У глыбі Палесься (1927)/На новым месцы

← На бацькаўшчыне

На новым месцы Аповесьць Аўтар: Якуб Колас 1927 год

Прапануем да спампаваньня!

НА НОВЫМ МЕСЦЫ XIII

Поезд падыходзіў пад Пінск.

Яшчэ нябачаныя краявіды Пінскага Палесься, залітыя сьвятлом верасьнеўскага сонца, атуленыя тонкаю павалокаю сінечы, поўныя сваяасаблівага хараства, першабытнай дзікасьці, мяккасьці тонаў і нейкай адвечнай задумлёнасьці, вынікалі перад Лабановічам, захаплялі сваімі чарамі неасяжнымі прасторамі зямлі і гэтаю роўнядзьдзю паземаў, што зьліваюцца з небам ці хаваюцца за цёмна-сіняю стужкаю бясконца далёкіх лясоў. А на гэтай роўнядзі вынікалі палескія вёскі, дзе над стрэхамі будынкаў высока ўзьнімаліся вязы, ліпы і клёны, абсыпаныя золатам восені. Бліскучым срэбрам вывіваліся рэчкі ў нізкіх берагох, раскрываліся шырокія разлогі балотных нізін, заросшых дзікаю травою, аерам і чаротам. Па гэтых дрыгвяных балоцінах, дзе здавалася, і вады ня было, прапіхаліся з чаўнамі рыбакі-паляшукі ў сваёй самабытнай вопратцы і шырокаполых капялюшох. Мясцамі расьсьцілаліся цэлыя плошчы жоўтых пяскоў, ашлякованых кучаравымі маладымі хвойнікамі. Малюнкі борзда зьнікалі, замяняліся новымі, і ня было калі спыніцца на іх, бо поезд імчаўся вельмі шпарка, мінуўшы апошні разьезд перад Пінскам.

Пасажыраў у вагоне было нямнога, і Лабановіч пераходзіў ад аднаго акна да другога, каб разгледзіць гэтую мясцовасьць і хоць прыблізна адгадаць, дзе яго новая школа. У вагоне ён навёў спраўкі аб сваіх Выганах у тутэйшых людзей. Аказалася, што яго новае месца ў пяці вярстах ад Пінску, і гэта вельмі ўзрадавала маладога настаўніка. І яшчэ даведаўся ён, што воласьць ад школы зусім блізка. Яму тут і дараду далі, як даставіцца да Выганаў. Для гэтага трэба толькі трапіць на Каралінскі рынак, а там напэўна будуць выганскія сяляне і за вельмі сходную цану, а то і проста дарма завязуць яго на самае месца.

І гэты ясны дзень, і гэтыя краявіды, поўныя поэзіі, і гэтыя весткі аб новым месцы, сабраныя ў дарозе, — усё гэта памацняла той добры настрой, з якім пад‘яжджаў Лабановіч к Пінску. З яго зьнімаўся цяпер і непакой і вялікі клопат знайсьці сваю школу і дабрацца да яе.

З чамаданам у руках паціснуўся ён на станцыю ў густым патоку людзкога тлуму. Прайшоў багатую і прыгожую залю першай клясы, прайшоў з выглядам чалавека бывалага, для якога ўсё прыгоства і ўбранства залі як-бы было самаю звычайнаю рэччу, хоць, ідучы, ён ня мог не заўважыць усю неадпаведнасьць свайго ўласнага ўбранства ў дадатак з гэтым таньненькім чамаданчыкам, з убранствам залі і тае шыкарнае публікі, што так важна сядзела за гэтымі пышнымі сталамі. Ён нават адчуваў тут нейкі страх, як чалавек, папаўшы не на сваё месца, і яго ўласная асоба паказалася тут занадта мізэрнаю, нязначнаю, неадпаведнаю месцу. Вось чаму ён стараўся шпарчэй праціснуцца, трымаючыся больш каля сьцяны, каб не замінаць тут нікому, каб не вярнуў яго назад гэты высокі і грозны швэйцар у бліскучых галунох. І толькі прайшоўшы залю і апынуўшыся ў карыдоры, уздыхнуў ён лягчэй. Цяпер перад ім стаяла задача знайсьці Каралінскі рынак. Гораду ён ня ведаў, бо яму даводзілася быць тут першы раз. Хвіліну пастаяў на ганку перад пад‘ездам, дзе таўпіліся возьнікі, стараючыся перахваціць пасажыраў.

„Лепш будзе ўзяць возьніка“, падумаў Лабановіч. Зрушыў з месца, выбраў возьніка пабядней і загадаў ехаць на Каралінскі рыйак, што быў на другім канцы гораду.

Праехаўшы некалькі вуліц і завулкаў, возьнік спыніўся — тут і ёсьць Каралінскі рынак. Не сьпяшаючыся і разглядаючыся пайшоў Лабановіч хадзіць па рынку, шукаючы сялянскіх падвод. Сям-там пападаліся тыповыя постаці паляшукоў і паляшучак, надзвычайна паважных і нават гордых, бо яны так зьняважліва паглядалі на ўсё, што ня было паляшуком, і ня надта ахвотна ўступалі ў размовы, што ня мелі беспасярэдніх адносін да іх уласных паляшуцкіх пэрсонаў, бо, па іх думцы, усё, што не зьяўляецца паляшуком, ёсьць басякі або проста жулікі.

— Скажэце, будзьце ласкавы, — зварачаўся настаўнік да некаторых сялян-паляшукоў: — ці ня ведаеце, дзе-б тут знайсьці каго з выганскіх.

Запытаны паляшук разважна падымаў вочы на настаўніка, аглядаў яго і адказваў не адразу. І з гэтага адказу часамі не выплывала ніякай пэўнасьці — буркне, каб адвязацца. Але, разгледзіўшы настаўніка і нешта разважыўшы, часамі гэты-ж паляшук, зноў спаткаўшы яго і даведаўшыся, што гэта настаўнік, даваў ужо болей падробныя спраўкі дзе спыняюцца выганаўцы, дзе іх можна знайсьці. Але аказалася, што сёньня іх тут зусім ня відаць было.

Патупаўшы па рынку і не знайшоўшы нікога з Выганаў, Лабановіч старгаваў за рубель возьніка. Хоць заплаціць прыходзіцца дорага, затое-ж ехаць ён будзе выгодна.

Рэсорная павозка, мінуўшы брукаваныя траскія вуліцы, мякка пакацілася па гладкай пыльнай дарозе, дзе пападаліся часамі прыгожыя адзінокія ліпы і цэлыя купы разложыстых вязаў каля паселішчаў, параскіданых досыць густа ў бок ад дарогі. Лабановіч уважна прыглядаўся да ўсяго, што пападала ў поле яго зроку, стараючыся заўважыць кожную драбніцу, як-бы гэта мела для яго нейкае надзвычайна важнае значэньне. І гэтая мясьціна яму адразу спадабалася. Зямля навокал была добрая, раджайная, і народ, відаць, жыў тут заможна. А пагода была ціхая, ясная. Хоць дзень ужо зьмяняўся падвячоркам, але было яшчэ досыць горача. Неба, зьлёгка агорнутае танюсенькаю белаватаю павалокаю, як-бы шоўкаваю кудзелькаю, здавалася, ніжэй нахілілася над гэтымі паземамі, каб папесьціць іх пацалункамі сонечнага сьвятла.

Мінуўшы прыдарожны слуп з дзяржаўным гэрбам, і табліцаю, дзе значылася: вёска Выганы. Двароў 73 (прычым нейкі жартаўнік сьцёр літару „д“ у слове „двароў“). Мужчын 269, жанчын 284, возьнік спусьціўся з горкі і павярнуў направа: зараз-жа за Выганамі на шырокім пляцы што разьдзяляў дзьве вёскі, Выганы і Высокае, стаяла школа. Лепшай позыцыі для яе, здаецца, нельга было і знайсьці. Школа якраз стаяла на прасторным месцы паміж дзьвёх невялічкіх вёсачак, прыветна бялеючы сваімі шырока раскрытымі акяніцамі. Пры школе быў досыць вялікі агарод, праўда, незасеяны і запушчаны. Агарод прымыкаў да плятня казённага лясьнічага. Удоўж плятня цягнуўся цэлы рад высачэзных вязаў, аддзяляючы прыгожы парк казённага лясьнічага ад пляцу, дзе стаяла школа. Лявей гэтага пляцу раскінулася вёска Высокае, дзе з-за дрэў весела выглядалі акуратныя чаротавыя стрэхі сялянскіх хат і клуняў. Ніжэй школы, на аднэй з ёю лініі, выглядала з-за саду дзяковая сядзіба і царкоўны дом, дзе жылі цяпер дзьве папоўскія сястры, якіх абмінула замуства, хоць надзеі на замуства яны яшчэ ня трацілі. У кроках ста ад школы прасторны пляц-выган досыць крута спускаўся да рэчкі Піны. За рэчкаю ляжалі неасяжныя прасторы балот. На гэтых прасторах рос густы і нязвычайна высокі чарот. Зарэчная балотная роўнядзь зьлівалася з небам і, здавалася, ня мела канца-краю.

Усе гэтыя малюнкі абегла мільгануліся перад вачамі настаўніка, але ня было калі спыніцца на іх з тэю ўвагаю, якую справядліва яны заслугоўвалі, бо возьнік спыніўся перад прасторным школьным ганкам.

Лабановіч саскочыў з павозкі і ўзьбег на ганак. Дзьверы былі замкнёны, а на стук ніхто не азваўся, але вокны ў кватэры настаўніка былі раскрыты насьцеж. Заліты сонцам пакойчык выглядаў вельмі прыветна. Адтуль пахла сьвежаю пакраскаю. Пад вокнамі ляжалі кучкі друзу. Відаць, тут быў нядаўна рамонт і яшчэ не пасьпелі зрабіць парадку.

— Пастойце трошкі тут, — сказаў Лабановіч да возьніка, а сам пабег у двор, каб зайсьці ў школу другім ходам.

Каля дзьвярэй кухні стаяла замурзаная дзяўчынка гадкоў пяць і зьдзіўленымі вочкамі пазірала на незнаёмага чалавека. На дзьвярах кухні вісеў замок.

— А дзе твая маці? — запытаў дзяўчынку Лабановіч.

Дзяўчынка правяла па носе каравым рукавом.

— Пайшла да паненак, — адказала яна і кіўнула галавою ў бок папоўскага дому.

— А мама твая тут жыве?

— Эгэ!

— А бацька твой дзе?

Дзяўчынка пазірала на настаўніка, ня ведаючы, што адказаць на гэтае запытаньне.

— Ты можа паклічаш маму?

— Яна, мусіць, на сяло пайшла, — прамовіла разважліва дзяўчынка. Відаць, ёй не хацелася шукаць маткі, а можа яна проста ня ведала, куды тая пайшла. Яна адвярнулася ў другі бок, перастаўшы цікавіцца незнаёмым чалавекам, а можа, каб паказаць, што гаварыць тут болей з ёю няма, чаго, і засьпявала сваю песеньку.

Лабановіч пайшоў назад, раздумваючы, што рабіць яму далей. Вышаўшы з двара школы, ён заўважыў новую асобу. Досыць каравы стары чалавек стаяў каля возьніка. Угледзеўшы настаўніка, гэтая асоба ў заношаным паліце на гарадзкі лад, доўгавалосая, з неахайным хмызам на твары, накіравалася ў бок Лабановіча.

— Пэдагог? — разьвязна запытаўся незнаёмы чалавек, асьвяціўшы свой хмыз усьмешкаю, і падаў руку.

— Так, я назначаны сюды настаўнікам, — адказаў Лабановіч, падаючы руку. Далонь і пальцы ў незнаёмага чалавека былі нейк ненатуральна вывернуты і напаміналі сабою лапу вялізнага крата.

— Ну, будзем знаёмы: ваш сусед, псаломшчык Бацяноўскі.

Нельга сказаць, каб Лабановіч быў вельмі здаволены такім суседзтвам: дзяк быў занадта каравы і апушчаны і ў яго твары было штось такое, што не гарнула да гэтага чалавека.

— Дык як ваша прозьвішча? — запытаў дзяк.

— Лабановіч.

— А вы можа з духоўных? — цікавіўся далей дзяк.

— Не, я другой пароды.

— З сэмінарыстых?

— Скончыў настаўніцкую сэмінарыю.

— А вы разумееце царкоўныя сьпевы?

Гэтае распытваньне пачынала злаваць настаўніка, тым болей, што яго чакаў возьнік, і ён ня выясьніў яшчэ пытаньня, як убіцца ў школу. І на апошняе запытаньне ён адказаў:

— А вось зачынайце „Іжа херувімы“, дык я вам зараз падцягну.

— І нотнае ведаеце, — не адставаў дзяк.

— Калі трэба, дык і на нотах засьпяваю.

— Вось гэта добра! — зарадаваўся дзяк: — айцец Мікалай прасіў інспэктара назначыць сюды такога настаўніка, каб мог наладзіць царкоўны хор.

Упамінаньне аб а. Мікалаі і аб царкоўным хоры было зусім не пад густ Лабановічу, бо па часьці царкоўных сьпеваў ён чуўся вельмі нямоцна, як і наогул у гэтай галіне мастацтва.

— Скажэце, калі ласка, — перапыніў ён дзяка, бо той яшчэ хацеў паставіць нейкае пытаньне, — як знайсьці тут воласьць?

— А вот праехаць сялом на той бок — вярсты ня будзе.

— Ну, то бывайце здаровы!

Пакланіўся дзяку і крута павярнуў да возьніка.

— Праедзем у воласьць!

Яны паехалі, а дзяк пазіраў усьлед настаўніку і ківаў галавою. Відаць, настаўнік яму не спадабаўся, бо як ён асьмеліўся сказаць яму, старому чалавеку, зачынаць тут, на выгане „Іжа херувімы“? Трэба будзе пагаварыць з а. Мікалаем.

У сваю чаргу спатканьне і размова з гэтым заскарузлым дзяком трохі папсавала настаўніку яго добры гумар, і асабліва не спадабалася яму, што а. Мікалай прасіў інспэктара назначыць сюды сьпевака. Ён пачаў думаць аб а. Мікалаю, што гэта яшчэ за тыпус такі. І прыдзецца-ж да яго зайсьці гэтымі днямі. Але ўсё гэта скора згладзілася, сьцерлася з памяці, і ён з вялікаю зацікаўленасьцю разглядаў двары і будынкі тутэйшых сялян. У сяле была адна толькі вуліца, а будынкі далёка цягнуліся ў глыб двароў побач яе. Мінулі цэркаўку і новы папоўскі дом. Яшчэ праехалі некалькі двароў і павярнулі ў двор валаснога будынку.

На ганку перад зборняю спаткаў Лабановіча валасаты стораж, дзед Піліп. Гэта быў каржакаваты, крэпкі і ўвіхны яшчэ старычына з доўгім чырвоным носам і вострымі, пранізьлівымі вачамі.

— Дзень добры, дзеду!

— Дзень добры, панычу!

— Можна пабачыць пісара?

— У канцылярыі паніч сядзіць. А вы-ж хто будзеце? — запытаў дзед.

— Настаўнік вашай школы.

— А, дык гэта паныч — настаўнік!?

Дзед Піліп, здавалася, зарадаваўся, што прыехаў настаўнік. Ён прыветна засьмяяўся і, як нейкаму даўно чаканаму госьцю, шырока расчыніў дзьверы.

— А наш паныч такі і казаў, што павінен скора прыехаць да нас новы настаўнік. Вось вы і прыехалі.

„Цікавы дзед“, думаў Лабановіч, разглядаючы самабытную постаць дзеда Піліпа.

— Дайце ваш чамадан, я занясу яго ў пакой для прыежджых.

Дзед Піліп узяў чамадан з рук настаўніка, паказаўшы яму рукою на канцылярыю.

XIV

Прайшоўшы прасторную зборню, чыста падмеценую дзедам Піліпам, але брудную, бо на падлозе было ня менш, як на корх засохшай гразі, нанесенай сюды з усіх канцоў воласьці, Лабановіч адчыніў дзьверы ў канцылярыю. Канцылярыя была сьветлая і таксама прасторная, разгароджаная балясамі. За гэтымі балясамі стаяў доўгі стол, абіты цыратаю. Над сталом са сьцяны пышліва схіляліся строгія, размалёваныя цары і царыца ў пазалочаных рамах. За сталом сядзелі дзьве асобы: яшчэ зусім малады бязвусы хлапчук з маленькімі шэрымі вочкамі, але хітрымі і трохі насьмешлівымі. Белая манішка і прылізаныя валасы яго казалі аб зухаватасьці маладога памоцніка пісара, а гэтыя хітрыя воўкі і жулікаватая ўсьмешка сьведчылі аб здольнасьцях вывуджваць грыўні і саракоўкі з паляшуцкіх кішэняў. Другая асоба — сам пісар, таксама малады, але больш сталы. У пісара былі чорныя вусы, праўда, кароткія, і рэзка азначанае месца барады, заросшае кароткаю густою шэрсьцю, кароткі задзёрты нос і зякратыяі блізарукія вочы, прыкрытыя цёмнымі акулярамі. Пісар сядзеў, нізка спусьціўшы ў паперы галаву і нешта пісаў.

Лабановіч спыніўся каля балясаў.

Прывітаўся.

Памоцнік спыніў сваю работу, кіўнуў настаўніку галавою і чакаў далейшага выясьненьня справы. Пісар не адрываўся ад работы.

— Выбачайце, што я перабіваю вам работу, — загаварыў Лабановіч і адрэкомэндаваўся.

— А-о-о! — азваўся тады пісар, борзда ўстаючы і праводзячы настаўніка за балясы. Тут ён падаў крэсла і папрасіў Лабановіча сесьці.

— Школа мая аказалася запёртаю з усіх канцоў і я ніяк ня мог туды ўбіцца. Прыехаў да вас, каб навесьці спраўкі. Дзе-ж мне прыпыніцца?

Пісар засьмяяўся.

— І школа, кажаце, ёсьць, а спыніцца няма дзе. Ну нічога: усё будзе добра.

— Раз ужо заехалі да нас, то ўсё роўна, як Хрысту за пазуху папалі, — у тон пісару дадаў памоцнік.

— За пазухай ня надта ўжо цікава сядзець, — засьмяяўся Лабановіч. — А ў школе, здаецца, рамонт быў?

— Быў, быў! Я ўжо пастараўся адштукаваць вам кватэрку на пяць з плюсам.

Пісар, як відаць, стараўся пусьціць трохі пылу ў вочы і ўсе такія важныя мерапрыемствы ён у значнай меры прыпісваў сабе. А калі ён гаварыў, то нейк прыжымаў губы і дробненька трос галавою. Гэтае пісарскае самахвальства адразу кідалася ў вочы, а каб яшчэ больш заахвоціць пісара, Лабановіч тут-жа падзякаваў яму і пахваліў яго за побрыя адносіны да школы, зазначыўшы, што такіх слаўных пісароў ня надта многа на сьвеце.

— Ну, што вы кажаце? — Адразу відаць было, што гэта пісару спадабалася. — У нас з настаўнікам заўсёды былі самыя лепшыя адносіны, і школа ад нас ні ў чым не цярпела, — важна сказаў пісар і патрактаваў Лабановіча папяросаю.

Дайце ўжо і мне пусьціць дым з прычыны такога важнага здарэньня, — працягнуў руку да пісараўскіх папярос памоцнік, бо звычайна пісар ухіляўся свайго памоцніка, хоць і быў лібэралам.

— А пры школе-ж, здаецца, жыве хтось?

Лабановіч зноў заводзіць гутарку аб сваёй школе.

Пісар і памоцнік зірнулі адзін на другога і нейк хітравата-блудліва пасьміхнуліся.

— Жыве там… старожка.

— Дык гэта, мусіць, яе дзяўчынку, бачыў я там каля кухні?

Пісар выпускае дым і адначасна выдае скрозь прыцятыя губы нейкі спэцыфічна свой гук „псс“, трасучы галавою.

— Так, гэта яе дачка, Юста, а скора і… сын будзе… напэўна сын, судзячы па бацьку.

Пісар і памоцнік зноў пераглядаюцца і сьмяюцца.

— Мітрафан Васільлевіч не павінен даць маху, — дадае памоцнік, і маленькія вочкі яго амаль зусім засланяюцца сьмехам.

Лабановіч глядзіць на іх, дагадваецца аб нейкай романічнай тут гісторыі. Ён адчувае, што гэтая гісторыя стане яму зараз вядома.

— А хто такі Мітрафан Васільлевіч?

— А гэта ваш папярэднік.

— А… Ну, Чяпер я ведаю, у чым тут справа.

— Нашкодзіў, а сам у Пінск уцёк.

І пісар ізноў пачаў сьмяяцца.

Няцікава было вясьці далей гутарку ў гэтым тоне і калупацца ў людзкім брудзе. Лабановіч рад быў-бы сядзець цяпер у сваёй школе. Хацелася асталявацца там і пачаць нешта рабіць, разабраўшыся ў новай абстаноўцы.

