзяк у старэцкую шапку.
Другі старац, ні на кога ня гледзячы, у тахт леры пяяў громкім прыемным голасам, і выходзіла прыемная музыка. Але Сьпірыдон ня слухаў старцаў. О, у Сьпірыдона вуха наравістае: ён чуў артыстаў-цыганоў і сам сьпяваў раманцы, як, напрыклад:
„Пад душыстаю веткай сірэні!“
Дык дзе яму слухаць старцаў. А калі і стаяў тут, то меў на гэта свае прычыны: збавіць час, высушыць пляму на майтках і, самае галоўнае, міргнуць разоў пару гэтым мілым вясковым красуням. Красуні зараз-жа сьцямілі Сьпірыдонавы погляды і пачалі перашэптвацца. Сьпірыдон выцяг шыю, наставіў вушы, каб улавіць іх гаворку, бо знаёмства бадай што завязана.
— Ось, — гаворыць адна: — у гэтага паніча нос! Хоць бяры ў прымы! такі нос, што і матыкі ня трэба асыпаць бульбу.
Гэтага ніяк не чакаў Сьпірыдон. Покі ён разважаў, як тут быць, нос сам сабою недавольна пацягнуў паветра, пачырванеў ад крыўды і сораму.
Эх, пракляты нос! колькі за яго прышлося выцярпець. Каб ня чуць яшчэ якіх жартаў, наш кавалер павярнуўся і пашоў далей.
Можна быць пэўным, што Кацярына Паўлаўна не пачуе сягоньня сьмешнага апавяданьня.
Дзень кончыўся ня так, як зачаўся. Да чаго прыраўняць гэты дзень? Ён падобны да цэлага веку чалавечага. Хто з нас, браты мае, стоячы на парозе сваёй вясны, не парываўся, увесь аддаўшыся ў абладу сьветлым марам, у невядомую даль? Хто ня імчаўся, як вол у часе гізу, задраўшы хвост, на спатканьне ўсякім прыгодам-нягодам? Ці ня гэтак і Сьпірыдон зачынаў сягоньняшні дзень? Ці ня імчаўся і ён, як той вол, туды, куды цягнуў яго сьверб носа? Але хоць мы, далёка пакінуўшы за сабою вясну свайго жыцьця, часта сядзімо каля гнілога карыта растрэсеных думак і абманных надзей, усё-ж такі мы любоўна глядзімо на нашу моладасьць, і сэрца наша гатова плакаць па ўтрачанай вясьне, і нам хочацца гукнуць:
„Пастой, вясна, не пакідай нас, вярніся яшчэ хоць на момант!“
У Сьпірыдона і гэтага ня было нічога. Няўжо быў ён рады ў гэты дзень? Няўжо гэта ён ляжаў, пазіраўся ў люстэрку, поўны радасьці і сьветлых думак?
Сьпірыдон, залажыўшы рукі за сьпіну, хадзіў з вугла ў вугал сваёй няцікавай кватэры і падводзіў рахункі гэтаму дню.
Дрэнны дзень! Каб можна было, то Сьпірыдон скасаваў-бы яго, выкінуў-бы з кнігі сваёй памяці. Але пражыты дзень гэта ня тое, што прыгавар уезднага члена: прыгавар можна спаліць і ўсё прапала, зрабі толькі гладка. І які гэта дурань сказаў, што добры пачатак — палавіна справы!..
Не! што ні кажы, а ён павінен быў вярнуцца, спаткаўшы сьвіньню. І што робяць вучоныя? Чаму яны не прасьцерагаюць людзей? Каб Сьпірыдон быў профэсарам, то ён вучыў-бы, усім казаў-бы: „Калі ідзеш на каханьне, а табе сьвіньня на спатканьне, — вярніся і сядзі дома“. Чаму ён не вярнуўся, тым болей, што ён ясна чуў у сабе голас: „Сьпірыдон, вярніся! Сьпірыдон, вярніся!“ Дык не паслухаў-жа. Ну і чорт цябе бяры! — угнявіўся Сьпірыдон на сябе самога.
