У ціхай вадзе (1925)/Знайшлі
| ← Недаступны | Знайшлі Апавяданьне Аўтар: Якуб Колас 1925 год |
Так і трэба ашуканцу → |
| Іншыя публікацыі гэтага твора: Знайшлі. |
Прапануем да спампаваньня!
ЗНАШЛІ
Мікалай ня памятае, як ён запрог каня, як сеў на воз і выехаў з Менску. Суседзі назаўтра казалі, што Мікола сеў упоперак воза, так што адна нага была ў драбінах, а другая выстаўлена на фасон пісталета. Колькі праехаў ён такім парадкам — ня ведаюць, бо Мікалай скора зьнік дзесь на павароце дарогі. Усё гэта ня так ужо важна — ці мала як езьдзілі даўней з кірмашу людзі! — важна было тое здарэньне ў дарозе, якое вымагае таго, каб упамянуць, як Мікола выехаў з гораду. Мікалай, як праз сон, памятае дарогу, тыя крамкі на краю гораду, тыя карчомкі з вывескамі „Піва“, дзе затрымоўваліся сялянскія хурманкі, каб купіць якую-небудзь дробную рэч ў апошні раз папрашчацца з горадам, хлабыснуўшы на дарогу шклянку піва. Мікалаю нічога гэтага ня трэба было, і каб яго хто запытаў тады, што ў яго на карку — качан капусты, гарбуз ці галава, то ён зразу напэўна не адказаў-бы па тэй прычыне, што ён ня чуўся галавы.
Мікалаяў конік, ня чуючы над сабою цьвёрдай гаспадарскай рукі, пачынаў патрошкі лайдачыць: ён ішоў то адным краем дарогі, то другім, то сярэдзінай; дарога-ж была шырокая; а часамі проста спыняўся, адпачываў і толькі азіраўся, ці зважае гэта гаспадар і ці не бярэцца за пугу. Калі-ж яго абганяла чыя-небудзь хурманка, то ён некаторы час ішоў за ёю, каб скубянуць чужога сена або канюшыны. І ўрэшце зусім псаваў сваю канячую натуру, бо пачынаў выцягваць торбы з аўсом. Шукаючы аўсу, ён памацаў торбу з сольлю і выкінуў яе на дарогу. „Купіў ня купіў, а патаргаваць можна“, так мусі быць, разважаў Мікалаяў конь. Праўда, ён дастаў сабе па мордзе, ды ці варта на гэта зварачаць увагу? А Мікалай не варушыўся і ляжаў, як нябожчык. Покі адышоўся конік вярсты тры ад гораду, прашло добрых тры гадзіны часу. Людзі йшлі і ехалі. Шырокая дарога гаманіла, гула і стагнала ад людзкіх галасоў, груку калёс і стуку капытаў.
— На бок! — гукалі часамі Мікалаю, а Мікалай і ў вус сабе ня дзьмуў, бо нічога ня чуў. Яго абганялі, аб‘яжджалі, кідалі жарты, бо што возьмеш з п‘янага? А можа людзі памяталі словы нашага нябожчыка Базыля, які вучыў:
„Не чапай п‘янага: п‘яны ўсё роўна, як сьвяты“.
Мікалай быў ужо далёка ад Менску, як ён крыху ачухаўся і прышоў у памяць. Конік сам даўно зьвярнуў з шырокай дарогі, і дадому заставалася вёрст пяць. Палажыўшы на воз другую нагу, Мікола спыніўся, агледзіў воз і паправіўся. Усё было у возе, не хапала толькі адной рэчы: на галаве ня было шапкі.
Недалёка ад тэй павароткі, дзе зьвярнуў Мікалаяў конік, была яшчэ паваротка направа ў другую вёску. Мікалай ня ведаў, што ў некалькіх кроках за ім ехала другая хурманка і што ён не адзін такі на сьвеце, а ёсьць яшчэ ня горш яго дзюбануўшы Нічыпар Касмык. Нічыпар таксама нічога ня ведаў пра Мікалая і ляжаў на возе, як пласт. Ляжаў ён галавою к конскаму заду, абняўшы мяшок вотрубей, і гаварыў з ім, як з першым другам на сьвеце, бо думаў, што гэта быў не мяшок з вотрубямі, а яго добры знаёмы, якога ён узяўся падвязьці.
— Ты кажаш, брат, што гарох у цане? На ўсё цяпер цана расьце… На лета засею ўсё поле гарохам… Но-о! — гукнуў Нічыпар і хвасянуў пугаю ў той бок драбін, дзе з роду не запрагаўся конь.