Дзён тры Лабановічу ўсё-ж такі прышлося пабыць у воласьці на кватэры пісара, покі школа прывядзецца ў парадак. Праўда, ня многа патрэбна было работы, каб зрабіць гэты парадак: выслаць некалькі жанчын памыць падлогу ды прыбраць друз каля школы. Усё гэта абяцалі зрабіць на гэтых днёх. Астаноўка была толькі за старастам Бабічам, які павінен быў выправіць на работу жанчын. Але стараста быў заняты дзесь другою справаю. Гэтыя тры дні Лабановіч жыў і сталаваўся ў пісара. Пісар быў чалавек халасты, гасьцінны. Пры ім жыла яго старая маці. Родам яны былі са Случчыны, і Лабановіча яны лічылі сваім чалавекам. Апрача таго, старшы пісараў брат быў таксама настаўнікам на Піншчыне.

Будынак валаснога праўленьня стаіць на горцы над самаю рэчкаю Пінаю. Адгэтуль адкрываецца надзвычайна шырокі і прыгожы від на зарэчную часьць Піншчыны. Каля самага сяла праходзіць шырокая дуга вады. Вада цячэ так ціха, што яе скарэй можна прыняць за заплаў, а не за самую рэчку. Круглыя, зялёныя лопухі купаюцца ў ёй, калышыцца расянка на тонкіх доўгіх ніцях-сьцяблох. Адхонны бераг Піны ўстаўлен чаўнамі і чайкамі-душагубкамі. Быстра сьлізгацяць душагубкі па люстранай гладзі вады пад лоўкімі ўзмахамі вёсел прывычных паляшукоў і паляшучак. Вось з-за рачных загібаў выплываюць рыбакі з сваімі снасьцямі. Сур‘ёзныя, павольныя постаці. Селянін-гаспадар шыбуе з таго берагу. З краёў душагубкі зьвешваюцца махрастыя пукі чароту і жмуты жорсткай асакі. Гоніць чайку грабец. На другім канцы сядзіць з стрэльбаю паляўнічы. Зоркія вочы пільна ўглядаюцца ў лінію дугі каля берагу. А сярод гэтай драбязы чаўноў і душагубак цісьне павольна паважны дуб з рознымі таварамі і продуктамі. За шырокаю бліскучаю дугою ляжыць, як мора, неасяжны прастор балотных зарасьляй, дзе ўсё згладжваецца, пакрываецца, як-бы шліфуецца роўнаю сьцяною высозных чаротаў з бурымі мятлістымі кісьцямі. І ўся гэтая зарасьль, гэтая жывая коўдра вісіць-хістаецца над дрыгвянаю багнаю бяскрайных балот, дзе ня пройдзе чалавек, дзе толькі можа з трудом прасунуцца лёгкі човен або чайка-душагубка, угінаючы сабою балотную скарынку, на якую набягае вада. Незнаёмаму з тутэйшымі балотамі чалавеку небясьпечна забірацца ў гэтыя нетры-трушчобы: заедзеш сюды, ашаломішся і заблудзіш і не патрапіш выбрацца адгэтуль, бо апроч густых чаратоў ды неба над галавою нічога ня ўбачыш. Прападзеш, калі ня выратуюць людзі. На гэтым балотным прасторы пападаюцца вузкія, чорныя, як ноч, як растопленая смала, палосы вады страшныя сваёю маўклівасьцю і глыбінёю. Тут праходзяць рэчкі Струмень, Стаход і Стыр, дзесь па той бок гэтай балотнай роўнядзі. Лабановіч цэлымі гадзінамі праседжвае ў воласьці каля адчыненага вакна, любуецца прасторамі балот, поўнымі сваяасаблівага прыгоства і жыцьця.

А пагода на зьдзіўленьне ціхая, ясная, цёплая. Сіняватая смуга зьвісае над зарэччам. Журботна-ласкавая ўсьмешка восені разьліта на гэтых занямелых, як-бы заснуўшых далях. Вынікае, далёка-далёка, белаваты дымок рачных параходаў. Здаецца, ён стаіць на адным месцы, ня рухаецца — так павольна здалёк вызначае ён лінію рачной плыні. І доўга трэба сачыць, углядацца, каб заўважыць рух белаватага дыму над гэтымі пабурэлымі ад часу чаротамі. Адна зьява асабліва зацікавіла тут Лабановіча: раптам то ў адным, то ў другім месцы паднімецца палавое воблака дыму, выблісьне агонь, разьбягаючыся па крузе. Пройдзе мінута, другая, дым прападзе, і зьнікне агонь — не пад сілу яму змагацца з гэтаю стыхіяй балот, ня можа ён разгарнуць тут сваіх гарачых крыльляў, і нікне. Крыху счакаўшы, агонь выбухне ў другім, у трэцім месцы, а то ў некалькіх мясьцінах адразу. Гэта сумысьля падпальваюць балота паляшукі, каб на выгараным месцы расла на лета маладая лепшая трава.

Пазірае Лабановіч на гэтыя зьявы-малюнкі, убірае іх у сваю істоту, злучаецца з імі, імі жыве, адчувае як-бы нейкую блізкасьць да іх, спачуваньне, прыязьнь, дружбу, і яму хочацца яшчэ болей шчыльна зьліцца з імі, расплысьціся ў гэтых павабных далечах-прасторах і самому стацца гэтым прасторам. У яго душы ўзьнікаюць нейкія поўныя чараў няясныя вобразы, родзяцца сугучныя акорды гэтым бяскрайным прасторам, і часамі мільгаецца ў ім штось як-бы даўно знаёмае, бачанае, перажытае, але дзе і калі? Ці гэта толькі — водгалас яго ўласных лятуценьняў, сьненьня ці сапраўды ён ужо перажываў нешта падобнае? На нейкі момант забывае, дзе ён, як-бы зусім адрываецца ад зямлі і ад рачаіснасьці.

Але гучныя галасы зямлі і моцныя ніткі рачаіснасьці, каб можна было надоўга забыцца аб іх. У воласьці толькі ў некаторыя дні і гадзіны бывае зацішак, такі зацішак, калі нават і памоцнік пісара вылезе з-за стала і на некаторы час зьнікне. Звычайна-ж тут, на зборнай ці ў канцылярыі, таўчэцца народ. Прыходзяць людзі па сваіх справах, а спраў гэтых у воласьці многа. Ці жальбу напісаць на суседа, ці заключыць контракт, ці нядоімку ўнясьці, ці льготу сыну зрабіць, ці копію ўзяць, ці проста так сабе пісара пабачыць, шапнуць, таемна кіўнуць яму галавою, каб выйсьці ў пакой для прыежджых, дзе ўжо пачціва, стаіўшыся ў куточку, стаяць пакорлівыя бутэлькі піва.

Шумна і гучна прыходзіць сюды старшыня, Захар Лемеш. Яго ногі яшчэ не пасьпеюць, як сьледуе, стаць на ганку за зборняю, а ўжо тут ў канцылярыі кажуць: „Старшыня ідзе“. Зычны голас старшыні папераджае самога старшыню. Як капітан з салдатам, паздароўкаецца ён яшчэ з двара з дзедам Піліпам, а дзед Піліп адкажа яму пасалдацку: „здравя жылаю, гаспадын старшыня“, хоць ні старшыня, ні дзед Піліп у салдатах ня служылі. Калі-ж дзед Піліп на вочы не пападзецца, то старшыня пусьціць свой зычны голас да каго-небудзь на зборні. А калі і на зборні пуста, нікога няма, то ён прарэжа зычным голасам і гэтую пустату: „Братцы мае, нікога няма“. Бо голас у старшыні моцны, ён любіць свой голас: голас дае яму пашырэньне яго ўласнаму „я“. Пісар-жа і памоцнік патураюць яму. Пісар кажа, што такога старшыні ва ўсім Пінскім павеце няма, а памоцнік ня раз гаварыў: „Нашаму-б старшыні паліцмэйстрам быць“. Усё гэта кружыць галаву Захару Лемешу. Ды ён-жа — гаспадар воласьці.

Захар Лемеш — фігурны чалавек. Як для старшыні, ён яшчэ зусім малады, гадоў пад трыццаць пяць. К таму-ж ён і бялявы, а бялявасьць мае тую ўласьцівасьць, што паказвае чалавека маладзей яго лет. Барады ў старшыні няма і вусы яго вышлі слаба, але твар яго энэргічны і досыць прыгожы. Губы, хоць трохі таўставаты і часамі крывяцца, але гэта ўжо — здабытак яго старшынскай важнасьці, а не падарунак прыроды. Зеленаватыя вочы ўмеюць быць злымі і строгімі, хоць сам старшыня чалавек нязлы. Калі ён уваходзіць у канцылярыю, то шумна ідзе за балясы, громка здароўкаецца з пісарам і з памоцнікам пісара і важна садзіцца за стол, прычым крэсла пад ім скрыпіць, трашчыць і хістаецца, бо старшыня — мужчына ёмкі, шырокі, як добрае шула ў гумне заможнага гаспадара.

— Слухай, пісар: трэба купіць нам добрых крэсел, бо на гэтай „рундзе“ і сядзець нельга.

„Рунда“ ў старшыні азначае „ярунда“.

Затым старшыня пераводзіць вочы на царскія портрэты і на рамы, што сам выбіраў. Ён цешыцца з цароў і асабліва з царыцы. А часамі ня ўтрывае і скажа:

— Эх, ядры яго качан! Убрацца-б, як цар, ды мець-бы сабе такую маладзіцу!

Пасьля гэтага старшыня пытае ў пісара, як справы ідуць, што зроблена, што трэба зрабіць, куды паехаць у першую чаргу і да каго заехаць, зрабіўшы справу.

— Ну, дай папяросу, — гаворыць у заключэньне старшыня.

Калі часамі памоцнік пісара працягне яму свае папяросы, то старшыня зьняважліва махае рукою і гаворыць:

— Рунда твае папяросы!

Ён ведае, што пісаравы папяросы даражэйшыя, хоць распазнаць гэта сваім уласным смакам ён ня можа, бо старшыня ня курэц, а курыць толькі пры выкананьні старшынскіх абавязкаў для большай соліднасьці і важнасьці, Ён часамі нават і сам купляе пачачкі папярос па дзесяць штук за тры капейкі дзесятак, бо не заўсёды-ж пад рукою бывае пісар, дый яно яшчэ важней выглядае, калі старшыня сам пры людзях вымае з свае кішэні папяросу.

— Пры службе, бач ТЫ, бяз гэтага трудна абыйсьціся, — гаворыць старшыня, калі хто заўважае, што ён курыць пачаў.

Сюды-ж вольным часам заходзіць і царкоўны стараста Грыгор Крэшчык, крапак-старычына гадоў за шэсьцьдзесят. Ён любіць кампанію вышэйшага палёту, любіць пасядзець пабалакаць, парагатаць і аб царкоўных справах завесьці размову, бо Крэшчык больш за папа дбае аб дабрабыце царквы. Таксама любіць ён хлабыснуць піва. Часамі з півам і прыходзіць сюды ды яшчэ і рыбіну ў падатак прыцягне, каб пісарава маці зрабіла фрыштык. Грыгор Крэшчык рагоча заліхвацка. Пагутарыўшы аб сьвятых справах царкоўных, ён так ці іначай скіруе размову і на прыгожых маладзіц. Адным словам, чалавек душа.

Стараста Бабіч — ціхі чалавек, лагодны. Сам ён гаворыць мала, а толькі слухае, як другія сакочуць, прычым на яго твары ўвесь час красуе найдабрэйшая ўсьмешка. Ніхто так ня ўмее слухаць, як стараста Бабіч: уважна, спагадна, прачула. Часамі ён сьмяецца ўголас, махнуўшы рукою і спусьціўшы лысую галаву. А калі адпаліць хто што-небудзь вельмі сакавітае, тады стараста замахае абедзьвюма рукамі і сьмяецца, круцячы галавою. Прыемна расказваць такому чалавеку.

І пісар, і старшыня, і абодва старасты агортваюць Лабановіча сваёю ўвагаю, частуюць півам, падбадраюць, каб быў весялейшым, бо тут няма прычын быць невясёлым: і маладзіц тут харошых многа і панёнак хватае — у першую чаргу дзьве сястры-пападзянкі і дзякова Даша, і ўсе яны амаль на адным дварэ са школаю.

Слухае настаўнік ды пасьміхаецца, а сам думае — скарэй-бы ў школу сваю перайсьці.

XV

Лабановіч любіць сваю новую школу. Адразу нейк да душы прышлася яна, бо нават і знадворны выгляд яе такі, як быццам-бы яна ўсьміхаецца табе прыветнаю ўсьмешкаю. І ганачак такі прытульны, просты, бяз усякіх лішніх выдумак. Ну, вось так часамі і горне пасядзець, паслухаць гэтае штодзеннае водгульле наўкольнага жыцьця, яго адвечную песьню, дзе акорды людзкога шуму будзяць, жывяць і поўняць гэтыя прасторы зямлі і нейкім дзіўным водгаласам закідаюцца ў тваю душу, адбіваюцца ў ёй, уторачы гэтым акордам.

І асабліва гучна зьвініць гэтая песьня надвячоркам або раніцаю, калі струны паветранай арфы так пяшчотна-чульлівы, калі кожны гук плыве-расходзіцца па іх у працяглых музычных тонах. Улева адгэтуль, у трох чвэрцях вярсты, пралягае чыгунка. Высокія слупы з туга нацягнутым дротам, бы нейкія музыкі, складаюць гімны людзкому розуму. Пераможнаю радасьцю гучаць жалезныя калёсы вагонаў, і гэтае гучаньне падхватвае зарэчны чарот, ператвараючы яго ў цэлую мяцеліцу адрывістага сьмеху-шуршаньня. А справа, з глыбі гэтага Зарэчча, бы зьвер з нутраў балот, гудзе кароткі нізкі голас парахода. Цэлая сымфонія гудкоў, зьмякчаная далячынёю, бяжыць-плыве сюды з гораду, дрыжыць-трасецца ў паветры, як срэбраны звон на вострым мэталічным шпяні. Сюды-ж, у гэтую сымфонію фабрычных гудкоў, далучаецца грукат і кільгіканьне сялянскіх калёс, гоман рыбакоў, стук вёсел і закацісты сьмех вясёлага чалавека ці ядраная лаянка ўзлаванага сэрца.

Задаволены Лабановіч і сваёю кватэраю. І параўнаць ня можа яе з цельшынскаю. Тры сьветлыя, прасторныя пакойчыкі, акуратна адрамантаваныя, пабеленыя, чыстыя. Аглядае іх, цешыцца імі, усьміхаецца сам сабе, і сам сабе кажа: „Добрую маеш, браце, кватэру“. Асабліва прыходзіцца да густу гэты сярэдні пакойчык. Адно акно выходзіць на выган, другое — на Зарэчча. У гэтым пакойчыку і будзе яго сталае месца.

У кухні жыве старожка Ганна, жанчына гадоў за трыццаць пяць, з малалетняю дачкою Юстаю. Юста ціхенька сядзіць каля печы, голасу яе ня чуваць, бо маці не пазваляе ёй ні песьні засьпяваць, ні громка загаманіць. Ганна так баіцца новага настаўніка. Яна ўпэўнена, што ён скажа ёй выбірацца вон са школы: нашто: яна яму такая брыдкая ды яшчэ цяжарная? Каму-ж гэта ахвота слухаць піск дзіцяці, а яно будзе ў яе месяцы праз тры-чатыры? Ня быць ёй у школе — і людзі кажуць так.

У кухні адбываецца вялікая пакута чалавечай душы, але хто ведае аб ёй? І каму ведаць цікава? Людзі могуць толькі паспагадаць, памагчы гараваць, але ўзяць на сябе часьць людзкога гора ніхто ня хоча. Ніхто ня хоча пусьціць Ганну да сябе ў хату, а свайго прыпынку ў яе няма. Праўда, у Ганны ёсьць муж, п‘яніца-кабрак. Але ўжо некалькі гадоў, як кінула яго, бо ён злы, нягодны. Біў яе бяз усякай прычыны, можа таму, што на сьвеце жыць ня лёгка. У школе асталявалася была Ганна, і жылося ёй ня кепска. Але ізноў-жа гэтае няшчасьце… Ганна ўспамінае Мітрафана Васільлевіча, таго настаўніка, што быў перад гэтым. Ну, што яна магла зрабіць? Баялася працівіцца, каб месца ня страціць, бо хто заступіцца за яе? Ды лепей было-б страціць месца тады з адным дзіцем, чым траціць яго цяпер. І Ганна боязна прыслухваецца да кожнага руху, да кожнага кроку настаўніка ў яго пакоях. У яе ёсьць маленькая надзея на старшыню, на пісара, на бацюшку, бо да іх зьвярталася яна, каб закінулі за яе хоць адно слоўка перад настаўнікам. Але ні старшыня, ні пісар, ні бацюшка нічога аб ёй не казалі Лабановічу, а поп яшчэ і ня бачыўся з ім. Старанна прыбрала яна кухню, зьмяла, выцерла кожную пылінку. Два разы перамыла падлогу ў пакоях настаўніка, пасыпала жоўтага пясочку каля кухні. Усё, што толькі можна было зрабіць, каб чыста было, яна зрабіла і цяпер са страхам чакала вырашэньня свайго лёсу.

Лабановіч заходзіць у кухню. Яму цікава паглядзець на сваю старожку, чыя асоба зьвязвалася романічнаю гісторыяй з асобаю яго папярэдніка, гэтага самага Мітрафана Васільлевіча.

Пужліва стаіць Ганна, і сэрца яе калоціцца.

Лабановіч першы раз бачыць такую брыдкую, няўдалую жанчыну. Мяшкаватая постаць яе, фігура няскладная, тапорная. Маленькія піўныя вочкі глыбока ў лоб заходзяць. Але гэта ўсё нічога, — нос, вось дзе ўсё няшчасьце беднай жанчыны. Носа, можна сказаць, і няма. Пярэдняя часьць Яго правалілася. Тырчыць каля вачэй агрызак носа. Нос, ці праўдзівей, бязносьсе робіць твар яе страшэнна брыдкім, пачварным, а голас вугнівым. Радзілася яна такою. Як нейкі праклён, носіць на сабе грэх бацькоў сваіх. Юста сядзіць ваўчком на тапчаніку каля печы і паглядае, бы той зьвярок, на настаўніка. І яна баіцца яго: ад маткі чула, што гэты незнаёмы чужы чалавек можа прагнаць яе з гэтага тапчаніка, дзе яна сьпіць з маткаю.

Настаўнік здароўкаецца са старожкаю, азірае кухню, мяркуючы, як разгаварыцца тут.

— Даўно вы тут жывяце? — пытае Ганну.

— Другі год, панычку, — вугніць тая.

— Умееце вымесьці школу?

Ганна ніяк не чакала такога пустога запытаньня, і ёй робіцца сьмешна.

— Ото дзіва, што ўмею! І памыць мажу.

— Ну, а вот абед зварыць вы можаце ці не?

Ганьне робіцца трохі лягчэй.

— Мажу, панычыку, абы толькі было з чага! — весялей адказвае Ганна.

— О, гэта добра, — заўважае настаўнік. А потым ён заклікае яе да сябе, каб пагаварыць з вока-на-вока.

— Вось табе пэнсія, дзевяць рублёў за тры летнія месяцы, што належаць сторажу з воласьці. Ты сабе аставайся тут, даглядай школу і рабі ўсё, што трэба сторажу рабіць. Раніцаю да заняцьцяў і вечарам пасьля заняцьцяў школу трэба чыста вымесьці, нанасіць вады дзецям, а зімою і печ выпаліць.

— Да ўжо-ж буду, панычыку, стараціся! — гаворыць шчасьлівая ў гэты момант старожка.

Лабановіч трохі замяўся, хацеў запытаць пра свайго папярэдніка, як гэта ўсё магло здарыцца, але палічыў, што гаварыць аб гэтым нялоўка, і ён толькі сказаў:

— А далей вось што. Калі надыдзе час радзіць, то ты загадзя падшукай сабе іншы прыпынак на тыдзень ці на два, бо ў школе гэта нядобра, а потым сабе вернешся і будзеш тут жыць. А я за гэты час з грошай тваіх нічога ня буду вылічаць. Наймі на сваё месца каго, а заплачу я сам.

Ганна слухае, спусьціўшы галаву.

— Добра, панычыку. Я-ж ведаю гэта і сама. — І пачала выціраць хвартухом і вочы і свой няўдалы нос.

— Ну, вось і ўсё, што меў я сказаць.

Ганна выходзіць у кухню. Яна сядзіць там некаторы час і плача. Плача ад радасьці і гора. Той цяжар, што так даўно насіла яна ў сабе, цяпер зьняты з яе, але-ж наперадзе цэлае жыцьцё, горкае і цёмнае, жыцьцё з малымі дзяцьмі, з якіх адно яшчэ не нарадзілася, жыцьцё па чужых куткох, сярод чужых людзей. Чуваць, як усхліпвае яна і хрыпіць сваім няўдалым носам.

Покі не пачалася работа ў школе, вольнага часу многа. Цэлымі гадзінамі капаецца Лабановіч у школьных кнігах, паперах, прыводзіць у парадак школьную маемасьць, прачытвае ўвагі інспэктароў народных вучылішч. Па гэтай перапісцы знаёміцца з гісторыяй свае школы, з яе настаўнікамі і настаўніцамі, што былі да яго, вялі тут работу. Дзе яны цяпер? Напэўна, каго-небудзь з іх і на сьвеце няма, бо даўно ўжо былі яны тут. І мімаволі нейк робіцца журботна. Сьляды гэтых невядомых яму людзей засталіся ў паперах, а дзе яны самі? І яго астанецца такі-ж сьлед, а самога тут ня будзе. Яму ўспамінаецца Цельшына. Вось цяпер яго там няма, а гэты папяровы сьлед яго астаўся там. І зноў цэлы рад вобразаў выплывае ў яго памяці паміма яго волі, і сэрца яго шчыміць нейкім болем утраты. Гэтая старая перапіска невядомых людзей і гэтыя старыя кнігі, продукт мысьлі даўно памёршых аўтараў, як магільныя цені, кладуцца на сэрца маладога настаўніка, і яму робіцца яшчэ больш маркотна, і ён адчувае сваю адзіноту на сьвеце.