Ну, і Кацярына Паўлаўна! Справядліва паглядзеўшы, дык не такая яна ўжо краля. Каб і Сьпірыдон спаліў скрыначку запалак і пашмараваў імі бровы, то меў-бы яшчэ можа чарнейшыя, як у яе.
Пры гэтым Сьпірыдон усьміхнуўся: узяць-бы гаршчок, насыпаць поўны сапухі, наклеіць на ім паперку з напісам: „Кацярыне Паўлаўне. Мазь на бровы“, — і паслаць ёй. Нашмаруецца, напусьціць пэйсы і думае, што яна няма ведама што. З землямерам пазнаёмілася! Ані прыступу! На казе не пад‘едзеш! Басэтля!
„Вы, мусіць, з сьвіньнёю вальц танцавалі!“ Ніяк ня мог дараваць ёй Сьпірыдон гэтага насьмяханьня. І каб што людзкае, а то — як ступа, ходзіць, як на кандыбах. Нос — зьвяно. Але, як толькі дашоў Сьпірыдон да носа, то яшчэ большая паднялася ў ім бура. І гэта было сягоньня. Спаткаліся з пісцом з управы, і яшчэ былі знаёмыя. Выпіць усім хацелася, але ўсе, як бацы, голыя. Упраўскі пісец і гаворыць Сьпірыдону:
— Ведаеш, Сьпірыдон Марцінавіч?
— Што?
— Давай зробім комерцыю: барыш будзем піць!
— Ну?
— Мяняймася на насы!
— Цьфу, гад печаны! Выдумаў! — Сьпірыдон ясна паказаў, што гэткія жарты выдумляе толькі дурніца. А той уляпаў сваё, як сьвіньня ў гарох.
— Колькі дасі прыдатку?
— Няхай табе дасьць бог скулу, дурань! На чорта мне твая булбатка? — стараўся жартлівым тонам сказаць і Сьпірыдон.
— Чым-жа кепска булбатка? Не спадабаецца, даў пстрычку і па ўсім. А папрабуй панасіць такі пранік, як у цябе — карк адцягне. Дык што: менькі?
Панастаяшчаму варта было плюнуць у морду і ўсё.
Сьпірыдон хадзіў з вугла ў вугал. У жываце было пуста, як у беднага гаспадара ў засеку вясною, моташна, як у каталажцы.
Зноў зашуршэлі паперкі ў шкапіку, зноў пачаў перабіраць іх Сьпірыдон. Знашоў ён ранішнюю скарынку і кусок каўбасы. Хлеб скрыпеў у зубох, як нямазанае кола. Каўбаса ніяк не жавалася; толькі сьліна цякла, а толку ня было. Выплюнуў яе Сьпірыдон у руку, паглядзеў, размахнуўся і ляпнуў ёю з-за пляча вобземлю, яшчэ і камашам прыдавіў.
Злосьць апанавала Сьпірыдона. Ну, і жыцьцё, каб ты спруцянела! Сьпірыдон прысеў каля стала. Колькі мінут сядзеў ён не варушачыся. Потым вочы яго падняліся і зірнулі ў люстэрка.
— У-у-у! мардасіна!
Можа-б і абышлося ўсё, бура ўляглася-б і Сьпірыдон заспакоіўся-б, але гэты прахвост, нос, як зумыслу, зноў засьвярбеў таксама, як і раніцай.
— Не, брат! Няма дурных! — злорадна сказаў Сьпірыдон.
Задраў ён угару галаву, прыплюшчыў крыху, вочы, — нос яго са страху зморшчыўся так, што і зубы выскаліліся. Потым прыгну́ў Сьпірыдон сярэдні палец правай рукі да вялікага пальца.
— Троп! троп! троп! — паняслося па пустой кватэры.
— Так табе і трэба, ашуканцу! — сказаў Сьпірыдон, даўшы тры пстрычкі ў свой уласны нос.