— Лявон! — гаварыў далей Нічыпар да мяшка: — давай зоймемся гарохам, га?.. Што, брат Лявон, ці не казлы ты ўжо дзярэш? Эх, ты слабейка: выпіў, як куранё, а зьвіўся, як вуж, глынуўшы жабу. Гной ты, а не чалавек.
Тут Нічыпару ўспомнілася песьня пра Лявона, і ён зацягнуў:
|
Ой Лявон мой |
А той „Лявон“ ляжаў сабе і нібы-та таго. Пад‘ехаўшы з паўвярсты, Нічыпар пастукаў па мяшку і сказаў:
— Ось ты, Лявон, і чужы мне чалавек, a чаму я цябе люблю? А затым люблю, што ты, як і я, чалавек бяз хітрыкаў: што я буду каго абгаворваць? зайздросьціць каму? Ці як Сымон Вочап буду хадзіць у воласьць скаргі пісаць? Ні з кім я не сварыўся, ня біўся, ня судзіўся, бо той апошні чалавек, хто судзіцца. Няхай лепш маё пяройдзе. А калі трэба выпіць, то і вып‘ю, — вып'ю, ды розуму не прап‘ю, бо што тут галоўнае?.. — піць, але не прапіваць розум. Так я кажу?.. Эх, мілы ты мой друг! Дзе знойдзеш яшчэ такіх двух?
Нічыпар цяжэй налёг на мяшок, абняў і стаў яго цалаваць.
— І сыты-ж ты, сыты, ліха твайму ліху! Проста, як мянёк!.. Дзе ты нагуляў гэтулькі сала? Ось як вазьму я цябе, як сьцісну, ды як шпурну, то ты ў мяне апынішся… у Сёмкавым Гарадку!.. Што, можа скажаш ня шпурну? Ня шпурну? Я цябе ня шпурну? Дальбог шпурну, так шпурну, што косьці забражджаць!.. Хто ты мне? бацька або дзядзька? дзяцей я з табою хрысьціў? Вон з майго воза!
Нічыпар абхапіў мяшок, лёг з ім у рад, узьняў, штурхануў каленам і скінуў на дарогу.
— Разьлёгся-бо, як пан які, — пачаў Нічыпар, каб апраўдацца прад сабою: — я чалавек такі — ні з кім ня судзіўся, бо судзіцца ня люблю: раз, раз — і гатова!..
Доўга бубніў Нічыпар, — покі не заснуў. А прачнуўся — няма на галаве шапкі!
На тым месцы, дзе разьехаліся Мікалай з Нічыпарам, ляжаў стары капялюш. Я колькі раз бачыў яго на свае вочы, як пехатой хадзіў з Менску ў Беларучча. Гэты капялюш цяпер яшчэ жыў у маёй памяці. Я не магу ня ўспомніць пры гэтым майго друга, пісара, які першы, можна сказаць, зьвярнуў увагу на капялюш, як сьледуе быць. Пісар меў на рэдкасьць чуткую душу, мяккае сэрца і жывое слова, якім ён так валадаў, што мог, здаецца, прымусіць плакаць каменьне. Ну, што, на праўду, выяўляе сабою стары спаршыўлены капялюш, вывезены на поле з якога-небудзь сьметніка, а потым занесены ветрамі на дарогу? Так пазіраем на рэчы мы, простыя людзі, так пытае звычайны чалавек. Але ня гэтак зірнуў на яго пісар.
— Капялюш! — сказаў пісар і штурхануў мяне локцем: — ляжыш ты цяпер тут адзін, і топчуць цябе людзкія ногі. Цябе даўно забылі і кінулі аднаго на зьдзек цэлага сьвету. Пячэ цябе сонца, дажджы паліваюць, топчуць у гразь, нагой падкідаюць. А ты, друг маўклівы, ляжыш сіратаю, і ветры сярдзіта шумяць над табою! І ніхто і ніколі цабе ня спытае, што твой за век быў і доля якая.
Тут пісар высмаркаўся — вочы яго былі мокры ад сьлёз.
— А былі-ж і ў цябе сьветлыя часіны, вясёлыя дні, і табе, сіраціне, сьвяцілі агні. Новенькім вышаў ты з майстравых рук дзе-небудзь у Лодзі, або і ў Варшаве, і цябе не насілі ні Янук, ні Пятрук, а пан якісь важны, і ты быў у славе…
Ды дзе там? Я не скажу і дзесятай долі таго, што казаў пісар. Але ці так яно было, як ён казаў, ці іначай, я ня ведаю. Адно я толькі ведаю, што гэты стары капялюш прыцягнуў да сябе двух п‘яных гаспадароў.