Пераглядаючы сьпіскі вучняў, ён заўважае, што паміж іх не сустрачаецца дзяўчатак. Відаць, няма тут моды, каб пасылаць іх у школу. Трэба будзе, зазначае сабе настаўнік, пагаварыць аб гэтым з сялянамі на сходзе, давесьці ім, што і жанчыне навука патрэбна, яшчэ можа больш, чым мужчыне. І яго думкі ідуць у новым кірунку.

Лабановіч ужо з практыкі ведае, што покі ёсьць работа дзецям дома, покі не наступіць позьняя восень, сабраць іх у школе трудна. Неакуратны-ж і неадначасны іх збор задзержвае і перашкаджае нормальнаму ходу заняцьцяў у школе. Дык лепш наўперад сабраць адных навікоў, падагнаць іх трохі, а ўжо ў другі тэрмін, крыху пазьней, сабраць рэшту вучняў. Дваццатае верасьня назначае ён днём збору навікоў, гэта значыць цераз два дні. У Цельшыне работа пачалася ў школе значна пазьней. Значыцца, цяпер у яго будзе болей часу, і ён больш зробіць. Яшчэ адзін клопат трэба было збыць настаўніку — зайсьці з візытамі да суседзяў і ў першую чаргу — да а. Мікалая, як да самай важнай у сяле асобы, а потым да лясьнічага, да пападзянак і да дзяка Бацяноўскага, з якім ён ужо пазнаёміўся. Не падабалася настаўніку такая місія, але пайсьці трэба было — так вымагаў звычай. Ня пойдзеш — нажывеш сабе ворагаў.

Вечарам таго-ж самага дня, калі Лабановіч асталяваўся ў школе, пайшоў ён да а. Мікалая.

А. Мікалай жыве ў новым доме недалёка ад царквы. У вялікую заслугу ён ставіць сабе пабудаваньне гэтага дому, а калі гаворыць аб ім, — а гаворыць ён кожнаму, — то паказвае свае рукі, дзе яшчэ да гэтага часу засталіся сьляды мазалёў. І пры гэтым не забывае прывесьці тэкст з сьвятога пісьма — у поце ліца твайго будзеш ты есьці хлеб твой. Месца, дзе цяпер стаіць новы дом і ўсе гаспадарскія будынкі, вельмі спадабалася а. Мікалаю, і ён надумаўся заснаваць тут сядзібу сабе. Але самы пляц гэты па характару свайго складу ніяк не надаваўся для будоўлі: няроўны, пакаты, запушчаны, і толькі энэргія, упартая воля да змаганьня з прыродаю памаглі а. Мікалаю адолець усе перашкоды, што стаялі на яго дарозе. Ён сваімі ўласнымі рукамі раўняў тут зямлю, зразаў цэлыя горы, як ён казаў, і калі можна з чым параўнаць гэтыя труднасьці, то толькі з пераходам Суворава цераз Альпійскія горы. А колькі было клопату!.. А. Мікалай толькі махне тут рукою і пераводзіць свае вочы кудысь у неазначаныя прасторы, і твар яго робіцца тужлівым. Але гэта робіцца толькі на момант, бо яго журбота, яго, можна сказаць, пакута шчодра акупілася вынікам яго нечалавечых намаганьняў. У такіх выпадках а. Мікалай ня ўтойвае нават таго факту, як ён вясною гэтага году сустрачаў з прамоваю ў царкве архірэя і трохі памыліўся.

У сваёй прамове казаў ён і аб труднасьцях сваіх, з якімі прыходзілася яму „воздвигаць“, выконваючы запаведзь божую, гэты свой новы Ерусалім. Адносна-ж згрызот сваіх ён сказаў:

— Я перанёс, перацярпеў, як Хвёдар Міхайлавіч Дастаеўскі.

А архірэй тут-жа заўважыў:

— Ойча! няўжо-ж ты ня ведаш прыкладаў пакуты і цярпеньня з жыцьця сьвятых угоднікаў божых, што спасылаешся на сьвецкага пісьменьніка?

Ну, памыліўся. А. Мікалай і сам сьмяецца цяпер з гэтага.

А. Мікалай сустрэў настаўніка досыць ветла. Здавалася як-бы ён рады быў пабачыць яго. І пасьля некалькіх кароткіх слоў а. Мікалай заўважыў:

— Вы паісьціне паступілі пахрысьціянску.

Лабановіч недаўменна глядзіць у вочы а. Мікалаю.

— Вы, знаеце, зрабілі найлепшае ўражаньне на сялян, — гаворыць далей а. Мікалай.

— Чым-жа гэта? — пытае Лабановіч.

А. Мікалай пасяброўску стукае настаўніка па плячы, а сам сьмяецца дробным сьмяшком, прычым гэты сьмех нейкі прадоўжны, выходзіць зьнізу, як-бы там нешта надушвае жывот яму.

— Быццам-бы ня ведаеце? — гаворыць а. Мікалай: — вы прыхілілі бяздомнага чалавека. Нават пэнсію за ўсе летнія месяцы аддалі.

А. Мікалай крута мяняе тон і раптам кажа:

— І як гэта Мітрафан Васільлевіч пагнаўся на яе? Вы-ж бачылі, які гэта вырадак… Яна прасіла мяне закінуць перад вамі слова, але я не адважваўся. Па сумленьні я вам скажу: я сам не пакінуў-бы яе.

— Шкада-ж выкідаць чалавека. Ну, дзе-ж ёй падзецца. І не яна вінавата ў тым, што яна — вырадак, што над ёю, праўду сказаць, зроблены зьдзек.

— Так, так, — згаджаецца а. Мікалай, і твар яго робіцца засмучаны, а вочы глядзяць у неазначаныя прасторы.

— І ўсё-ж такі вы — гуманны чалавек. Вы гэтым заваявалі сымпатыі сялян.

А потым а. Мікалай паказвае настаўніку свой дом, сьляды мазалёў на руках ад цяжкае працы. Расказвае аб прамове сваёй, аб Хвёдару Міхайлавічу Дастаеўскім, і яго калыша прадоўжны сьмех.

Аглядаючы апартамэнты а. Мікалая, Лабановіч мімавольна адчувае тут нешта спэцыфічна папоўскае. Яму прыходзіць на памяць а. Кірыл, тое самае адчувалася і там — нешта затхлае, мёртвае, трупяное. І нейкая новая думка закідаецца ў яго душу, але ён ня можа прадумаць яе тут, бо трохі чопарная маленькая матушка заклікае на шклянку чаю.

XVI

Эх, і пагодка-ж стаіць на Палесьсі!

Толькі старыя людзі памятаюць такія прыгожыя дні. Цяплынь, цішыня, яснасьць. У сіняй смузе песьцяцца далі. Залатая чырвань лістоў нярухліва зьвісае на купчастых галінах высокіх вязаў. Цёмныя ночы тояць нейкі ўрачысты спакой, і неба ніжэй нахіляецца да зямлі, каб падслухаць яе адвечную скаргу. А квяцістыя зоры, бы дыямэнтны, іней, усыпаюць усё неба, дрыжаць, пераліваюцца колерамі вясёлкі, аб чымся бязьмежна вялікім гамоняць тваёй душы, клічуць шырэй разьняць крыльле і ляцець у гэты сусьвет, каб пабачыць яго веліч і пачуць сваю нязначнасьць, рассунуць цесныя граніцы гэтага жыцьця-клопату на зямлі і пазнаць яшчэ нязьведаную радасьць. Эх, пагодка, пагодка!

Пачынаюць другі раз зацьвітаць сады… Старыя людзі кажуць, што гэта — на цяжкі год…

Ажыла Выганаўская школа. Зьвіняць дзіцячыя галасы. А на прасторным пляцы, каля школы, ім так слаўна пагуляць у часе перапынкаў. Каля дваццаці навікоў запісалася ў першы-ж дзень прыёму. Але сярод іх няма ніводнай дзяўчынкі, хоць настаўнік зрабіў усё, што можна зрабіць, каб прывабіць іх да навукі. Сяляне знаходзілі, што дзяўчатам навука не патрэбна: і так з бабамі трудна зладзіць, а што з іх будзе, калі яны яшчэ вучонымі стануць. Хлопцы і тыя ня ўсе ходзяць у школу. Дык няхай дзяўчаты сядзяць дома ды кудзелю прадуць.

Гутарачы з сялянамі па гэтай справе, даведаўся Лабановіч ад аднае маладзіцы, чаму мацяркі ня пускаюць дачок у школу. Гадоў пяць таму назад хадзіла ў школу адна дзяўчынка, адна на ўсю школу. І бралася яна добра. Ды захварэла дзяўчынка нейк зімою і памерла. Напэўна, з навукі ёй хвор прыключылася. Так думалі мацяркі, і ніхто з іх пасьля гэтага не адважваецца паслаць сваю дачку ў школу.

Цяпер у Лабановіча ўжо трохі ёсьць настаўніцкая практыка. Покі што ён больш гуляе з дзецьмі, чым вучыць іх, — няхай прывыкаюць да школы, асвойтаюцца з сваім вучнёўствам, паволі ўцягваюцца ў сваё новае жыцьцё, І ён займаецца з імі толькі да абеду. А сярод малышоў ёсьць такія слаўныя хлапчышкі, і асабліва з іх грамадкі выдзяляецца Алесік Грылюк. Алесік страшна закіданы і адзеты бядней за ўсіх. Кашулька яго рваная, нямытая, заношаная.

— Чаму-ж ты такі замурзаны? — пытае яго настаўнік.

Алесік маўчыць. За яго адказваюць малышы.

— Ён — сірата, у яго маці памерла.

Алесік журботна схіляе галоўку і лёгенька перабірае пальцамі па лаўцы.

Шкода хлопчыка.

Лабановіч маўчыць, пазірае на яго, потым падыходзіць і лагодна кажа:

— А ўсё ж, браток, ты ўжо сам вымыцца можаш.

Заводзіцца гутарка аб чыстаце, бо ўсе хлапчукі не сьвятыя ў гэтым. Валасы ў іх доўгія, нячэсаныя. Прыгледзішся — вошы поўзаюць. Рукі — хоць рэпу сей.

У школе ёсьць машынка стрыгчыся.

На школьным дварэ ў часе перапынку стрыжэ настаўнік сваіх маленькіх вучняў. Тут-жа стаіць сподачак з газаю і вата. Астрыжэ, памочыць вату ў газу і выцірае вашывыя галовы. Вошы адразу пруцянеюць. Дзецям вельмі цікава пазіраць, як зразаюцца роўнымі радамі пасмы валасоў, і тыкаюць пальцамі ў галаву, паказваюць на бруд. Потым пад даглядам настаўніка мыюць астрыжаныя галовы, твар і вушы.

З гэтаю работаю ў школе мацней урастае Лабановіч у сваё новае месца. Глыбей адчуваецца паўната жыцьця. Пакуль ня ўсе вучні сабраліся ў школу, у яго астаецца вольны час. Гэтым часам карыстаецца ён для большага азнаямленьня з сваім месцам. За некалькі дзён абхадзіў усе ваколіцы, агледзіў дарогі і новыя мясьціны, бо ў гэтым знаёмстве ёсьць заўсёды нешта сьвежае і цікавае. А нядаўна езьдзіў і ў Пінск. Зносіны з Пінскам простыя і лёгкія — тры разы на тыдзень пасылае воласьць фурманку на пошту. У Пінску-ж ён і краму сабе аблюбаваў, дзе можна браць сёе-тое напавер, бо грошы не заўсёды бываюць у кішэні. Для Алесіка ён купіў мультановую кашульку і паясок, бо нейк шкода было закіданага хлопчыка і хацелася чым-небудзь скрасіць яго жыцьцё.

У вольныя часіны заходзіў настаўнік у воласьць, дзе ў яго былі ўжо знаёмыя і дзе можна было завесьці новае знаёмства. А на сяле часамі напаткаеш вясёлую і сьмешную праяву сялянскага жыцьця.

Недалёка ад воласьці ёсьць піўнушка. Дзяржыць яе Максім Гулейка. Апошнімі днямі каля піўнушкі замецен рух. Часьцей заходзіць туды і старшыня, Захар Лемеш. Сам старшыня цьвёрда на нагах трымаецца. Відаць, шануецца і справу нейкую робіць. Старшынёю кіруе пэўная ідэя. З сялянамі ён лагодны, паддабраецца да іх і шчодра частуе. Лабановіч ня ў курсе справы, астаецца толькі звычайным гледачом таго, што робіцца каля піўнушкі. А каля піўнушкі людзі снуюць. Туды ідуць сур‘ёзныя, і нават сьляды надзеннага клопату адбіваюцца на іх тварах. Назад-жа выходзяць пачырвашеўшы, і ногі іх уразброд ступаюць. Тут ужо і песьню пачуеш, і самую шчырую гутарку, і самую ласкавую лаянку, бяз прымешкі нават і цені злосьці. Проста людзям весела і добра, як, вось, кульгаваму дзядзьку Есыпу.

Дзядзька Есып ужо стараваты чалавек. Барада яго зьбілася ў лямец, а на самым канцы хвосьцікам закруцілася, як у невадзе матня. Краі чорнай сьвіткі разыўліся по бакох з-пад шырокага даматканага пояса. Белая доўгая кашуля расшпілена. Шырокі прарэх адкрывае грудзіну і жывот да самага пупа. Старая шапка выбілася з свайго звычайнага месца на галаве і брылём у бок павернута. Усё гэта робіць фігуру і ўсю постаць дзядзькі Есыпа надзвычайна пацешнымі. Выраза-ж яго твару найлагаднейшая і найдабрэйшая. Выступае дзядзька Есып подскакам. У гэтым вінавата яго кульгавая нага, а піва толькі зьлёгку водзіць яго па бакох.

На сярэдзіне валаснога двара дзядзька Есып спыняецца, круціць галавою направа і налева. Бачыць настаўніка.

— Здаровенькі булы, пане настаўніку.

Падходзіць, падае руку.

— Ось трохі выпілы, — расказвае дзядзька Есып: — ты сваю справу ведаеш, а мы — сваю. І ўсім нам добра! — памацняючы голас, кажа ён. А потым раптам мяняе тон, як-бы ахамінаецца.

— Ты вучы, вучы нас і дзетак нашых, бо мы дурныя. Ой, якія-ж мы дурныя!.. Вучэце, вучэце, — паніжае голас дзядзька Есып: — я вам не кампанія… Выбачайце мне!

Дзядзька Есып бярэцца за шапку, каб зьняць яе, але ніяк не намацае брыля і памаленьку адыходзіць і кланяецца, а потым рашуча накіроўваецца ў вароты. Выходзіць, пакульгваючы, на вуліцу і зноў прыпыняецца, разглядаецца. У вочы кідаецца яму царква. Дзядзька Есып матае сам сабе галавою і заводзіць:

„І-і-і-жэ хэ-э-эру-вы-ы-мы.
Хэ-э-э-э-ру-вы-ы-мы.
Тай-на да та-а-йна абрызу-у-юшчэ“.

Пасьпяваў трохі і кінуў, а можа яму Шугай Міхалка перашкодзіў, ідучы насустрэч.

— Міхалка! — запыняе яго дзядзька Есып. — Ведаеш, браток, што?

— А што? — пытае Міхалка.

— Набі ты мяне! набі, браток!

Міхалка глядзіць на дзядзьку Есыпа і сьмяецца.

— Ты ня сьмейся, а набі мяне.

— Дык як-жа, дзядзька, я буду біць вас? За што?

— Ня пытай за што, а вазьмі і набі мяне, — стаіць на сваім дзядзька Есып.

— Ну, як я буду біць вас. Вы-ж такі — стары чалавек.

— Го, пытае, як будзе біць? Дай па мордзе і ўсё.

— У мяне-ж і злосьці на вас няма.

— А ты зазлуй, браток, і плясьні.

— Няма за што біць дзядзьку.

— Брэшаш, Міхалка: ёсьць за што! Не патурай ты мне. Прашу — набі мяне. Бо калі ты мяне не наб‘еш, то я пайду і буду біць сваю старую.

— Ня трэба, дзядзька, біцца, лепш у згодзе жыць.

— Дык ня хочаш біць мяне?

— Не, не хачу.

— Ну, то чорт-жа цябе бяры! Знойдзецца і без цябе добры чалавек.

Дзядзька Есып зрушвае з месца і кульгае далей па вуліцы.

Ён адчувае сябе ў чымся вінаватым. Яму хочацца, каб яго пакаралі, набілі. А можа гэта — толькі дзівацтва падвыпіўшага чалавека. Ён штось бармоча сам сабе, шворыцца рукою каля шапкі, намацвае брыль і верне шапку брылём на патыліцу. Спатыкаючы дзяўчат або маладзіц, ён кліча іх да сябе і просіць, каб пацалаваліся з ім. Маладзіцы ўцякаюць, хто моўчкі, а хто пацьвільваючыся з яго. Мінуўшы сярэдзіну сяла, сустрачае Цімоха Жыгу. Яшчэ здалёк дзядзька Есып расстаўляе рукі, ідзе на пярэймы Цімоху.

— Стой! — крычыць.

Цімох спыняецца, глядзіць на Есыпа.

— Куды ідзеш, сабачы сын?

— Ідзі, ідзі! — адзываецца Цімох.

— Я іду і пайду, вось яно што! — Цімох, хочаш быць чалавекам — дай мне ў морду.

Зьдзіўлены Цімох акідае поглядам дзядзьку Есыпа. Нейкая ўсьмешка бліснула на яго твары, і не пасьпеў дзядзька Есып вымавіць слова, як Цімох Жыга — трах яму поўху. І дзядзька Есып — гоп вобземлю, грабянуўшы ў паветры кульгаваю нагою.

— Ой, трасца-ж тваёй матары, Цімох. Як-жа спрытна ты б‘ешся. Да і моцна-ж даў.

— А ты-ж прасіў.

— Прасіў, то прасіў, але нашто было так моцна біць… Ось, злодзей. Ось, арыштант.

Цімох, пасьміхаючыся, ідзе далей, а дзядзька Есып падымаецца, клянучы Цімоха. Людзі навокал сьмяюцца, а дзядзька Есып толькі гаворыць:

— Добра даў, гад. Хіба дагнаць яго да выпіць з ім.

Ад памоцніка пісара дазнаецца Лабановіч аб прычынах нязвычайнага руху каля піўнушкі. Усяго некалькі дзён астаецца да выбараў старшыні, бо Захар Лемеш дажывае апошнія моманты свайго старшыньскага трохлецьця. Захару Лемешу ходзіць аб тое, каб застацца старшынёю яшчэ на тры гады. На гэта ў яго ёсьць многа сваіх меркаваньняў. Папершае, ад гэтага выйграе яго гонар, бо старшыня — першая, можна сказаць, урадовая асоба ў воласьці. Падругое, само старшыньства мае ў сабе многа павабнага і прыгожага. Патрэцяе, у Захара Лемеша ёсьць патайная думка адстаршыніць адразу, без перапынкаў, тры старшыньскія раты. Калі-б гэта яму ўдалося, то тады ён выслужыць пачэсны каптан. У Пінскім павеце, здаецца, і ёсьць адзін толькі старшыня, заслужыўшы пачэсны каптан, і гэты старшыня — цесьць нашага старшыні, Захара Лемеша. І цесьць і жыцьцёвая практыка вучаць, якім спосабам дасягаюцца тыя ці іншыя мэты. З земскім начальнікам Захар Лемеш у добрых адносінах. З земскім начальнікам, вядома, выпіваць яму ня прышлося, але сёе-тое перайшло ў яго кішэню з кішэні Захара Лемеша. Цяпер-жа Захар Лемеш падгатаўляе грунту сабе ў межах воласьці, шчодра заліваючы горлы прагавітых на выпіўку сваіх выбаршчыкаў.

Воласьць прыбрана, падмыта, падскрэбена з нязвычайнаю пільнасьцю і стараннасьцю. Дзед Піліп, на хаду таўкануўшы ў нос табакі, разрываецца на кавалкі: і тое і гэтае трэба падправіць, даглядзець, туды і сюды пабегчы, зрабіць тое і другое. Захар Лемеш трохі нэрвуецца. Стан душы ў яго цяпер такі-ж самы, які ў самага добрага хрысьціяніна перад споведзьдзю. Непакойны трохі і пісар. Сяды-тады яны пераглядаюцца з старшынёю, ківаюць адзін аднаму і падмігваюць. А зборня гудзе, дрыжыць ад людзкога шуму.

І раптам усё сьціхае. Старшыня і пісар разам бялеюць. Старшыня згінаецца, робіцца адразу працэнтаў на сорак мізарнейшым. Народ расступаецца, і паміж сьцен людзкога карыдору ідзе земскі начальнік, ідзе чоткаю, быстраю паходкаю вайсковага чалавека, прысадзісты, карэнкаваты, смуглы. Усе яго рухі выкрываюць у ім вайсковага чалавека.

— Здрастуйце! — звонка кідае земскі начальнік.

— Здрам-жалам, ваша сіяцельства! — гудзе сход. Земскі начальнік — граф з францускім прозьвішчам, быўшы кавалерыйскі афіцэр.

Дзядзька Ёсып не пасьпеў паздароўкацца разам з людзьмі, і ён адзін ужо, калі ўсё сьціхла, выкідае непаслушным языком адказныя словы на прывітаньне:

— Здравя жжы-лаю, ваша прыяцельства!

Земскі начальнік адразу-ж прыступае да справы:

— Каго хочаце мець старшынёю?

— Захара Лемеша! — гудуць галасы.

— Лемеша, Лемеша!

— Ладна! — згаджаецца земскі.

Захар Лемеш улучае добрую мінуту, моргае пісару, паказаўшы кончык языка.

Земскі садзіцца і піша.

І раптам дзьверы расчыняюцца з шумам, у канцылярыю, як бура, урываецца Цімох Жыга. Вочы яго варочаюцца дзіка, валасы ўскалмачаны.

— Грамада! — крычыць Цімох: — ужо выбралы? Захара Лемеша? Каго-ж вы выбралы? Яшчэ мала выпіў з вас крыві?..

Усё гэта адбылося зусім нечакана. Цімох Жыга адзін цяпер уладар у воласьці.

Не даючы апамятацца, ён налятае на Захара Лемеша.

— Старшыня! Старшынька ты?.. Га-а! Сто рублёў прапіў? Земскаму падсунуў!.. А цяпер будзеш кроў нашу, піць?

— Старшыня! — крычыць земскі начальнік: — пасадзіць яго ў халодную.

— Дзесяцкія! — камандуе старшыня, і сам, як драпежны зьвер, кідаецца на Цімоха Жыгу. Жыга не даецца, варочае шырокімі плячамі, раскідае дзесяцкіх. Тут хватае яго старшыня ззаду за плечы. Дзед Піліп расчыняе дзьверы халоднай, і Цімоха ўпіхаюць у чорную дзірку халоднай.

У канцылярыі ціха і нялоўка.

Паляшукі пераглядаюцца, чухаюць галовы. А Цімох крычыць, бушуе, лаецца, не шануючы ні старшыні, ні земскага.

XVII

— Ведаеце, пане настаўніку: уся мая бяда ў тым, што я ня ўмею запісаць таго, што я думаю. А ў мяне такія добрыя думкі бываюць. Вось напішуць у воласьці паперу — ну прашэньне там ці жальбу якую. Чытаюць табе яе, — не, чую, што ня так трэба напісаць. І многа напішуць і слоў усялякіх накруцяць, а таго, што трэба, няма. Каля праўды ходзяць, але праўду зьядаюць: няма яе, або шчыльна ў лушпайку загорнута. А каб я сам умеў пісаць, то я многа каму нос уцёр-бы.

Аксён Каль — селянін з Высокага. Ён прышоў да Лабановіча, каб пагаварыць з ім. Настаўнік сам запрашаў яго, калі пазнаёміўся з ім у воласьці, бо ў Аксёна ёсьць свае мысьлі, над якімі ён многа думае.

Лабановіч слухае, углядаецца ў твар Аксёну. Аксён яшчэ малады чалавек, гадоў за трыццаць. Рысы яго твару строгія, нават халодныя. Вочы ўдумлівыя, і ўся яго постаць выкрывае ў ім чалавека выдатнага. Фігура яго сухашчавая і моцная. Кароткія чорныя вусы шчыльна туляцца каля самых губ упартымі завіткамі і робяць твар яго прыгожым і энэргічным.

„Кім-бы ён мог быць, каб яго натура ва ўсю разгарнулася?“ думае настаўнік. І Аксёнава постаць вынікае перад ім то строгім прокурорам за грамадзкія справы, то ўдалым атаманам разбойніцкай шайкі, бязьлітасным помсьнікам за сялянскую крыўду.

Аксён Каль верыць у праўду, у тую адвечную праўду, якую так прагна чакае народ і якая за сяма замкамі хаваецца ад яго. Ён ня можа спакойна глядзець на несправядлівасьці, што чыняцца над людзьмі, і дабіваецца праўды. Яго ведае воласьць, ведае і земскі начальнік, як чалавека неспакойнага і небясьпечнага. А старшыня мае загад ня спускаць яго з вока. Аб гэтым ведае і сам Аксён Каль і пасьміхаецца ў чорны вус: ня вам, моў, дурням зашчаміць мяне.

Не дае Аксён задрамаць сялянам у іх заціснутым жыцьці. Катурхае, будзіць іх грамадзкую думку, кідае новыя мысьлі, падымае на змаганьне за няпраўду, бо сялян ашукалі, абыйшлі ўсякія кручкатворы-чыноўнікі, панскія прыслужнікі. Іначай як магло стацца, што пан Скірмунт з Альбрэхтова залез у іх хату, прыбраў у свае рукі з-пад іх носу затокі на рэчцы, дзе так многа рыбы, і здае гэтыя ўжыткоўнасьці ім-жа ў арэнду? Гэтыя затокі — балючае сялянскае месца. Дванаццаць гадоў цягнуўся суд з панам Скірмунтам. Аксён Каль выступаў ад грамады, як давераная асоба. Хадзіў па судох, пачынаючы з акружнага, і давёў справу да сэнату, дзе яна і захлынулася, бо ўсюды пан цягне за пана. Так і засталіся затокі за панам Скірмунтам. А цяпер іх арандуюць пяць заможных гаспадароў з Высокага: старшыня, Захар Лемеш, царкоўны стараста, Грыгор Крэшчык, і яшчэ тры гаспадары. Ім гэта выгодна, і яны радуюцца, што Аксён Каль прайграў сялянскую справу. Яны-ж аб ім і ўсялякія чуткі распускаюць, як аб авантурніку, якому трэба толькі грамадзкія грошы, бо хто ідзе супроць закону? Вось чаму Аксён так ня любіць іх — ня любіць, як здраднікаў сялянскіх інтарэсаў і сваіх асабістых ворагаў. Ня любіць таксама паноў і чыноўнікаў, бо па яго думцы ад іх усё зло на сьвеце.

Хоць і сэнат ня прызнаў сялянскага права, але Аксён ня хоча супакоіцца на гэтым. У яго ёсьць яшчэ думка — падаць прашэньне цару.

— Як вы думаеце? — пытае Аксён Лабановіча наконт прашэньня цару.

Лабановіч апускае вочы, як-бы штось мяркуючы.

— Я сказаў-бы вам, да толькі ня ведаю, як прымеце вы тое, што я скажу, — ціха адзываецца ён. І, момант счакаўшы, дадае:

— Я думаю, што з гэтага нічога ня будзе.

Настаўнік ледзь стрымліваецца, каб не падзяліцца з Аксёнам тым, што ўжо некалькі дзён, як урвалася ў яго душу і перавярнула там усё дагары нагамі, захапіўшы цалкам яго мысьлі. Але засьцярога і голас самазахаваньня бяруць над ім верх, і ён кажа:

— Ведаеце, Аксён, мы аб гэтым пагаворым як-небудзь другім разам, пагаворым так, каб ніхто і ня ведаў. А цяпер я хачу сказаць вам вось што. Вот вы жалкуеце, што ня можаце запісаць сваіх мысьляй… А давайце папробуем павучыцца?

Аксён у сваю чаргу апускае вочы, а потым усьміхаецца.

— Ведаеце, галава ўжо на другое скірована, ня тымі мысьлямі занята… Добра вучыцца змоладу, а цяпер і часу бракуе.

І па тону гутаркі і па выразу яго твару відаць, што Аксён не пярэчыць супроць вучэньня.

— Кіньце! часіну заўсёды можна знайсьці, была-б толькі ахвота. Прыходзьце да мяне вечарамі, калі вам час будзе. На вялікую навуку разганяцца ня будзем, а навучыцца чытаць і трошкі пісаць, я думаю, патрапім.

— Яно-б чаму-ж? хоць-бы з большага чытаць ды расьпісацца, і гэта добра.

— Давайце спрабуем зараз!

Лабановіч зрываецца з месца, бярэ паперу і прылады пісьма ды падсядае да Аксёна.

— Чалавек вы дарослы, і я з вамі буду займацца ня Так, як з малымі. Пачнем адразу з пісаньня і ў першую чаргу — з вашага прозьвішча.

Настаўнік піша „Аксён Каль“, старанна выводзячы кожную літару.

— Вось я напісаў ваша імя і прозьвішча. Завяцеся вы — Аксён. Вось вам гэты самы „Аксён“, слова „Аксён“, бо наша гутарка складаецца з слоў, а кожнае слова можна запісаць. А вось і прозьвішча ваша „Каль“. На ваша шчасьце і імя і прозьвішча ў вас кароткія. Паўглядайцеся ў іх, а я зараз друкаваныя літары дастану.

Настаўнік ідзе да школьнай шафы, бярэ скрыначку з літарамі, а Аксён сядзіць, ня зводзіць вачэй з гэтых напісаных настаўнікам двух слоў. Уся яго ўвага скіравана на гэтыя словы, але нічога ня кажуць яны яму. Ён бачыць цэлы рад дзіўных значкоў-фігурак з палачак, кружкоў і кручкоў, зусім чужых і незнаёмых для яго вока. Лабановіч адгадвае мысьлі яго і кажа:

— На першых часах, вядома, гэтыя напісаныя словы нічога не гавораць вам. Да іх трэба прывыкнуць, прыгледзіцца, як прыглядаецца гаспадар да сваіх гусей у стадзе і адразу пазнае іх.

У настаўніка ўзьнікае сумненьне ў тым, ці правільна выбраў ён мэтод навучаньня, бо ў школе быў іншы мэтод, які ён добра ведаў і якім карыстаўся. Такі-ж мэтод тады быў ня ў модзе, і Лабановіч яго нават і ня ведаў. Але ён выходзіў тут з псыхолёгічнага меркаваньня: уласны подпіс павінен быў лепш зацікавіць яго вучня.

— Вы разглядаеце напісаныя словы, а цяпер я пакажу гэтыя словы так, як яны друкуюцца ў кнізе, Вось глядзеце: гэтыя значкі называюцца літарамі. Нам трэба злажыць слова „Аксён“. Слухайце, як можна сказаць „Аксён“.

Настаўнік гаворыць слова па частках:

— А-к-ссьё-н.

І, па некалькі разоў называючы літару, паказвае Аксёну і выкладае іх у адзін рад.

Напісаныя словы і словы, зложаныя з друкаваных літар, Лабановіч кладзе перад сваім выпадковым вучнем, сам захапляецца і нарэшце разварушвае Аксёна. Аксён пачынае з большаю цікавасьцю пазіраць на словы, на склады і на асобныя значкі-літары. А калі дайшлі да мяккага знаку ў слове „Каль“ і выясьнялася яго значэньне, то Аксёнава прозьвішча нечакана для настаўніка і для вучня выявілася ў зусім іншай істоце і выклікала наўперад нялоўкасьць, а потым і сьмех.

Аксён з гэтага поваду нават заўважыў:

— Трыццаць шэсьць гадоў жыву, а ня ведаў, што можа быць з майго прозьвішча! Вось што значыць навука, згінь яго маты!

Навучыўшыся адрозьніваць значкі адзін ад другога і злажыўшы некалькі разоў імя і прозьвішча, Аксён прыступіў да пісаньня. Загрубелыя і няспрытныя пальцы яго з вялікім трудом дзяржалі асадку, сьціскаючы яе, як абцугамі. Часамі ён прыходзіў да пракананьня, што нічога з гэтага ня будзе, што не адолее прамудрасьці дзяржаць, як сьлед, ручку, але кожны раз яму на дапамогу прыходзіў настаўнік, разганяў яго страхі, і падмацоўваў вераю, што гэта толькі на першых часах, а потым пойдзе гладчэй.

Першае навучаньне кончылася, настаўнік даў Аксёну карандаш і паперу, каб ён сяды-тады практыкаваўся дома.

— Вечарком, у вольную часіну, прыходзьце да мяне: патрошку, незаметна вы навучыцеся і чытаць, ў пісаць.

Аксён моцна паціснуў руку настаўніка і пайшоў дадому, даўшы абяцаньне вучыцца.

Праводзячы Аксёна з кватэры, Лабановіч вышаў на двор. Было ўжо гадзін дзесяць вечара, Аксён пасунуўся ў цёмную вуліцу і скора зьнік у мроку, а Лабановіч стаяў на ганку, прыслухоўваючыся да цішыні халоднага асеньняга вечара. У канцы дашчанай агарожы, дзе стаіць клён, шурхнула пад чыімісь нагамі сухое лісьце, і нейчая фігура, тоючыся, асьцярожна пасунулася ў бок рэчкі. Як відаць, нехта стаяў пад акном і напэўна пазіраў у яго кватэру.

Часамі ў вокны заглядалі вясковыя хлопцы або і маладзіцы, праходзячы каля школы, — проста цікава было паглядзець на кватэру настаўніка, калі там гарыць яркая лямпа пад сьветлым абажурам, а можа і на самога настаўніка. І Лабановіч не зьвяртаў на гэта ўвагі.

Цяпер-жа адчуваньне нейкага неспакою шаволіцца ў яго душы. І тыя ўстрывожаныя мысьлі, што цалкам захапілі яго, вынікаюць ізноў перад ім разам з тою крыніцаю, адкуль і выплылі яны. Два дні таму назад знайшоў Лабановіч на ганачку свае школы дзіўную знахадку. Загорнутая ў газэтную папэру, на лаўцы каля сьцяны ляжала маленькая кніжачка. Аўтарам гэтае кніжачкі быў нейкі Іван Вольны. Лабановіч пачаў разглядаць яе. На правай палавіне першага лістка кнігі была надрукована пячаць: крывавае чырвонае полымя і лёзунг: „У змаганьні здабудзеш ты права сваё“.

Вайшоў у кватэру і стаў чытаць тэкст. Словы і літары замітусіліся, заскакалі ў яго вачах, як-бы ў нейкім танцы, і ён спачатку ня мог сачыць за мысьлямі аўтара, хоць яны былі надта просты і ясны: да таго нязвычайны быў зьмест гэтай кніжачкі.

Усе тыя прадстаўленьні аб цару, як аб памазаньніку божым, як аб пэрсоне справядлівай, бесстароньняй, для якой і інтарэсы самага апошняга бедака і інтарэсы вяльможы — зусім аднакія, — словам увесь той злотаблеск, якім агортвалася асоба цара і тое ўвасабленьне ўсяго найлепшага, што толькі можа быць у чалавеку, — усё гэта разьвейвалася тут самым бязьлітасным чынам, разьвейвалася ў прах. Аўтар метка біў у гэты казённы шчыт царскае асобы і рашаціў яго, сьцягваючы з яе далікатныя покрывы і паказваючы ў сапраўдным, непадмалёваным, грубым выглядзе чалавека-павука, найбольшага крывасоса на целе народа.

Усе мысьлі аўтара накіраваны былі на адно і білі ў адну цэль: разбурыць веру ў цара, паказаць яго ў сапраўднай істоце. У кніжачцы даваліся факты так званых царскіх рэформ у зусім новым асьвятленьні іх прыроды. Тут-жа высьмейваліся царскія загады і мерапрыемствы, накіраваныя быццам-бы на дабро народу, як устанаўленьне інстытуту земскіх начальнікаў і іншае. На дзеле-ж аказвалася зусім ня тое і даводзілася гэта ўсё на простых прыкладах. А поплеч з гэтым раскрывалася сапраўдная роля тых політычных організацый, на чыіх сьцягох было напісана бязьлітаснае змаганьне з царызмам за вызваленьне народу з-пад ярма самадзяржаўя, тых організацый, якія змушаны былі туляцца ў патаемных куткох і якія шальмаваліся і кляйміліся страшнымі словамі — вырадкі, праступнікі, крамольнікі. „Памятай, Мікола Крывавы: цяпер табе масьленіца, але прыдуць і посныя дні“. Так канчалася брошурка.

Першае, што адчуў Лабановіч, прачытаўшы кніжачку, быў страх, страх пустаты, як-бы пад яго нагамі захістаўся грунт і перад ім расчынялася нейкае бяздоньне. Гэтая бяздоньніца і палохала і цягнула да сябе з такою сілаю, што ад яе нельга было адыйсьціся. Першы страх, як спадарожнік крушэньня пэўнага ладу ўнутранога жыцьця, яшчэ ня зусім аформленага і ўгрунтованага, у сваю чаргу выклікаў другі страх: а што, калі-б гэтую кніжачку знайшлі ў яго і данесьлі па начальству?.. Чаму яе падкінулі яму? Хто падкінуў? Якая мысьль кіравала тым, што падкідаў яму гэтую небясьпечную кніжачку?

Мысьлі нейк блуталіся, перабівалі адна другую, і адно адчуваньне зьмянялася другім, параджаючы ў душы непакой і суматоху. А разам з гэтым постаць цара вынікала ў яго выабражэньні ў сваёй страшной дваістасьці: цар лагодны, портрэтны цар, і цар, паказаны ў кніжачцы, драпежны цар-ашуканец, з злосна вышчаранымі зубамі, гатовымі грызьці людзкое цела. І гэтая дваістасьць назольна лезла ў мысьлі, вымагала сталага прызнаньня чаго-небудзь аднаго з гэтых двух воблікаў царскага вобразу.

Цэлы рад жыцьцёвых фактаў, што прывялося наглядаць Лабановічу, і тое, як адносіліся да простага чалавека ўсе, хто стаяў ад яго вышэй, і ўвесь гэты грамадзкі ўклад, — усё гэта разам давала нагляднае падцьвярджэньне тым думкам, што выказваліся ў кніжачцы. Але няўжо людзі не зважаюць гэтага? Няўжо ўсе гэтыя чыноўнікі, усе настаўнікі вышэйшай адукацыі, што выхоўваюць людзей новага пакаленьня, няўжо яны ўсе — сьвядомыя лгуны і прахвосты? Як магло здарыцца, што людзі розуму, людзі высокай адукацыі ўхваляюць гэты політычны лад, знаходзяць яго найлепшаю формаю грамадзкага жыцьця, якой трэба служыць, ахоўваць, дапамагаць?

Гэтая маленькая кніжачка зрабіла цэлую рэволюцыю ў мысьлях Лабановіча, паказала стан рэчаў у зусім іншым асьвятленьні. Кніжачку насіў ён з сабою, а вечарам, кладучыся спаць, на ўсякі выпадак хаваў яе далей.

Пастаяўшы на ганку, Лабановіч ідзе ў кватэру, адзяецца, бярэ палку і выходзіць на выган. Яго зацікавіла, хто-б гэта мог быць пад вокнамі. Асьцярожна праходзіць у бок рэчкі, прыглядаецца, бачыць, — адтуль нехта сунецца. Падходзіць бліжэй — стары дзяк Бацяноўскі.

Няўжо гэта ён падглядаў у вокны? Непадабаецца ён чамусь настаўніку. З гэтай прычыны і з візытам да яго не сабраўся да гэтага часу. Дзяк памалу пляцецца ў свой двор, а Лабановіч ідзе ў бок чыгункі, каб пабыць аднаму з сваімі думкамі.

XVIII

Дзяк Бацяноўскі тоіць у сабе крыўду на свайго суседа Лабановіча: хто ён за такі, што ня хоча зайсьці да яго, старога, паважанага чалавека, дваццаць дзевяць гадоў паслужыўшага каля сьвятога алтара? Яшчэ ня было тут ніводнага настаўніка і настаўніцы, хто-б выказаў яму такую зьнявагу, абмінуўшы яго дом. Нават Іван Пракопавіч Бяляўскі, казённы лясьнічы — хіба-ж можна параўняць яго з гэтым настаўнікам? — зайшоў да яго з візытам, калі прыехаў сюды пяць гадоў таму назад, і цяпер заходзіць, як заходзіць да лясьнічага і сам ён, дзяк Бацяноўскі. А які адукаваны, разумны чалавек і якую пэнсію бярэ! Да і з кім наогул ня знаецца дзяк Бацяноўскі? Людзі, можна сказаць, з прозьвішчамі на ўсе двунадзесятыя сьвяты — складаюць круг яго знаёмства: Спаскі, Усьпенскі, Благавешчанскі, Узьвіжанскі, Увядзенскі, Богаяўленскі, Срэценскі і іншыя. Гэта калі ўзяць па духоўнай лініі, а калі далучыць сюды людзей свьвецкіх… Ня зьлічыш!

І наогул падазрэнным здаецца яму яго сусед. То адзін цягаецца, тоіцца па завугольлю, то шушукаецца з людзьмі небясьпечнымі, як гэты Аксён Каль, і поначы соўваецца, як злодзей, па пустых дарогах. Нешта-ж ёсьць такі на яго думках. І дзяк пачаў трохі прыглядацца да свайго суседа. Сяды-тады праходзіць ён каля школы, заглядаючы ў вокны. Часамі прыпыніцца і вуха прыложыць, каб улавіць хоць колькі слоў і па гэтых словах разгадаць сэнс тае гутаркі што вядзецца там, за акном. Іншы раз ён ціханька адчыніць весьнічкі і войдзе ў двор школы, зазірне ў пакойчык, сумежны з кухняю, і ў самую кухню, бо ў дзяка Бацяноўскага розныя бываюць падазрэньні і дагадкі. Але такім спосабам дабіцца яму чаго-небудзь пэўнага ніяк не ўдаецца, і яго сусед застаецца для яго некатораю загадкаю. Але дзяк Бацяноўскі ад свайго не адступаецца. У яго ёсьць і іншыя спосабы дазнацца таго, што яго цікавіць. Ён толькі ня хоча сьпяшацца з гэтым: нідзе ён дзенецца, і ў сьвятым пісьме напісана — „нічога няма патаемнага, што ня стане яўным“.