Завярнуўшы каня і трымаючыся за аглабіцу, плёўся Мікалай, прыглядаючыся, ці не ляжыць дзе шапка. З другога боку, такім жа парадкам, плёўся і Нічыпар. Што было ў іх думках, сказаць трудна. Па тым, як яны плёвалі, можна было здагадацца, якое ў іх было пачуцьцё.
— Можа паднялі часамі шапку? — спытаў Мікалай, спаткаўшы трох хлапцоў: — конь, воўчае мяса, спудзіўся, нёс вярсту, і шапку згубіў, ось.
— Не, не паднялі, — адказалі, на момант спыніўшыся, дзяцюкі.
— Якая-ж хвароба панясла твайго каня? Ці ня выпіў ён? — спытаў потым адзін.
— Можа ты бяз шапкі выехаў з дому?
— Глядзі, яе даўно ўжо па этапе павялі, — сьмяяліся хлопцы з Мікалая.
— Я бачыў як-бы шапку на шляху. Чарнелася нешта, можа гэта твая, чалавек, шапка, — сказаў ехаўшы на гэты час гаспадар з Паперні.
— Ото дзякую, ведама мая! — сказаў Мікалай, сеўшы на воз і пагнаўшы каня. З другога боку таксама і Нічыпар распытваў жанок, ці ня бачылі яго шапкі.
— А якая-ж твая шапка — старая? — спытала адна.
Нічыпар паглядзеў на кабету: жартуе яна, ці не, і гаворыць:
— Равесьніца тваёй хустцы.
Жанчына ўгневалася.
— Няхай сабе і равесьніца, але мая — на галаве, а тваё заткала на шляху валяецца і ніхто ня хоча браць такую брыду.
— Брыда, хай брыда, а знойдзецца — не бяда, — вясёла залаташыў Нічыпар.
— Хто пытае, той ня блудзіць, — сказаў Мікола, здалёк угледзіўшы капялюш.
— Тпрру!..
— Язык век па балоце скача і ня гразьне, дый яшчэ і ў Кіеў у карчму завядзе, — гукнуў і Нічыпар, таксама ўбачыўшы капялюш.
І Мікалай і Нічыпар пазлазілі з вазоў і разам працягнулі рукі да капялюша.
— Ня руш: гэта мая! — асекся Мікалай і тузнуў капялюш.
— Як-то твая? — спытаў Нічыпар
— А так мая: я п‘яны быў і згубіў, вярнуўся і знашоў, дык, значыцца, мая! — упёрся Нічыпар.
— Ну, пусьці! — рвануў дужэй Мікалай.
— Фіў! — сьвіснуў Нічыпар, моцна трымаючы капялюш.
— Ня тузай, парвеш! — злаваў Мікалай.
— Ня рві, патузаеш! — перадражніў Нічыпар.
— Ось, як тузану, то ты і ногі задзярэш! — зусім узлаваўся Мікола і штурхануў Нічыпара плячуком. Нічыпар — Мікалая, і два гаспадары пачалі валтузіцца па полі, ня пускаючы з рук капялюша. Патаміліся абодва, як пеўні. Ні той, ні другі не аднімаў ад капялюша рук. Маўчалі і толькі цяжка саплі, як кавалёвыя мяхі.
— Што будзе? — спытаў Мікалай.
— Нічога ня будзе: адпачынем, дый зноў пачнём баранаваць, — адказаў Нічыпар: — я чалавек такі: біцца не хачу, судзіцца ня люблю, і я, апроч таго, чалавек бывалы: быў у кузьні і ў млыне. І тут — гу! гу! і там — гу! гу! — і нічога разабраць не магу, — і пашоў і пашоў барабаніць Нічыпар.
Мікола перш слухаў, а потым стаў углядацца на тое, што яны трымалі.
— Ты што згубіў — шапку ці капялюш?
— Шапку, — адказаў Нічыпар.
— І я шапку. А гэта, брат, прыгледзься, зусім ня шапка, а дрэнь. І ты дурань, і я дурань.
— Ці-ж?
— На, бяры! — пусьціў Мікола капялюш.
Павярцеўшы ў руках, Нічыпар шпурнуў яго аб землю і зірнуў на Мікалая. Колькі момантаў яны ня спушчалі адзін з другога вачэй.
— Цьфу!
— Цьфу!
— Нічыпар?!
— Мікалай?!
— Бадай ты запаветрылася, — сказаў Мікалай: — хоць-бы ніхто ня бачыў! І што мы скажам ім, бабам? — заядуць!
— Ось паедзем у Паперню, аднак блізка, і надумаемся там, што казаць. Ня выпіўшы квасу, не патрапіш!