Старожка Ганна часамі заходзіць да пападзянак для якіх-такіх паслуг, і яе наогул сустрэць ня трудна, каб можна было пагаманіць з ёю.

— Ну, здарова, Ганна! — запыняе раз яе дзяк.

— Здаровенькі булы! — адказвае старожка, трохі зьдзіўленая дзякоўскаю ўвагаю, і хоча далей ісьці.

— Ці скора-ж ты мяне на радзіны заклічаш? — здалёк пачынае гутарку дыплёматычны дзяк. Ён наогул пагаманіць з жанчынамі любіць, хоць ён чалавек і стары. Дзячыхі-ж у яго няма — памерла.

Ганна ўсьміхаецца — што сказаць на гэта?

— Ня ведаю, — адказвае.

— Як-жа ты ня ведаеш? Добры гаспадар ведае, калі яго карова ацеліцца. А ты свае прыгоды ня ведаеш? Хіба ўжо справа такая заблутаная або айцоў многа?

— Бацька то адзін, але і таго няхай халера задушыць, — вугніць Ганна.

— А гэты-ж да цябе не падкочваецца?

— А нашто вам усё ведаць?

Ганна бачыць усю нікчэмнасьць дзякоўскай плявузготы, і ёй зусім ня хочацца вясьці з ім такую гутарку. Яна борзда заварочваецца і ідзе ў школу, а дзяк усьміхаецца, праводзіць яе вачамі. Ён трохі нездаволен вынікам размовы, бо яму нічога не ўдалося дазнацца. Наадварот, цяпер ён яшчэ болей зьбіты з тропу, і зьбіў яго адказ яе:

— „А нашто вам усё ведаць?“

Але трохі раздумаўшыся, дзяк матае і гэты адказ сабе на вус і галавою трасе. Ох, гэтыя ціхія маладыя людзі! Іх сапраўдную існасьць даўно вызначыла народная мудрасьць: у ціхай букце чэрці водзяцца.

Гэтае меркаваньне да некаторай ступені задавольвае дзяка, але поўнага заспакаеньня не дае, і ён не адводзіць вока ад свайго суседа.

І многа чаго ў яго суседзе паказваецца яму дзіўным. Вось хоць-бы і са старожкаю гэтаю: няўжо ня мог-бы знайсьці сабе стоража або нават і маладзіцу, ну няхай-бы сабе і ня толькі для старажоўскіх абавязкаў? Але нашто дзяржаць гэтую бязносую? Якая тут прычына хаваецца? Нячыстая тут справа. Далей — купляе падарункі сваім вучням. Ніхто гэтага ня робіць. Які дурань будзе выкідаць так сабе грошы? Напэўна-ж тут павінна быць нейкае сваё меркаваньне. А таксама і з сялянамі штось дужа знаёмства заводзіць. Глядзіш — то той, то другі, то па некалькі разам на яго кватэру ходзяць. І хто ходзіць? Людзі, што ў сяле ніякага значэньня ня маюць, а калі і маюць, то ў дрэнны бок, як гэты Аксён Каль.

Сама сабою напрошваецца думка — дэмократ і смуцьцян!

Сям-там пры здарэньні з кім-небудзь аб суседзе загаворыць: цікава ведаць, як людзі пазіраюць на гэта? Калі гэтыя ўсе факты былі вылажаны а. Мікалаю, то а. Мікалай наўперад махнуў рукою і засьмяяўся сваім прадоўжным сьмехам, потым, падумаўшы, перавёў вочы ў неазначаныя прасторы і нарэшце кіўнуў галавою направа і налева і сказаў:

— Усё можа быць.

Такому заключэньню можна было знайсьці падмацаваньне ў газэце „Сьвет“, якую выпісвае а. Мікалай.

Іван Пракопавіч, казённы лясьнічы, лысы чалавек, гадоў пад сорак, бліснуўшы сваімі быстрымі і вострымі вачамі зазначыў:

— Пустое! Сэмінарскі ідэалізм яшчэ ня зусім выветрыўся.

А пісар вывеў такое заключэньне:

— Популярнасьць сабе шукае.

Хоць у гэтых поглядах розных асоб на аднаго чалавека і ня было згоды, тым ня меней дзяк ня толькі не адступіўся ад свайго погляду, але, наадварот, яшчэ больш умацаваўся ў ім, бо ўсё-ж такі паводзіны яго суседа ня зусім людзкія. Людзям з боку гэта ня так у вочы кідаецца, але старога дзяка не ашукаеш. Не, да настаўніка трэба прыглядацца! І трэба быць асьцярожным, бо яго сусед, відаць, таксама асьцярожны. Не дарма-ж ён тады, правёўшы з кватэры Аксёна, хадзіў каля рэчкі, каб дазнацца, хто быў пад вакном, і спаткаў яго, дзяка. Пазнаў яго ці не?

Каб ня даць суседу прычын думаць благое аб сабе, дзяк надумаўся сам зайсьці да Лабановіча як-небудзь вечарком. І быў такі „вечарок“.

Дзяк зайшоў з двара і пастукаў у кухню. Ганна адчыніла яму дзьверы.

— Добры вечар, Ганна! — громка здароўкаецца дзяк: — дома настаўнік?

Лабановіч сам адчыніў яму дзьверы ў сваю кватэру.

— Не заходзіце вы да мяне, дык я сам зайшоў па суседзтву да вас.

— І добра зрабілі. Сядайце, калі ласка. А вы мяне выбачайце, што да гэтага часу не зайшоў да вас. Нават і сёньня да вас зьбіраўся, — салгаў настаўнік.

— Ой, ці-ж праўда, — пытае дзяк і хітра прыжмураным вокам глядзіць на суседа.

— Ну, нялоўка мне і апраўдвацца, бо я вінаваты перад вамі.

— Пахвальна, што хоць віну сваю прызнаеце.

— Я заўсёды паважаю старэйшых ад сябе.

— А як у сьвятым пісьме напісана на гэты выпадак? — пытае дзяк.

— „Прад ліцэм седага восстані і пачці ліцэ старча^[1]“, — павучнёўску адказвае Лабановіч.

— Сьвятое пісьмо ведаеце, але па сьвятому пісьму не паступаеце.

У голасе дзяка чуваць дакор.

— Ё хто жыве па сьвятому пісьму? Сьвятое пісьмо забараняе мець крыўду на каго-б там ні было, а вы на мяне крыўдуеце.

— Ховай божа! Ніякай крыўды ня маю на вас. Кожын волен жыць, як знаходзіць лепей, — гаворыць дзяк і аглядае пакойчык.

— А нічога сабе кватэрка ў вас.

Дзяку трэба што-небудзь сказаць.

— А нічога кватэрка.

Наступае кароткая маўчанка.

Настаўнік хоча загаварыць, але гутарка ня клеіцца. Яго выручае дзяк.

— Не маркотна вам аднаму?

Лабановіч ажыўляецца, хватаецца за гэтую думку і кажа, што яму зусім не маркотна, што ў яго ёсьць работа ў школе, а вечарам ён то чытае, то рыхтуецца да наступнага школьнага дня.

— А я да вас хацеў нейк зайсьці, але ў вас хтось быў, і я не хацеў замінаць тут вам.

— Вы мне ніколькі не заміналі-б, калі ласка, заходзьце, — гаворыць настаўнік і тут-жа думае: „а лепш было-б, каб ты не заходзіў“.

І гутарка зноў прыпыняецца.

— Ну, а як у вас хор? — нарэшце пераходзіць дзяк на дзелавы грунт.

— Ніяк.

Мітрафан Васільлевіч быў організаваў хор і нічога сабе сьпявалі ў цэркві. Вам-бы толькі падтрымаць яго. Ведаеце, „благочыніе“ царкоўнае ад гэтага многа залежыць.

— О, Мітрафан Васільлевіч дасьціпны быў настаўнік, і памяць аб ім не памрэ ў Выганаўскай школе.

Пачынаюць хваліць Мітрафана Васільлевіча, хваліць няшчыра і фальшыва.

— А цяпер яму падвышэньне далі, — кажа дзяк: — назначылі ў горад у прыходзкае вучылішча. А там, ведаеце, настаўнікі ўжо і форму сваю маюць з бліскучымі гузікамі і шапкі з цэшкамі носяць, як чыноўнікі.

— Мітрафан Васільлевіч гэта заслужыў у поўнай меры! — скрозь прытоенае насьміханьне атэстуе свайго папярэдніка Лабановіч.

— Умеў чалавек паставіць сябе, — заўважае дзяк.

— Так, гэта ня ўсім удаецца.

— Не закапаў сваіх талентаў у зямлю.

Нудная нікчэмная гутарка перарываецца кароткімі перапынкамі, цячэ, як гнойная вада па бруднаму раўчаку.

Дзяк сядзіць ужо з добрую гадзіну і ня зьбіраецца дамоў. Дый што яму дома рабіць? Ня ведае дзяк, куды дзець свой час. Гаспадарка яго невялікая — Даша адна спраўляецца з ёю.

Даша — маўклівая, сур‘ёзная, замкнутая ў сабе дзяўчына. Аб чым яна думае, хто яе ведае. Аб тым, што ў яе на сэрцы, яна ні з кім не гаворыць і нават бацьку не адкрываецца. Праўда, бацька ня надта і стараецца зірнуць у яе сэрца. Ён ведае, што ёй даўно пара замуж, алё дзе ты возьмеш цяпер таго жаніха? А Даша сама зацялася на маладых людзей, бо што-ж ёй астаецца рабіць?

Дзяк сядзіць, пакурвае, часамі пазірае на свае вывернутыя пальцы, штось думае, і хітраватая ўсьмешка прабягае ў прыжмураных вачох.

Няцікава сядзець з старым дзяком. Сухі і нішчымны, як абмалочаны сноп. Нейкі старэцкі скептыцызм прабіваецца ў яго словах, затхласьцю мінуўшчыны аддае яго размова, і сам ён, прапахлы царкоўнымі канонамі, выпетранымі і бяздушнымі, лампадным алеем і воскам царкоўных сьвечак, здаецца нейкім прыкрым архаізмам, варожым да ўсяго, што сьвежа і молада.

Сяды-тады, украдкам, кідае настаўнік погляд на дзяка. „І быў-жа калісь чалавек малады… Якім быў ён юнаком?“ снуюцца думкі ў галаве настаўніка. Напэўна-ж былі ў яго тады нейкія імкненьні, чагось чакаў ад жыцьця чалавек. І як стаўся ён такім заскарузлым, сухім і чэрствым?“

І гэты дзяк пачынае карцець яму, назаляць, замінаць. А той сядзіць сабе, пакурвае суседавы папяросы, разглядае свае кратовыя лапы-рукі. Лабановіч не знаходзіць, аб чым гаварыць з ім, ня ведае, як падтрымаць гутарку. Разам з дзякам і ён пераводзіць вочы на яго рукі, запыняе на іх увагу. Нарэшце ня вытрымлівае і пытае.

— Ад чаго гэта ў вас такія рукі, Амос Адамавіч?

Амос Адамавіч — так завецца дзяк — глядзіць на свае дзіўныя лапы, растапырыўшы пальцы, усьміхаецца і кажа:

— Ад старасьці і ад раматусу. Старэе чалавек, мяняюцца і формы яго цела. Ня красіць, мілы мой, старасьць чалавека… А вы ведаеце, чым лячуся я ад раматусу?

— Чым?

— Крапівою. І вельмі памагае.

— А як-жа вы лечыцеся крапівою?

— А вот рву крапіву і б‘ю ёю па руках. Насячэш іх, і адразу лягчэй робіцца. А дактары ня ведаюць лякарства ад раматусу. Крапіва — найлепшае лякарства.

— А зімою як вы лечыцеся крапівою?

— Зімою горш: не расьце зімою крапіва. Гэта добра сьвежанькаю.

І расказвае дзяк аб вялікай вартасьці крапівы. А каб здаровым быць, то часамі ня шкодзіць наогул пасеч сябе крапівою.

Ад крапівы пераходзіць ён у мінулае. Тады людзі ніякіх дактароў ня ведалі і былі здаровыя. Наогул даўней жылося лепей. Продукты былі танныя. На тры капейкі чорт ведае чаго можна было купіць. І людзі былі лепшыя.

Вядзе гутарку Амос Адамавіч няцікавую, усім вядомую, многа разоў чутую. Прыплятае сюды нейкага спраўніка, як ён з сьмятаны, масьлёнку рабіў.

Бедны настаўнік глядзіць на гадзіньнік, а дзяк не зважае. Здаецца, ніколі ня выйдзе ён адгэтуль.

Так праходзіць увесь вечар.

— Вы, мусібыць, позна спаць кладзяцеся? — пытае настаўнік.

— Як калі, — адказвае дзяк ды ізноў сядзіць, пазірае на свае вывернутыя пальцы.

„Ах, што-б ты лёг ды не прачнуўся больш“ — думае Лабановіч і ня можа дачакацца, калі госьць яго пойдзе дамоў.

ХІХ

Пачатак лістапада.

Вечар.

Лабановіч сядзіць у сваім аблюбованым пакойчыку. На стале гарыць лямпа пад сьветлым абажурам. У вокны глядзіць густы мрок. Сівыя хмары зьвісаюць нізка, сеючы дробны дождж. Ціха і глуха. Толькі з кухні даносіцца Юсьцін галасок — сьпявае песеньку ды зрэдка аброніць слова Ганна да свае дачкі.

Настаўнік разглядае паперы, прысланыя сёньня з пошты праз воласьць. З поштаю прышоў і журнал „Гражданін“. Рэдактар гэтага журнала — князь Мяшчэрскі. Агідны чорнасоценны журнальчык, звыш-патрыотычнага зьместу, Высылаецца ў школы дарма: выдаецца на казённую субсыдыю для пашырэньня монархічных ідэй. У журнале даюцца і адпаведныя рысункі. У гэтым №-ры журнала таксама ёсьць рысунак. На рысунку паказан цар Мікалай Другі. Цар сядзіць за сталом сярод кніг і папер з пяром у руках. Міна яго поўна задумлёнасьці і заклапочанасьці. А дзесь, на заднім пляне, мітусіцца народ, заняты сваімі справамі. Пад рысункам подпіс: „Народ вяселіцца, а цар працуе“.

Лабановіч пазірае на рысунак, і па губах прабягае гіранічная ўсьмешка. А потым хватае гэты журнальчык і шпурляе кудысь у куток.

— Паскудзтва! — гаворыць сам сабе.

На школьным ганку з боку выгана чуюцца нейчыя крокі, а потым — асьцярожны стук у дзьверы.

„Хто-ж гэта яшчэ прэцца?“ думае ён ды ідзе адчыняць, падняўшы на ўсякі выпалак „Гражданіна“ князя Мяшчэрскага.

— Хто? — пытае.

— Вучыцельніца, — чуецца з-за дзьвярэй малады дзявочы голас.

Гэты візыт незнаёмай настаўніцы ды яшчэ ў позьні час яго моцна дзівіць. Ён адчыняе наўперад дзьверы ў сваю кватэру, каб відней было, бо ў перадпакойчыку цёмна, і ўпускае настаўніцу.

— Заходзьце, будзьце ласкавы.

Настаўніца заходзіць у цемнаваты пакойчык і спыняецца.

— Праходзьце далей — там сьвятлей і цяплей.

— Раней-жа трэба хоць пазнаёміцца: Вольга Андросава… Не напалохала я вас? — пытае настаўніца і сьмяецца.

— Калі ўжо палохацца настаўніцы, то лепш пайсьці ды ўтапіцца ў Піне.

— Вы мяне выбачайце. Еду ў сваю школу, у Купяцічы, і па дарозе да вас заехала.

— І вельмі добра зрабілі. Разьдзеньцеся трохі ды пасядзеце. У мяне якраз і самавар зараз будзе гатоў.

Вольга Андросава яшчэ зусім маладая дзяўчына. Год, як скончыла гімназію. Смуглая, круглаліцая, жывая і быстрая. Фігурка яе мерная і складная. Цёмныя валасы падстрыжаны. Вочы бойкія і сьмелыя.

— Вы яшчэ ня былі ў сваёй школе?

— Не, ня была. І ня ведаю, якая яна там. А вы ўжо даўно тут?

— А ўжо зараз два месяцы будзе.

— І работу распачалі ў школе?

— Пачаў. Другі месяц, як заняцьці пачаліся.

— Ох-ці мне! Як-жа я адстала ад вас!

— А чаму так позна вас назначылі?

— Назначылі мяне з першага кастрычніка, Ну, покі прышло назначэньне — а жыву я ў Смаленшчыне — да покі заехала сюды, да ў Пінску трохі ў знаёмых пабыла, вось і апазьнілася.

— Ну, што-ж? лепей позна, чым ніколі.

Андросава — бойкая, гаваркая дзяўчына. Не прайшло і пяць мінут, як яны разгаварыліся, як-бы даўно ўжо былі знаёмыя. А калі Ганна прынесла самавар, то настаўніца ўзяла ад яе палаценца і стала выціраць шклянкі, папрасіўшы пазваленьня на гэта, і сама наліла чаю гаспадару і сабе. Яна піла чай і гаварыла. Загаварыўшыся, курыла і, відаць, адчувала сябе тут вельмі добра.

Але ў самы разгар піцьця чаю і гутаркі ў вакно пастукаў фурман. Аб ім тут і забыліся. Фурман гэты — селянін з Купяціч. Яму абрыдла стаяць каля школы, і ён забарабаніў у вакно.

— Скора будзем ехаць?

Вольга Віктараўна паглядзела на Лабановіча.

— А я і забылася, што мне ехаць трэба. Што-ж, буду зьбірацца.

— Вольга Віктараўна! адпраўляйце вы сваю фурманку дамоў, а самі начуйце тут. Дзе-ж там у школе прыпыніцеся? Ужо ноч, а покі заедзеце, яшчэ пройдзе гадзіна. А там напэўна холадна і можа нікога няма. Кажу вам, адкіньце ўсякія цырымоніі і аставайцеся начаваць. А заўтра пойдзеце ў воласьць — а ў воласьці вам быць усё роўна трэба, — возьмеце фурманку і паедзеце.

Настаўніца пазірае на Лабановіча.

А ведаеце, — гаворыць яна: — вы падаяце мне гэніяльную мысьль.

Лабановіч выходзіць на двор.

— Едзьце вы сабе дамоў — настаўніца тут астанецца.

— Тут, дык тут. Але чаго-ж я бітую гадзіну стаяў?

Фурман заварочвае каня, бубніць штось сам сабе і ад‘яжджае.

Лабановіч ідзе ў кватэру, а Вольга Віктараўна па нейкай аналёгіі ўспамінае адно здарэньне з свайго жыцьця і расказвае аб ім:

— Раз у Смаленску запыняе мяне абарваны чалавек інтэлігенцкага аблічча.

— Дайце мне, барышня, на выпіўку.

— А сколькі-ж вам даць? — пытаюся.

Абарваны чалавек прыстаўляе палец да лба і застывае ў глыбокадум‘і.

— Прадстаўце сабе, барышня: першы раз у сваім жыцьці натыкаюся на такое пытаньне. Ну, дайце, каб можна было чарвяка заліць.

— Разуменьне „заліць чарвяка“ — рэч не азначаная і расьцяжная: аднаму і кручка на гэта даволі, а для другога кручок — капля ў моры, — заўважваю яму.

— Зусім справядліва. Я іменна з катэгорыі тых, для каго кручок — капля ў моры.

Потым Вольга Віктараўна як-бы ахамінаецца і кажа:

— Можа я вам, колега, замінаць тут буду? Бесталковая я!

— Ніколечкі! — заспакойвае яе Лабановіч: — кватэра мая прасторная. І дыван мяккі нават ёсьць.

— Да вы, колега — буржуй! — сьмяецца Вольга Віктараўна.

— Я толькі карыстаюся, можна сказаць, з вашага брата.

— Як, так?

— Тут была калісь настаўніца, якой сымпатызаваў інспэктар. Гэта ён для яе набыў такую буржуйскую роскаш. Так што вы на яе маеце большае права, чым я.

— Ну, ладна! — згаджаецца Вольга Віктараўна: — будзем лічыць гэтае пытаньне вычарпаным да дна. А цяпер хацела-б я вас папрасіць, колега, каб вы ўвялі мяне ў курс школьнае справы, бо я ў ёй ні чорта не разумею. Ня ведаю, нават, як і прыступіць да яе.

— Ну, што-ж? раскажу вам, як і што, толькі вы мне за гэта павінны будзеце зафундзіць, бо дарма, кажуць, і каза ня скача, пачынае жартам Лабановіч.

— За гэтым справа ня стане. Прыяжджайце да мяне, пачастую, сьмяецца настаўніца.

— Му, калі так, дык слухайце. Перш за ўсё вам трэба сабраць вучняў. Звычайна гэта робіцца так: вы назначаеце дзень збору дзяцей, а стараста (можна і праз папа) апавяшчае бацькоў, каб пасылалі ў школу дзяцей. Зьбяруцца дзеці, вы іх запішаце ў асобны журнал… вось гэта ўсё я пакажу вам на журналах.

Лабановіч прыносіць журналы і раскладвае іх перад настаўніцаю, паказвае, у якім журнале і што трэба запісаць.

— Як бачыце, журнал сам падказвае, як і што запісваць. Але гэта глупства. Самае паганае ў нашай настаўніцкай практыцы тое, што аднаму чалавеку прыходзіцца вясьці работу з чатырма групамі. А ў вас яшчэ і школа многалюдная — каля ста дзяцей набярэцца.

— Што вы кажаце! Каля ста чалавек?! І чатыры групы! Да гэта-ж сьвінства! Што-ж я буду рабіць?.. Ох-ці, галованька мая!

Страх і недаўменьне адбіваюцца на твары Вольгі Віктараўны.

Лабановіч глядзіць на яе, а потым рагоча.

— Да гэта-ж звычайная зьява ў нашых школах, — зазначае ён.

— Але-ж я не магу сабе ўявіць як можна вясьці работу пры такіх умовах. І ўсе чатыры групы ў аднэй клясе?

— А як-жа іначай?.. Страшнага тут нічога няма. Трэба наўперад напісаць расклад свае работы, напісаць такім парадкам, каб у вас на кожную гадзіну была такая група, дзе вы будзеце вясьці асноўную работу, а другія групы ў гэты час займаюцца самі пад вашым контролем. Групы вы мяняеце, чаргуеце, але ні аднае ня спускаеце з вока, іначай у вас будзе гармідар.

— Невясёлыя рэчы расказваеце вы мне, Андрэй Пятровіч. Ведала-б і не заяжджала-б да вас… Міленькі Андрэй Пятровіч! навучыце-ж мяне, як-жа гэта разьмеркаваць работу так, каб можна было папраўдзе вясьці яе?

— Вы так хораша папрасілі мяне, што я павінен навучыць вас.

Лабановіч прыносіць свой расклад работы ў школе. Садзяцца радам. Настаўнік паказвае ёй расклад і тлумачыць. Вольга Віктараўна прыглядаецца, пачынае разьбірацца і зусім весялее.

— Ну, я сьпішу ваш расклад, зьдзяру яго да літары… Дайце мне, калі ласка, паперы… Ах, як слаўна, што я да вас заехала і як разумна зрабілі вы, што ня пусьцілі мяне!

Яна ізноў уся ажыўляецца, парывіста хватаецца за работу.

Праз чвэрць гадзіны яны ўдваіх скончылі перапісваньне.

— Ну, цяпер мяне ня возьмеш за руб дваццаць, — гаворыць настаўніца, хаваючы расклад.

Гутарка яе разьвязная, бойкая. З Лабанавічам трымаецца патаварыску. Лабановіч прыглядаецца да яе, мяркуе, да якой катэгорыі жанчын аднесьці яе. Яна нагадвае яму тургенеўскую нігілістку.

— Ну, а як вы наогул глядзіце на сваю настаўніцкую місію? — пытае яе.

— Ох, скажу вам — нужная гэта справа! Да я-ж яе і ня ведаю. А вы так напалохалі мяне. Проста былі ў мяне такія мысьлі, — завярнуцца адгэтуль да даць драпака. Я толькі цешу сябе тым, што, на шчасьце, вы — мой сусед і спадзяюся, Што вы мне паможаце, калі я часамі ўткнуся лбом у сьцяну.

— Бачыце, Вольга Віктараўна, справа ў тым, каб палюбіць сваю работу. Калі вы яе палюбіце і захопіцеся ёю, то вы знойдзеце спосаб ухіліць і перамагчы перашкоды, калі яны напаткаюцца.

— Каб палюбіць сваю справу, трэба яшчэ і вера ў сэнс яе, — заўважае Вольга Віктараўна.

Яна апускае вочы, як-бы веры ў яе якраз і бракуе, толькі сказаць таго не адважваецца.

— Але-ж вы напэўна гэтую веру маеце, калі выбралі сабе настаўніцкую дарогу.

— А вы думаеце, што ўсе настаўнікі так захоплены сваёю справаю, што цалкам аддаюцца ёй? — пытаньнем адказвае Вольга Віктараўна. Відаць, ухіляецца ад простага адказу. Потым падымае вочы на Лабановіча.

— Андрэй Пятровіч, скажэце, калі ласка: дабро вы робіце народу ці зло, забіваючы розум дзяцей і іх чыстыя душы ўсякаю казённаю трухляцінаю?

„Ах, унь ты якая“ — думае сабе Лабановіч і адчувае, як балюча ўкалола яго гэтая дзіўная дзяўчына.

— Хто ведае, што ён сьвядома начыняе дзіцячыя мазгі гэтаю, як вы называеце, казённаю трухляцінаю, той ёсьць нягоднік, або проста няшчасны, бязвольны чалавек ці проста рамесьнік, гатовы за грошы рабіць усё, што хочаш. Але хто замінае адкінуць гэтую трухляціну і накіраваць увагу дзяцей у другі бок?

— А як-жа гэта зрабіць? — пытае Вольга Віктараўна.

— Вось гэта і трэба ўсё абмеркаваць. Я ведаю, што такая работа патаемнаю не застанецца.

Далейшая размова збліжае іх, расьсейвае тое недавер‘е і тую асьцярожнасьць, што замінаюць выяўленьню шчырасьці і адкрытасьці паміж людзьмі, асабліва мала знаёмымі. Вольга Віктараўна расказвае, як летам жыла яна сярод студэнтаў і настаўнікаў, якія гутаркі вяліся паміж імі, як варожа настроены яны супроць гэтай „казённай трухляціны“. У яе ёсьць цікавыя кнігі, якімі яна ахвотна падзеліцца з сваім суседам.

Іх гутарка вядзецца за поўнач, покі Лабановіч як гаспадар не ўспамінае, што настаўніца з дарогі, што ёй трэба адпачыць.

А з двара на іх пазірае не адна толькі гэтая чорная, маўклівая ноч: дзяк Бацяноўскі стаіць на граніцы сьвятла, што падае праз вакно настаўніцкай кватэры, і густа зьлеглай над зямлёю цьмы. Ён пільна ўглядаецца ў гэтую маладую пару, ён ловіць кожны рух іх мысьлі на твары. У яго мазгаўні таўкуцца розныя думкі, дагадкі. А калі ён дазнаецца, што гэта чарнявая стрыжаная дзяўчына астаецца тут начаваць, то яго зьдзіўленьню і абурэньню дзякоўскай душы няма граніц.

ХХ

Вольга Віктараўна ўзяла слова ад свайго колегі, ште ён у бліжэйшы сьвяты дзень даведаецца да яе. На гэтым яны і разьвіталіся.

А тым часам дзяк Бацяноўскі ня мог стрымаць сябе, каб не расказаць сваім суседкам-пападзянкам, а. Мікалаю і лясьнічаму аб позьнім візыту настаўніцы да яго суседа і — што яшчэ болей цікава — аб яе начаваньні ў яго кватэры. Дзяк пры гэтым не пашкадаў фарбаў, каб сьпісаць усё падробна: як яны пілі чай, як яна выцірала шклянкі, як ён падсаджваўся да яе і як яна гарнулася да яго. І гэта ўсё дзяк бачыў выпадкам, праходзячы каля школы.

— Падумайце, што пачало тварыцца на сьвеце! Чаму-ж яны навучаць дзяцей? — асьвятляў дзяк гэты факт.

Цнатлівыя пападзянкі выслухалі з вялікаю цікавасьцю дзякова паведамленьне. Слухаючы, яны пераглядаліся, а на іх тварах прабягалі гіранічныя ўсьмешкі.

— А якава яна — прыгожая? — запытала малодшая пападзянка, Антаніна, болей жывая і яхідная.

— Стрыжаная! — адказвае дзяк, прычым гэтае азначэньне гучыць у яго роўназначна слову „прапашчая“.

— А якая там яна далей, аднаму вельзявулу, князю цьмы, вядома. Блудніца садомская!

— На прыгожства цяпер не глядзяць, — са скрухаю душы заўважае старшая, Глафіра, бо яна лічыць сябе прыгожаю, — а прыклад таму — бязносая Ганна і Мітрафан Васільлевіч.

І яна ўздыхае.

Астаўшыся ўдваіх, яны доўга разьбіраюць гэтае здарэньне і выліваюць усю гарчэчу свайго застарэлага дзявоцтва. А Ганну паставілі пад дапрос, бо цікава-ж было даведацца чаго-небудзь яшчэ новага.

— І доўга яны сядзелі? — пытае Антаніна.

— Ня ведаю, паненачка: я ўжо лягла спаць, а яны яшчэ сядзелі.

— І яна сама выцірала шклянкі?

— А хто яе ведае! Узяла ад мяне палаценца.

Ганна баіцца сказаць чаго-небудзь лішняга, бо настаўніка яна шануе і нічога благога ў ім ня бачыць.

А дзе яна спала?

Цяпер пытаньне ставіць ужо Глафіра.

— На канапе.

— А ён дзе сьпіць?

— А ён у гэтым пакойчыку, што пры кухні.

— А ў ночы не ўставаў ён? Ня чула?

— Не, ня чула. Паныч яшчэ з вечара, кладучыся спаць, аддаў той паненцы ключ, каб яна замкнулася.

— Ключ аддаў? На што? — цікавіцца Антаніна.

— А мабыць, каб яна замкнулася і спакайней спала.

— І яна ўзяла ключ?

— А хто яе ведае.

Ганна выказвае нецярпеньне і неахвоту адказваць на такія пытаньні.

І а. Мікалай слухаў дзяка ўважна. Наўперад ён зрабіў зьдзіўленыя вочы, а потым засьмяяўся прадоўжным сьмехам і, нарэшце, запытаў:

— А як яна сабою, нічога дзяўчына?

А. Мікалай — чалавек малады, і яго не-не ды часамі бухторыць д‘ябал і прымушае заглядацца на прыгожых маладзіц.

Дзяк гэта ведае.

— Нічога дзяўчына, сакаўная і фігурыстая.

А. Мікалай коўтае сьліну.

— Што-ж? і ты, Амос Адамавіч, быў малады. А можа і цяпер злы дух спакушаў цябе, калі запыніў каля акна?

Прадоўжны сьмех зноў трасе жывот а. Мікалая, а дзяк апускае вочы.

— Сьпета песьня мая, а. Мікалай, — адзываецца ён і ўздыхае журботна.

— Ці так гэта, Амос Адамавіч? — пытае а. Мікалай і стукае дзяка па плячу: — Абрааму было сто гадоў, калі радзіўся ў яго Ісаак, а табе да ста, глядзі, гадоў сорак засталося?

Дзяк выпроствае згорбленую сьпіну.

— Да яно, калі-б на тое пайшло, а. Мікалай, — стары вол баразны ня псуе.

— Ось бачыш!.. Так-то, Вмос ВАдамавіч, — дадае а. Мікалай: — мы бачым сучок у воку брата свайго, а бервяна ў сваім не зважаем.

А. Мікалай трохі расчараваў дзяка. Праўду сказаць, у глыбіне сваіх мысьляй ён і сам ня бачыў тут нічога надзвычайнага, але ў ім было нешта такое, што настройвала яго супроць суседа. Скарэй за ўсё ў яго была тут проста глухая зайздрасьць да свайго суседа, зайздрасьць немачнай старасьці перад моладасьцю. Але гэтаму пачуцьцю ён стараўся даць іншае афармленьне. Як-ні-як — настаўнік, павіней прыкладам быць, а ня шашнямі займацца.

І дзяк ня можа супакоіцца, ідзе да лясьнічага. Заводзіць гутарку аб настаўніку.

— А ён, відаць, сур‘ёзны хлопец, — адзываецца лясьнічы, — і работнік добры.

— Гроб паваплены! — зазначае дзяк і расказвае пра візыт да яго настаўніцы.

Лясьнічы слухае ўважна. Увесь час на яго губах пакалыхваецца ўсьмешка. Сам лясьнічы далёка не сьвяты ў гэтым сэнсе чалавек.

Выслухаўшы дзяка, ён кажа:

— На лаўца і зьвер бяжыць, калі толькі ён сам ня дурак.

А потым яшчэ больш расхалоджвае дзяка.

— Гэта — глупства. Я ведаю здарэньні, калі студэнт і студэнтка начуюць у адным пакойчыку, на аднэй пасьцелі і нічога паміж імі ня бывае.

Такім парадкам сярод мужчын дзяк ня сустрэў таго эфэкту, якога ён спадзяваўся. Затое жанчынам ён даў багаты матэрыял, якога ім хваціла на доўгі час.

Скора пасьля гэтага ў школу заходзіць дзяк. На гэты раз ён прышоў сюды, як настаўнік. А. Мікалай з-за гаспадарскіх ці іншых спраў ня меў часу зьявіцца на закон божы і папрасіў дзяка падмяніць яго ў школе.

— Ты ўжо, Амос Адамавіч, жывеш там блізка. Займіся, зрабі ласку, чым-колечы з вучнямі.

— Можна, а. Мікалай! — дае дзяк сваю згоду.

У справе выкладаньня ён ня меў практыкі. Але яна яму і не патрэбна. Ён сам калісь вывучаў закон божы, памятае, як вучылі ў яго часы. Праўда, ён шмат чаго перазабыў, але сёе-тое ў яго памяці яшчэ засталося. Вось аб гэтым, што захавала яму памяць, ён і будзе казаць.

Вучні былі вельмі зьдзіўлены, убачыўшы дзяка ў школе. Шмат хто з вучняў меў справу з дзяком, забягаючы летам у яго сад і агарод. А ён ганяўся за імі і лаяў іх.

Дзяк прыступіў да справы павольна.

Наперад паведаміў, што а. Мікалай даручыў сёньня яму заняцца з імі законам божым. Усю школу злучыў ён у адну групу і загадаў дзецям, сядзець ціха, слухаць уважна. А потым ужо прыступае да справы.

— Ну, ты! — пальцам тыча дзяк на аднаго хлапчука.

Падымаецца некалькі хлапчукоў, бо гэты вывернуты дзякоўскі палец накіроўваецца на некалькіх вучняў.

— Чаго вы ўсе паўставалі? — крычыць на іх дзяк.

Дзеці пачынаюць хіхікаць.

— Я вам пасьмяюся, лайдакі вы! — грозіць ён ім.

— Ну, вось ты, чарнявы з краю!

Падымаецца „чарнявы з краю“.

— Як цябе зваць?

— Міхалка.

— Прозьвішча тваё пытаю, дурань!

— Мажэйка.

— Гэта які Мажэйка, што каля кузьні?

— Эгэ, — адказвае вучань.

— А як цябе дражняць?

Міхалка маўчыць, а з усіх куткоў, наўперад ціха, а потым мацней гучаць галасы:

— Латак, Латак!

— Многа нарабіў ты ў агародзе дзірак? — пытае дзяк.

— Не, нямнога.

— Ну, колькі?

— Можа з дзесятак морквачак і вырваў.

— Ах ты, гіцаль! Ну, садзіся.

Пад дружны рогат дзяцей Міхалка садзіцца, а дзяк тупае нагамі і рукамі махае, каб заспакоіць іх.

— Хоць вы і вучыцеся, але нічога вы ня ведаеце, — пачынае дзяк цэлую прамову, прычым гаворыць паляшуцкаю моваю, якою ён валодае лепей, чым расейскаю.

— Пачнем з канца, або з самага пачатку, бо вы — дурні і нічога ня ведаеце… Дык, вось, так. Нічога наўперад ня было: ні неба, ні зямлі, ні нашых пінскіх балот, ні чароту на іх.

— А чым тады ў печы палілі? — пытае хтось ззаду.

— І пячэй ня было і хат ня было, — адказвае дзяк: — Нічога ня было. Быў адзін толькі бог… А дзе жыве бог? — перапыняе сам сябе дзяк і раптам пытае вучняў.

— На небе! — гудуць дзеці.

— Так, на небе. Сёе-тое вы ведаеце. Ну, а вот як неба ня было, тады дзе жыў бог?

— На ўсякім месьце.

— О, шэльмы, і гэта ведаеце. Ну, што-б у вас запытаць, чаго вы ня ведалі-б… Ага. Скажэце, колькі асоб у бога.

— Тры: бог айцец, бог сын і бог дух сьвяты!

— Вось арыштанты! І гэта вы ведаеце. Ну, буду казаць далей.

Дык нічога ня было. Толькі дух божы насіўся над бяздоньніцаю. І замысьліў сабе бог стварыць сьвет. Аддзяліў бог сьвятло ад цьмы і назваў сьвятло — дзень, а цьму — ноч. Паглядзеў бог і кажа: Добра вышла. Назаўтра бог устаў рана і пачаў майстраваць неба. Зрабіў, падзівіўся — добра. Калі ёсьць, неба, дык трэба, каб і зямля была. Зрабіў бог і зямлю. Але зямля была пустая і неўпарадкаваная, перамешаная з вадою. Ды ўжо было позна. „Заўтра зраблю“, думае бог. Назаўтра ён устаў яшчэ раней, бо работы было процьма. Трэба было нарабіць рэчак, азёр, мароў, ну, і балота таксама трэба чалавеку. Вось гэта ўсё і зрабіў бог на чацьверты дзень. А каб яшчэ было харашэй, дык ён і цацак нарабіў на небе: сонца, месяц і зоры. У пятніцу, гэта значыць, у пяты дзень, нарабіў бог рыбы ў вадзе і птушак у паветры. Весела зрабілася на зямлі: тут табе і трава і дрэвы растуць, вецер гэтак шуміць у лісьцях, птушкі сьпяваюць, проста і ў хату ня хочацца ісьці. Не хватала яшчэ зьвяроў і чалавека. У шосты дзень нарабіў бог зьвяроў.

— І чалавека! — падказваюць дзяку.

— Не, стой: наперад не забягайце. Перад тым, як стварыць чалавека, была нарада паміж богам айцом, духам і сынам. Бог кажа: „Трэба стварыць чалавека па вобразу і па падабенству да нас“. Узяў бог гліны, зьляпіў чалавечка і хукнуў. Як хукнуў, чалавек зараз і ажыў. Пайшоў ён хадзіць, разглядацца. Ды падобнага да сябе нікога ня бачыць. Маркотна стала Адаму — першы чалавек называўся Адам. Нідзе ня прыткнецца бедны. Ходзіць, як посьля добрай выпіўкі, шукаючы, каб чым апахмяліцца. Пазіраў на яго бог, пазіраў ды кажа: „Нядобра чалавеку быць аднаму — трэба ажаніць яго“. Дзяўчат-жа на сьвеце ня было, у сваты яго не павязеш. Трэба іншую раду даваць. Натупаўся Адам, ходзячы па зямлі, і моцна заснуў. Вось тады бог узяў з яго адно рабро і з рабра выштукаваў кабету і назваў кабету Ева. Прачнуўся Адам ды як глянуў на яе, дык увесь і прасьвятлеўся. А бог пазірае ды цешыцца. „Бяры, кажа, яе: няхай яна будзе табе за жонку. Жывеце, кажа, у згодзе, у добрым ладзе, не сварэцеся, ня бецеся. А ты, Ева, даглядай свайго мужа. Вось гэта ўсё, што вы бачыце, гэта ўсё ваша. Будзьце-ж гаспадарамі над усім, што на зямлі. Не забывайце бога, у цэркву хадзеце. На папа і на дзяка таксама не забывайцеся, бо яны за вас мяне моляць“.

Расказаў далей дзяк, як жылі ў раі Адам з Еваю, як ім было добра, якія былі там сады і дрэвы і якую запаведзь даў ім бог. Але найболей цікава расказаў дзяк, як людзі саграшылі і як Бог караў іх за гэта.

„Паслухаў Адам сваю жонку, зьеў яблык з забароненага дрэва. А як зьеў, дык адразу пазнаў, што зрабіў брыдка. Нядобра яму зрабілася і першы раз аблаяў Еву, як мае быць. А тая маўчыць — ну, што ты возьмеш з бабы? Кінуў Адам Еву і пайшоў у дубы. Лёг пад дубам і ляжыць. Аж чуе — бог па раю ходзіць. Сорамна Адаму богу ў вочы зірнуць. Ляжыць, не ўстае. Чуе — з Еваю гамоніць“.

— А дзе твой Адам?

Апусьціла вочы Ева, маўчыць.

— Чаго-ж ты маўчыш? Дзе, кажу, Адам?

— Ня ведаю.

— Як „ня ведаю?“ А хто-ж павінен ведаць? — Глядзіць на яе бог строга. — Гэта, кажа, мая мілая, з цябе сьвет гарыць! Я ўсё бачу і ведаю. Пачакай, кажа, я з табою яшчэ пагавару! Пайду толькі таго лайдака пашукаю. Як мяне — дык не хачу слухаць, а жонку нябось паслухаў! — Чуе ўсё гэта Адам. Страшна яму. Стаіўся за дубам і ані чхне. Прайшоў бог так і гэтак, глядзіць — няма Адама. Дзе-ж ён, кажа, падзеўся? Давай яго клікаць.

— Адам!

А той Адам — ані гу-гу.

— Адам! — яшчэ мацней гукае бог.

А мой Адам і галаву прыгнуў. Бог-то ведае, дзе Адам, але хоча, каб ён хоць трохі пакаяўся і сам папрасіў, каб дараваць яму грэх.

— Адам, дзе ты?

Не падае Адам голасу.

Тут дзяк уваходзіць у ролю ўгневанага бога і прыпісвае яму свае ўласьцівасьці.

— Угневаўся бог, ды як крыкне: „Адам, трасца тваёй галаве, дзе ты, гад?!“

Бачыць Адам, што нідзе тут дзенешся — вылазіць з-пад дуба.

— Нашто ты еў тое, што я табе не дазволіў?

Замест таго каб, пакаяцца, Адам пачаў апраўдвацца:

— Жонка, якую ты мне ўсватаў, дала мне, і я еў.

Паклікаў бог Еву.

— Нашто ты давала Адаму забароненыя плады?

— Мяне спакусіў д‘ябал, угаварыў мяне.

Паглядзеў на іх бог, патрос галавою.

— Будзь-жа ты пракляты, д‘ябал. Поўзай на сваім чрэве, а некалі Евін патомак раздушыць табе галаву. Ты, Ева, будзеш у болях радзіць дзяцей, а муж твой будзе гаспадар над табою. А ты, Адам, не забывай, што зроблены ты з зямлі і ў землю зноў пойдзеш. Праклята зямля з-за цябе. Будзеш ты працаваць многа, а карысьці мець мала, бо ты не паслухаў бога.

І павыганяў іх бог вон з раю.

Дык вось бачыце, шэльмы вы, які грэх ня слухаць бога! Рабіце тое, што вам кажуць старэйшыя. І па садох лазіць ня трэба.

XXI

Мысьлі, закінутыя ў душу Лабановіча нелегальнаю брошуркаю, невядома кім падкінутаю, не давалі яму спакою. Старыя позыцыі сьветаразуменьня аказваліся хісткімі, пабудаванымі на пяску. Яны ня вытрымлівалі напору крытычнай мысьлі і рассыпаліся, паказваючы сваю нястатнасьць і нікчэмства.

Здавалася, само ўжо паветра было насычана новымі павевамі сьвежай мысьлі, хоць ахоўнікі ўсталяванага вякамі політычнага ладу цьвёрда стаялі на сваёй варце і забівалі самыя маленькія шчылінкі, праз якія маглі-б прабіцца новыя ідэі. Але там, дзесь у патаемных глыбях, нешта бурліла, кіпела, узьнімалася, рвалася наверх. Газэты паведамлялі аб забастоўках, успыхваўшых там-сям па вялікіх гарадох. Глуха далятала з розных месц грознае водгульле людзкога абурэньня. З заціснутых нізін выбіваліся крыніцы новага жыцьця.

Цяпер усе гэтыя падзеі пераломліваліся ў сьвядомасьці Лабановіча пад іншым пунктам разуменьня. Ён адчуваў радасьць пазнаньня новай праўды, той праўды, ў няяснай постаці вякамі жыве ў мужыцкім сэрцы, бунтуючы дух і падымаючы яго на паўстаньні, тэй праўды, за якую лепшыя дзеці народу марнелі па астрогах, гібелі і чэзьлі ў ссылках на катарзе, або ў росквіце жыцьця складалі галовы па цёмных сутарэньнях. І ўсе гэтыя мучанікі за праўду выклікалі зьдзіўленьне і глыбокае спачуваньне і з непераможнаю сілаю хілілі на тую цярністую, пуціну, пакуты, па якой ішлі яны.

Але разам з гэтым ясьней выяўлялася і дваістасьць таго стану, у якім ён цяпер апыніўся. З аднаго боку ён — вясковы настаўнік — павінен праводзіць у жыцьцё пэўныя ідэі. Сэнс іх — замацаваньне таго парадку рэчаў, у справядлівасьць якога ён ня верыць. Над ім ёсьць вока, і гэтае вока ня дрэмле. І не адно, а многа такіх вачэй. З другога-ж боку, выконваючы сваю ролю, ён сьвядома пераходзіць у рады ворагаў народу. Ён станецца лгаром і проста нячэсным чалавекам, калі будзе ўбіваць праз школу ў дзіцячыя галовы гэтыя казённыя ідэі.

Прабаваў ён у сваіх разважаньнях спыніцца на пэўных уступках — абыходзіць моўчкі ўсё тое, што спрыяе разьвіцьцю гэтых казённых прынцыпаў, накіроўваць думкі дзяцей на несправядлівасьць соцыяльных парадкаў, абуджаць у іх грамадзкую сьвядомасьць, закідаць у іх душы зерне сумненьня ў тым, ці добра ўсё тое, што прынята лічыць справядлівым.

Ён успамінае свае даўнейшыя разважаньні аб ролі настаўніка, калі быў яшчэ ў Цельшыне. Падобныя мысьлі прыходзілі яму і тады, розьніца толькі ў тым, што тады ня бачыў ён таго, што ведае цяпер, а толькі адчуваў, гэта сваім соцыяльным чуцьцём. Але гэтыя компромісы не заспакойваюць яго. Усе такія мысьлі выходзяць ад таго згодніка, што жыве ў істоце чалавека.

Заспакоіцца і пагадзіцца на гэтым няможна. Трэба рабіць нешта іншае, трэба заспакоіць сваё грамадзкае сумленьне і выйсьці з фальшывага палажэньня ашуканага чалавека, таго палажэньня, у якім знаходзяцца мільёны адурачаных людзей. І такі выхад ён знаходзіць у Аксёну Калю.

Аксён Каль заходзіць да яго вечарамі. Іх навука хоць марудна, але пасоўваецца наперад. Аксён ужо нават можа і расьпісацца, што яго вельмі цешыць, але гэта яшчэ ня сьведчыць аб яго пісьменнасьці. Чытае ён з друкаванага слаба, а з рукапіснага яшчэ горш. Расьпісацца-ж ён можа, бо расьпісваньне складае найболей часты від яго практыкаваньня ў пісьме. Дома практыкавацца яму няма калі дый нязручна. Прыходзіцца здавольвацца тым, што набудзе тут. Але бяз практыкі гэты набытак нятрывалы, і Аксён часамі выказвае думку, што можа навукі з яго і хваціць. Настаўнік-жа ўпарта насядае на яго, заахвочвае ісьці далей. І яны патрошку ідуць.

Але ня гэтая навука складае галоўны зьмест іх вечароў — першае месца адводзіцца гутаркам іх на тэмы політычнага характару. Аксён Каль аказваецца такім чалавекам, з якім гаварыць можна сьмела. Ён толькі трохі зьдзівіўся, пачуўшы ад настаўніка, што самы большы вораг народу ёсьць цар, бо Аксён падзяляў агульную веру ў цара, як у асобу, што стаіць па-за межамі людзкіх інтарэсаў, для якой аднакава блізкі інтарэсы ўсіх станаў насяленьня, а калі на сьвеце і робяцца зьдзекі і несправядлівасьці над бедным чалавекам, то ў гэтым вінаваты царскія дарадчыкі і ўсе гэтыя басякі і міністры, губарнатары, земскія начальнікі, спраўнікі і ўсялякія іншыя чыны, якіх нават і ня зьлічыш. Для Аксёна Каля цяпер якраз і нявыгодна было страціць веру ў цара, нявыгодна з чыста практычнага боку: яго не пакідала надзея адваяваць затокі ад пана Скірмунта, а для гэтага аставаўся адзін толькі спосаб — падаць прашэньне на імя цара.

— Але падаюць-жа людзі просьбу цару і гэтыя просьбы ён не пакідае, — пробуе супярэчыць Аксён.

— Ну, вядома-ж, каб гэтых просьб ён ня прымаў, то іх і не падавалі-б. Але якія просьбы здавольвае цар? Калі ў каго брыдкае прозьвішча, і ён хоча зьмяніць яго, то ён падае прашэньне цару — такую просьбу цар уважыць. Калі засудзяць каго, таксама цар можа зьменшыць кару і можа нават зусім скасаваць яе. У такіх дробных выпадках, чаму-ж? цар памагае, бо трэба-ж, каб людзі мелі веру ў цара. Але там, дзе закранаюцца інтарэсы дваран, памешчыкаў, то цар ніколі ня стане на бок сялян. І ў такіх разох кажуць: „міністры не паказалі прашэньня цару“. Выходзіць так, што гаспадар добры, а вінаваты слугі. Глупства ўсё гэта, Аксён, і мана: цар ніколі ня пойдзе супроць памешчыкаў, бо сам ён перш-за ўсё ёсьць памешчык. Цар Мікалай Першы так і сказаў на сабраньні дваран і памешчыкаў: „Не забывайце, панове, што я ёсьць першы сярод вас памешчык“. Я вам, Аксён, і болей скажу. Вы ведаеце здарэньні, калі цар здавольвае просьбы. Але ці ведаеце вы такія здарэньні, калі цары высылалі хадакоў ад сялян у Сібір? А такія здарэньні былі.

Аксёна ў гэты момант найболей займаюць тоні.

— Дык выходзіць, што тоняй ад пана Скірмунта ня вырвеш? — пытае ён.

— Ня вырвеш, — пацьвярджае Лабановіч.

— І прашэньне, кажаце, не паможа?

— Не, не паможа, — упэўнена адказвае настаўнік.

— Ох, згінь-жа яго маты!

Злосьць забірае Аксёна. Перад яго вачамі ўстаюць суды і доўгая цяганіна з панам Скірмунтам і гэты пройгрыш справы па ўсіх інстанцыях.

— Астаецца адно, — кажа Аксён, і вочы яго пабліскваюць злосьцю: — прыдушыць, згінь яго доля!

— І гэта не паможа: у пана знойдуцца насьледнікі, а таго, хто яго прыдушыць, згнояць у вастрозе.

Аксён хмурыць свой лоб. Відаць, як блізка прымае ён гэта ўсё да сэрца. Мысьлі яго шукаюць выхаду і гэтага выхаду ня бачаць, а ў сэрцы ўзьнімаецца помста і злосьць.

— І няўжо-ж — вечна будзе іх сіла і іх права? — Як-бы да самога сябе гаворыць Аксён.

— Гэтага не павінна быць і ня будзе, але само нічога ня зробіцца.

— А хто зробіць?

— Павінны зрабіць самі пакрыўджаныя.

— А як яны зробяць?

— Вось над гэтым і трэба падумаць. Перш за ўсё трэба перастаць верыць у цара і расьсейваць гэтую пустую веру і ў другіх. Трэба ўсьведаміць, што ўвесь дзяржаўны цяжар нясуць на сабе гаротныя сялянскія сьпіны і мазолістыя рукі рабочых, што на іх гарбох багацеюць і ад‘ядаюцца ў гарадох розныя купцы і фабрыканты, а на зямлі — дармаеды-памешчыкі. Трэба ведаць, што намі камандуе нязначная кучка дваранства і багатых гандляроў на чале з царом. Трэба зразумець усю гэтую музыку, гэтую хітрую машыну, каб зваліць яе з сваіх плячэй. Але аднаго толькі веданьня мала, трэба закладаць свае саюзы і організацыі. Чым большыя будуць такія організацыі, тым лягчэй будзе вясьці змаганьне за сваё права і за сваё вызваленьне.

Аксён слухае, згаджаецца, часамі трасе галавою.

— Ой, трудна зрабіць гэта з нашым народам! — кажа ён, і робіць увагі, што народ у розныя бакі глядзіць, а іншаму дурню гэтага ніяк і ў галаву не ўваб‘еш.

— Адразу, у адзін дзень, пэўна-ж, ня зробіш гэтага. Добра ўжо будзе, калі цяпер на сяло знойдзецца некалькі чалавек, што будуць падзяляць гэтыя думкі і другім аб іх казаць… Толькі-ж, Аксён, у гэтай справе павінна быць вялікая асьцярога!

— Ну, гэта-ж вядома.

Такія гутаркі вяліся з Аксёнам вечарамі на кватэры настаўніка. Потым да Аксёна далучыліся яшчэ двое, бацька і сын. Гэта былі суседзі Лабановіча. Старому Бязручку было гадоў за пяцьдзесят, а сыну яго Якіму ў гэтым годзе трэба было на прызыў ісьці. Стары Бязручка называў сябе казаком — яго продкі былі казакамі на Украіне, а потым перабраліся на Палесьсе. Стары Бязручка болей маўчыць. У яго зубох увесь час люлька тырчыць. Можа гэтая люлька і ёсьць прычына таму, што стары Бязручка бярэ малую часьць у прамовах. Затое-ж твар яго вельмі выразна адбівае ўсе рухі яго мысьляй і пачуцьцяў. Часамі — ён вымае з роту люльку, сплёўвае і робіць кароценькую ўвагу. Звычайна-ж больш гаворыць рукамі. Асабліва многазначна махае ён рукою, калі гаворка заходзіць аб цару. Тады ён падымае вочы на царскі портрэт, ня вымаючы з зубоў люлькі, і махне на яго рукою, і гэты мах гаворыць вось што:

— Карысьці, брат, з цябе столькі-ж, як і з дзіркі, што ў мосьце.

Абодва Бязручкі — людзі шчуплыя і белабрысыя. Калі стары Бязручка скупы на словы, то сын гаворыць і за сябе і за бацьку. У той час, калі гаворыць Якім, бацька ўважна слухае, але не глядзіць на сына. І трудна наогул сказаць, куды ён глядзіць. Здаецца, ён абмяркоўвае ўвесь час нейкую надзвычай складаную жыцьцёвую задачу, але ён усё чуе, не прапускае нічога.

Гаварылася тут многа чаго: аб цяжкім стане народу, аб прывольным жыцьці паноў і начальства, аб ашуканстве і зьдзеках над простымі людзьмі, — аб тых прычынах, што выклікаюць такі парадак на сьвеце, што трэба рабіць, каб адваяваць сваё права на сьвеце, што гэта за людзі ўсе тыя, каго называюць соцыялістымі, чаго яны хочуць, за што пакутуюць, чаму іх караюць стражэй, чым забойцаў і канакрадаў.

— Але чаму нам бацюшка аб гэтым ніколі нічога ня скажа, — пытае Якім.

— Як-жа табе ён казаці-ме, калі ён з нашай цемры хлеб мае. Хто-ж гэта пойдзе сам супроць сябе. — Адказвае Аксён: — поп, земскі начальнік, прыстаў, спраўнік, — гэта, брат, усё адна шайка.

Часамі-ж тэмаю такіх гутарак былі і проклямацыі. Тым ці іншым спосабам траплялі яны і ў сялянскія рукі. Быў такі час, калі гэтыя проклямацыі таемнымі рукамі засоўваліся ў сялянскія вазы. Прыедуць, бывала, сяляне з рынку, пачнуць выбіраць з-воза свае пакупкі і знойдуць вузенькія, доўгенькія лісточкі. Няграматны селянін паглядзіць на іх ды схавае ў кішэню, каб пры здарэньні паказаць іх чалавеку граматнаму. Паднясуць іх часам а. Мікалаю, дзяку ці лясьнічаму.

Лясьнічы паглядзіць, паглядзіць і — шась. Рве проклямацыю на дробныя шматкі, а потым вылаецца моцнымі словамі і кажа:

— Гэта ўсё жыдоўскія махінацыі. Ідзі і рукі памый. А калі зловіш гэтага сукінага сына, што падсоўвае такую сквернасьць, дык цягні яго ў паліцыю. У паліцыю, і ніякіх.

— А чорт жа яго бацьку ведае, што яно тут пішацца, — адказвае селянін і вельмі шкадуе, што нё ўдалося даведацца, аб чым пішацца ў гэтых лісткох.

Калі-ж проклямацыя пападзе ў рукі папа, то ён злосна блісьне вачыма і запытае:

— Дзе ты яе ўзяў?

— У саломе на возе знайшоў.

— Гэта ёсьць богомерзкае пісаньне, і пячаць анціхрыста прыбіта на ім. Такія рэчы трэба аддаваць у паліцыю. А яшчэ лепш, калі спаліць яго на месцы.

— А што-ж тут, бацюшка, пішацца, — пытае праз меру зацікаўлены паляшук, а бацюшка запальвае сьвечку, каб спаліць проклямацыю.

— Калі злы дух намерваецца спакусіць чалавека, то ён абяцае яму залатыя горы. Вось і тут ён робіць тое самае. Ад гэтых прахвостаў, што пішуць такія лісткі, адступіўся бог, і ў вар‘яцтве сваім кажуць яны: „няма бога, і ня трэба цара“. Сьвятое ж пісьмо нас вучыць: „Усякая душа няхай слухае начальства, бо начальства пастаўлена ад бога“.

І а. Мікалай падпальвае проклямацыю.

А калі такая проклямацыя трапіць да дзяка, то ён забірае яе, хавае ў кішэню.

— Я аддам яе старшыні, а старшыня перадасьць па начальству.

А ў кватэры настаўніка гэтыя проклямацыі давалі багаты матэрыял для гутарак. Гутарка вялася і па зьместу проклямацыі і аб тых людзях, што складаюць іх.

Старога Бязручку дзівіць спрыт гэтых невядомых людзей, што так лоўка падкідаюць проклямацыі.

— Ну і лаўкачы, згінь іх маты: так падсунуць, што і не пачуеш!

ХХІІ

Некалькі дзён падрад ліў дождж.

Гразь непралазная, клейкая гразь затапляе дарогі. Каляіны заліты вадою. Па нізінах, як азёры, стаяць шырокія лужыны. Ні прайсьці, ні абмінуць іх. Холадна, золка, пуста і глуха. Спустошаныя, зьнясіленыя, як-бы памерлі гэтыя прасторы Пінскага Палесься. Толькі шэрыя плямы людзкіх паселішч журботна туляцца да гэтай азызлай мокрай зямлі ды нейкімі прыкрымі шкілетамі выглядаюць аголеныя дрэвы.

Лабановіч досыць далёка адышоўся ад свайго сяла, мінуў два ветракі ў полі і спыняецца перад вялізнаю лужынаю — не пяройдзеш тут. Глядзіць па бакох — не абыйдзеш яе: далёка па разорах, як тыя праменьні, ад гэтае лужыны расходзіцца побач вада. Цяпер ён бачыць сваю памылку, яму трэба было адразу накіравацца на чыгунку. Ісьці назад далёка: пройдзена амаль палавіна дарогі. Яшчэ паўвярсты — і пераезд, а за пераездам — грэбля. Там ужо ня будзе такой гразі. Стаіць, разглядаецца, мяркуе. Няўжо-ж спыніць яго няшчасная гэта лужына? Ужо некалькі разоў важыўся ён у гэтую дарогу, ня раз успамінаў Вольгу Віктараўну і сваё слова — пабыць у яе.

Выходзіць на больш сухое месца, прыгінаецца, зьнімае хадакі, падкасваецца: „Ліха яго бяры: лёду няма, авось ногі не паадвальваюцца, а на пераезьдзе абуюся“, думае. Раз і два! Ногі ўлазяць у халодную, як лёд, калатушу. Пякучы холад, здаецца, даходзіць да сэрца, але ён храбра цярэбіцца па гразі. Успамінаецца, як некалі малым бегаў босы коўзацца на лёдзе. Месцамі гразь і вада займае па калені. Нарэшце лужына канчаецца, і ён выходзіць на сушэйшае месца і тут пускаецца бегчы, адчуваючы нязвычайную лёгкасьць і ахвоту імчацца, як мага шпарчэй. Бяжыць, а ў вушах гучыць украінская песьня: „Ой, нэ ходы Грыцю, тай на вечэрныцю“. Покі дабег да пераезду, ногі зрабіліся чырвоныя, як у бусла. Затое-ж калі абуўся, то адразу пачуў, як добра яго нагам.

Не даходзячы да сяла, ён зварачае з дарогі і ідзе пустымі агародамі па пратоптанай сьцежцы. Школа відаць здалёк — яе адразу можна пазнаць па белых акяніцах і наогул па ўсёй постаці яе.

Пералезшы плот, Лабановіч ідзе школьным агародам, дзе тырчаць яшчэ цыбуры сланэчнікаў, і заходзіць у кухню. Старожка Маланьня, у белай вышытай кашулі, чыстая і акуратная маладзіца, увіхаецца каля печы.

— Дома настаўніца?

— Дома, дома! — бойка адказвае Маланьня, аглядаючы настаўніка жывымі, вясёлымі вачамі.

Вольга Віктараўна, відаць, пачула голас і па голасу пазнала свайго суседа па школе, бо зараз-жа адтуль пачуліся яе борздыя, цьвёрдыя крокі. Момант, і яна сама паказалася на парозе. Твар яе вясёлы, у вачах сьвецяцца іскры радасьці.

— Андрэй Пятровіч! вось маладзец! А я ўжо і веру страціла на тое, што ўбачу вас тут. Ну, міласьці-ж прашу.

— Калі я памру, то перад сьмерцю напішу: „У маёй сьмерці вінавата Вольга Віктараўна“.

— Чаго-ж гэта вы уміраць зьбіраецеся ды яшчэ мяне ў прычыну свае сьмерці ставіць думаеце? Ніколі-ж мне і галаву ня прыходзіла, што з-за мяне можа чалавек памерці.

Лабановіч расказвае пра страшную лужыну, што стала на дарозе да Вольгі Віктараўны.

— Але жаданьне пабачыць вас у мяне было такое моцнае, што я разуўся і ў брод перайшоў.

— Што вы кажаце? — на твары Вольгі Віктараўны адбіваецца вялікае зьдзіўленьне. — Так і сапраўды ня штука захварэць і да Абрама на піва трапіць. Ох, Андрэй Пятровіч, біць вас няма каму!.. Трэба-ж хоць падлячыць вас.

Яна бяжыць у кухню, загадвае Маланьні падагрэць самавар, а потым, як круцёлка, завярцелася каля шафкі. Лабановіч глядзіць ды пасьміхаецца. „Няўжо ў яе гарэлка ёсьць“. Аказалася-ж нешта лепшае — поўбутэлькі нечапанага добрага каньяку.

— Я вельмі рада, што маю чым падлячыць вас.

І налівае ёмкую чарку:

— Пеце, Андрэй Пятровіч: гэта першы спосаб, каб захавацца ад прастуды.

— А вы пачнеце самі.

— О, не! я-ж босая не хадзіла, — сьмяецца яна, — і наогул ня п‘ю чыстага каньяку.

— ОНу, дык будзьце-ж здаровы.

Хацеў ужо выпіць, але спыняецца і кажа:

— Няхай-жа ніколі не абяднее рука, што налівае чаркі, і няхай стаяць на дарогах лужыны!

І ўжо пасьля такой прымоўкі спрытна куляе чарку. Пасмакаваў, паглядзеў на настаўніцу.

— Ведаеце Вольга Віктараўна, што?

— Ну?

— Другі раз я прыду к вам босы.

Настаўніца сьмяецца.

— А можа яшчэ адну?

— Не, і ўся тая лужына ня варта гэтага божага дару.

— Ну, то мы вып‘ем яго з чаем. А цяпер закусеце.

Лабановіч чуе, як прыемная цяплыня расходзіцца па целе, і яму зусім добра тут.

Кватэрка Вольгі Віктараўны старая і цемнаватая. Даўно пабеленая столь уся зрысована рудымі зацёкамі. Падлога падгніла, і дошкі хістаюцца пад нагамі. Настаўніца жыве ў адным толькі пакойчыку, акуратна і чысьценька прыбраным, як гэта ўмее прыбраць дзявочая рука.

— Ну, пахвалецеся-ж, Вольга Віктараўна, як жывецца вам тут?

— І ня пытайцеся, Андрэй Пятровіч. Кідаюся, хватаюся, а ўсё нейк… ня тое. Няма… ну, як вам сказаць, ну, гэтай радасьці работы.

— Вы яшчэ напэўна знаходзіцеся ў стане наладжваньня работы, а на гэтай ступені заўсёды многа клопату і няпрыемнасьці, — пробуе супакоіць і падвесяліць яе Лабановіч.

Яна як-бы трошкі задумваецца над яго словамі і адмоўна трасе галавою.

— Не, мяне проста работа не здавольвае, і ўся абстаноўка яе нейкая нялюдзкая. Вы бачылі мой клясны пакой?

— Не, ня бачыў.

— Хочаце паглядзець?

— А давайце паглядзім.

Вольга Віктараўна вядзе яго ў школу.

— Вот, любуйцеся, — гаворыць яна, адчыніўшы дзьверы.

Школьная кляса мела вельмі запушчаны і пануры выгляд. Атынкованыя сьцены былі забруджаны, абшарпаны, абабіты. Усюды чарнелі сьляды вучнёўскай пісаніны, бо доўгія гады сьцены гэтыя выконвалі ролю прамакальнай паперы. На падлозе — цэлы пласт гразі. У многіх мясьцінах яна прагніла і пакасілася. І дух у ёй цяжкі, нездаровы.

Лабановіч аглядае школу.

— Так, Вольга Віктараўна, пахваліцца сваёю школаю вы ня можаце.

— Вы ведаеце, Андрэй Пятровіч, пабудзеш у такой атмосфэры некалькі гадзін і выходзіш адгэтуль, як атручаная. Проста, хоць і на сьвеце ня жыві.

— Паршывая школа, гэта праўда, — згаджаецца Лабановіч, — спачуваю вам, Вольга Віктараўна!

Гэты агляд школы прыніжае яго добры гумар. Яму нейк шкада робіцца Вольгі Віктараўны. Хоча сказаць ёй што-небудзь добрае, вясёлае, каб падняць яе дух, але слоў такіх не знаходзіцца.

— Ну, што-ж? — нарэшце кажа ён: — астаецца толькі цешыць сябе тым, што скора будуць канікулы, можна будзе аппачыць, а там патрохі і зіма кончыцца, прыдзе вясна… Эх, Вольга Віктараўна! Люблю я вясну і асабліва той час, калі на бярозах пачнуць распускацца лісточкі. Вясною ў мяне абуджаецца дух вандроўніцтва. Вось так-бы, здаецца, ішоў і ішоў-бы ў гэтыя прасторы зямлі.

Лабановіч захапляецца мысьлямі аб вясьне і аб вандроўніцтве. Ён забывае душную, гнілую школу Вольгі Віктараўны і гаворыць аб сваім жаданьні наладзіць вандроўніцтва ў вольны час летніх канікулаў.

— Ведаеце, Вольга Віктараўна, што ёсьць добрага ў жыцьці вясковага настаўніка?

— Памойму, нічога няма добрага, — скептычна адказвае Вольга Віктараўна:

— Няпраўда, Вольга Віктараўна, — ёсьць!

— Ну, што, напрыклад?

— Вольнае лета. Кончыў работу ў школе — і ідзі куды хочаш, рабі, што зажадалася.

— Так, з гэтага боку вы, бадай, і маеце рацыю, — згаджаецца Вольга Віктараўна.

— А што? вось бачыце, Ніякая іншая служба не дае такога прывольля. І ведаеце, якія ў мяне ёсьць мысьлі?

— Да хто-ж можа ведаць вашы мысьлі?

— Той, хто пацікавіцца ведаць іх.

— Ну, то раскажэце.

— А вось якія мае мысьлі: я хачу навучыцца рабіць фотографічныя зьнімкі, хачу купіць апарат і вясною падбяру сабе кампанію вольных вандроўнікаў… У дэталях я яшчэ не прадумаў свайго пляну, а ў асноўных рысах ён такі — абыйсьці пехатою цэлы раён, апісаць яго, сабраць народныя песьні, легэнды і іншы элемэнт народнай творчасьці, багата ілюстраваць сваё падарожжа фотографіямі… Хачу сабраць цэлую галерэю ведзьмароў, вядзьмарак, шаптух і шаптуноў, бо гэты тып вымірае, і захаваць яго такім чынам у навучаньне патомкаў.

— А ваш плян мне падабаецца, — ажыўляецца Вольга Віктараўна: — і сапраўды, у ім ёсьць, калі хочаце, поэзія і сваё хараство.

— Поэзіі тут і не абярэшся! — падхватвае Лабановіч: — новыя мясьціны, новыя людзі, негаданыя прыгоды падарожжа, начлег дзе-небудзь на ўлоньні прыроды, касьцёр, цёмнае неба і ясныя зоры і на полі ўсяе гэтае абстаноўкі вы будзеце слухаць апавяданьне якога-небудзь баечніка-дзеда аб падзеях мінулага, дзе праўда і фантазія пераплятаецца ў дзіўных злучэньнях.

— Вы так цікава расказваеце, Андрэй Пятровіч, што мне ўжо хочацца пусьціцца з вамі ў дарогу, калі вы мяне прымеце ў сваю кампанію.

— Аб цікавых рэчах нельга расказваць няцікава, — заўважае Лабановіч, — а супроць таго, каб мець вас у сваёй кампаніі я абсолютна нічога ня маю. Нават больш вам скажу: такою кампаніяй я зусім задаволюся і калі каго прыму, то толькі не свайго брата мужчыну.

Пры гэтым Лабановіч зазірае ў вочы Вользе Вінтараўне з хітраватаю ўсьмешкаю, каб сказаць гэтым поглядам тое, чаго не дасказаў словамі.

Вольга Віктараўна з прыкідным дакорам глядзіць на суседа і ківае галавою.

— І ўсе-ж вы, мужчыны, на адзін капыл пароблены! — дадае яна.

Маланьня прынясла самавар.

— Ну, будзем чай піць і за чаем пагутарым аб вашым вандроўніцтве.

Вольга Віктараўна прыбірае стол, зрэдка перакідаючыся з суседам кароткімі сказамі.

— Ведаеце, Вольга Віктараўна, — гаворыць Лабановіч, седзячы за сталом, — апроч жартаў, я сур‘ёзна думаю над сваім вандроўніцтвам. Але я бачу ў ім і ня толькі адну поэзію — тут можа быць і няцікавая проза. Ды справа ня ў гэтым. Я хачу бліжэй прыгледзецца, як людзі жывуць, чым жывуць і што яны думаюць. Такое жаданьне зьявілася ў мяне нядаўна… Вы ведаеце, што раблю я цішком? — ціха пытае Лабановіч.

Вольга Віктараўна глядзіць на яго.

— Напэўна пропаганду ведзяце?

— Іменна. Крамольныя ідэі прапаведую.

— Ну?!

Настаўніца яшчэ больш ажыўляецца, і ў вачох яе іскрачкі пабліскваюць.

— Што вы на гэта скажаце? — пытае яе.

— Маладзец вы, Андрэй Пятровіч! Ад душы посьпеху жадаю вам. Цікава-ж, як вы гэта робіце?

— Покі што ў мяне ёсьць тры асобы, сяляне, і адзін з іх чалавек вельмі сур‘ёзны. На яго можна палажыцца, як на каменную сьцяну. Вечарамі сяды-тады ён заходзіць да мяне, і я вучу яго, бо ён няпісьменны, а побач з гэтым вяду гутаркі на розныя „крамольныя“ тэмы. Да мяне прыходзяць яшчэ двое, бацька з сынам. Цікавыя тыпы!

— А як-жа вы натрапілі на іх, сабралі? — пытае Вольга Віктараўна.

— Да проста прыглядаюся да людзей, прыслухваюся да іх слоў, выпрабоўваю іх патрошку.

— І яны нябось слухаюць?

— Вельмі ўважна. Наогул работу з імі можна рабіць. Адно толькі шкодзіць — няма адпаведнай літаратуры.

Лабановіч расказвае сваю гісторыю з нелегальнаю кніжачкаю.

— Сёе-тое і ў мяне знойдзецца, — кажа настаўніца.

— Калі ласка, ужычце мне, — просіць яе Лабановіч.

— Вольга Віктараўна зараз-жа ўстае, капаецца ў сваіх патайных сховах і вымае некалькі тоненькіх брошурак.

— Вазьмеце і скарыстайце іх, да толькі вярнеце іх мне.

Лабановіч бегла знаёміцца з кніжачкамі і хавае іх.

— Як вы думаеце, Вольга Віктараўна, якім парадкам магла трапіць да мяне на ганак кніжачка Івана Вольнага?

— У Пінску-ж напэўна ёсьць рэволюцыйная організацыя. І нехта разумны дагадаўся падкінуць вам гэтага Івана Вольнага.

— Напэўна так яно і ёсьць, — згаджаецца Лабановіч.

— Я гэтымі днямі зьбіраюся ў Пінск. У мяне там ёсьць знаёмыя. Праз іх можна зьвязацца з організацыяй. Тады літаратуры будзе даволі… Вот гэту работу я разумею!

Вольга Віктараўна зусім ажыўляецца. Яна толькі шкадуе, што ў яе няма покі што такіх людзей, з якімі-б можна было таксама заняцца чытаньнем нелегальных кніг, але яна цешыць сябе тым, што ўвойдзе ў організацыю, і організацыя ёй дапаможа.

Яны доўга сядзяць і гавораць. Вольга Віктараўна паказала тоўсты рукапісны сшытак, дзе было многа розных рэволюцыйных песень і вершаў.

Калі Лабановіч ішоў дадому, то ён думаў аб сваёй нелегальнай рабоце і аб Вользе Віктараўне. У яе асобе ён бачыў першую такую дзяўчыну і прасякся да яе вялікаю павагаю.

XXIII

Сякія-такія зьмены адбыліся ў Высокім за гэты час. Прыехаў новы пісар Мацей Дулеба, бо чарнявага Раманчыка, ранейшага пісара, забралі ў салдаты.

Калі гэта сталася фактам, то старшыня Захар Лемеш упаў у стан жальбы і адчаяньня. Колькі жалю і спачуваньня было выказана тут Раманчыку!

— Эх, Хведзя, Хведзя, друг ты мой любы! Ня думаў я і ня чаяў разлучыцца з табою.

Тут старшыня апускае вочы і журботна зьвешвае галаву, як тая ўдава, пахаваўшы мужа. І тады ўжо пісар выступае ў ролі суцяшальніка.

— Нічога, Захарка! Прыедзе другі пісар, і будзеце жыць і работу рабіць.

Пры гэтым Раманчык стукае старшыню па шырокаму плячу. Самому-ж яму здаецца, што другі пісар ніколі ня будзе такі дзялок, якім быў ён. Ён хоча пачуць гэта ад старшыні. І старшыня яму кажа:

— Не, брат Раманчык, не, Хведзя: не нажыву я другога такога пісара, як ты.

На некаторы час яны змаўкаюць, апускаюць галовы, супольна аддаюцца журботным пачуцьцям.

— Э! ёсьць чаго смуткаваць! — адзываецца першым Раманчык і заліхвацка махае рукою: — нойдуцца людзі, а мой тут і сьлед загіне і памяць аба мне памрэ.

Каб Раманчык быў поэт, то ён цяпер злажыў-бы самую жаласную элегію самому сабе, але ён толькі — проста адукаваны чалавек, здольны глыбока адчуваць. З яго даволі будзе, калі ён трапна прыложыць адпаведныя чужыя словы. І ён прыводзіць іх з сьвятога пісьма.

— Чалавек — яко трава: дні яго, як цьвет палявы, тако адцьвітуць.

Ня ведае старшыня, што адказаць на гэта, а адказаць нешта трэба. Ён перш цмакае, а потым гаворыць, і горкае нездавальненьне чуваць у голасе яго:

— Адцьвітуць, адцьвітуць! Рунда яны адцьвітуць!

Гэтае спачуваньне канчаецца тым, што пісар пасылае дзеда Піліпа па тузень піва.

Прытарабаніўшы цэлы кош піва, дзед Піліп гаворыць:

— Не нажыць нам такога паныча, няхай дае вам бог здароўя.

І на яго долю перападае не адна шклянка піва.

І тым ня меней Раманчык саступае месца другому пісару, яго словы з сьвятога пісьма спраўдзіліся: памяць аб ім аказваецца не такою трывалаю, як гэта можна было-б думаць, прыняўшы пад увагу смутак старшыні: Захар Лемеш дружна жыве і з новым пісарам, бо і прыказка такая ёсьць: „пісар з старшынёю, як муж з жаною“. А памяць аб Раманчыку так і заглухла, і толькі я цяпер успамінаю яго, але за гэты ўспамін ён можа і дзякуй ня скажа мне. І мала таго, што заглухла: Захар Лемеш выяўляе да некаторай ступені і здрадніцтва ў адносінах да Раманчыка, бо не прайшло і тыдня, як наехаў сюды Мацей Дулеба, а старшыня ўжо гаворыць:

— О, гэты, брат, яшчэ мудрэйшы за таго!

Мацей Дулеба наўперад быў настаўнікам. Але захацелася яму закаштаваць хлеба валаснога пісара, як болей смачнага і прыбытнага. З Лабановічам яго зьвязвала нядаўняя настаўніцкая профэсія, і ён прызнаўся яму, якім спосабам дабіўся ён пісарскай пасады:

— Кацьку, брат, падсунуў графу.

На мове сучаснасьці гэта значыць — даў графу, земскаму начальніку, сто рублёў, бо на царскай сторублёўцы быў портрэт царыцы Кацярыны.

Будучы пісарам, Дулеба не забывае і некаторых настаўніцкіх былых сваіх рыс. Так, з часоў настаўніцтва захоўваецца ў ім ахвота і здольнасьць чытаць у цэркві „апостала“.

— Вось вы паслухаеце, як добрыя людзі чытаюць апостала!

Царкоўны стараста Грыгор Крэшчык, пачуўшы такую навіну з вуснаў самога пісара, пранікаецца да яго нязвычайнаю пашанаю. Круглы, буйны яго твар сьвеціцца, як сонца. Угодлівы сьмех коціцца гарохам. Ён ня можа стрымацца, каб не раззваніць аб здольнасьцях пісара Дулебы. Ён старанна падрыхтоўвае грунт для славы новага пісара, як нязвычайнага мастака чытаць „апостала“.

У першы-ж дзень набажэнства прыходзіць пісар у цэркву, займае месца на клірасе побач з дзяком Бацяноўскім. Да іх далучаецца Кандрат Крэшчык, сын старасты, і Кандратаў сын Пятрук, якога дзед, царкоўны стараста, хоча вывучыць на дзяка. І яшчэ пара сялян праціскаецца на клірас, бо і яны таксама сьпявалі і часамі як гукнуць „госпадзі памілуй“, то не адна пара вачэй павярнецца ў іх бок, а іншы раз скажа хто:

— О, здорава, згінь яго маты!

У некаторыя ўрачыстыя дні царкоўнага набажэнства складаецца саматужны хор. Ніхто ім ня кіруе, сьпявае самапасам, як хто ўмее. Дзяк у справы кіраваньня хорам ня ўмешваецца. Ён проста ня ўмее, але ў такіх разох ён спасылаецца на словы сьвятога пісьма: „Хвалеце бога на трубах, на арганах, на гусьлях, на дудках, на цымбалах“… Ну, словам, як хто хоча, абы толькі бога хваліў. Такім парадкам у кожнага сьпевака выпрацоўваецца свая манера сьпяваць. У звычайныя-ж дні на клірасе стаіць адзін дзяк і сьпявае сам-адзін. Сьпявае ён, гледзячы як калі. Пачне, як чалавек, а кончыць чорт ведае як — дзікаю піскліваю фістулою. А то проста на сярэдзіне сьпеваў спыніцца і высмаркае нос, калі гэтая прылада сьпеваў так ці іначай забастуе, неакуратна праводзіць насавыя ноты.

Ня вельмі ўважны да набажэнства і а. Мікалай, асабліва на вячэрнях, калі народу ў цэркві мала. Вячэрня прапускаецца борзда. Поп толькі расчыніць губу, каб выгукнуць некалькі сьвятых слоў, а дзяк падхватвае наляту, або перабівае і цягне сваё. А часамі а. Мікалай, адпраўляючы набажэнства, умудраецца перагаварыць з Крэшчыкам аб гаспадарскіх справах. Звычайна рабілася гэта так.

А. Мікалай заводзіць:

— „Благословенно царство всегда ныне и присно и во веки веков“…

А дзяк цягне: — „аминь“.

Вось у гэты момант, калі яго зьмяняе дзяк, а. Мікалай і гаворыць:

— Прадай мне, Грыгор, сваю карову.

Пачуць ад Грыгора адказ зараз-жа не заўсёды ўдаецца, бо дзяк сваё скончвае. Тады а. Мікалай заводзіць новы выгалас, каб дзяк не аставаўся беспрацоўным. Дзяк сьпявае, а Грыгор у гэты час кажа:

— Купляй, бацюшка.

— Колькі-ж ты за яе хочаш?

І зноў не ўпраўляецца пачуць адказу, бо дзяк чакае.

— „О изобилии плодов земных и временех мирных господу помолимся!“

Дзьк сьпявае „госпадзі памілуй“, а Грыгор назначае цану каровы:

— Сорак пяць рублёў.

— А яна ў цябе не перадойка?..

— „О плавающих, путешествующих, страждущих, недугующих и плененных и о спасении их господу помолимся“. Дзяк зноў сьпявае, а Грыгор адказвае:

— Не! пабегала! Каля Міколы ацеліцца.

Такім парадкам правіцца набажэнства і таргуецца карова.

Цяпер-жа, калі на клірасе стаіць пісар Дулеба, адчуваецца некаторая напружанасьць. Сьпевакі баяцца аскандаліцца перад новым чалавекам, ды яшчэ валасным пісарам, і трымаюць свае галасы ў граніцах пэўнай дысцыпліны. Сам пісар незаметна пераходзіць у ролю рэгента. І від яго страшны. Хоць ён чалавек і малады, — яму толькі дваццаць восем гадоў, — але барада яго вырасла, як у добрага старавера. Ён нават і падобен да старавера. З першага погляду яго бараду можна было-б назваць рыжаю, але яна была ня рыжая, а так сабе, сьветлаватая. Гледзячы на бараду, растуць яго і бровы, грозна навісаючы над сьветла-сінімі, пранізьлівымі, як і ў дзеда Піліпа, вачамі. Ад стыку брывей пачынаецца яго нос з усімі адзнакамі носа-волата. Каб галаву дзятла павялічыць разоў у дваццаць адпаведна з гэтым дадаць яму сьветла-русую бараду, то яго галава мела-б вельмі блізкае падабенства да галавы пісара Дулебы.

Стоячы на клірасе, пісар прыпускае часамі баса, але не на ўсю яго сілу: сіла голасу яго выявіцца ў часе чытаньня „апостала“, які зараз і надыходзіць. Хор прыслухоўваецца і цягне за пісарам. У тых-жа выпадках, калі чуецца выразная фальш або зьбіваньне з тону, пісар трасе галавою, махае рукою, перахватваючы сьпевы і змушаючы хор падпарадкавацца яму.

Але набліжаецца момант чытаньня „апостала“. Пісар знайшоў ужо і адпаведнае месца ў сьвятой кнізе. Вось ён, спусьціўшы вочы, выходзіць на сярэдзіну цэркві, займае позыцыю супроць царскіх дзьвярэй. А. Мікалай падрыхтоўвае парафіян да слуханьня слоў сьвятога апостала. Нарэшце, паміж ім і пісарам, чытальнікам апостала, адбываецца невялікая перамова, што патрабуецца рытуалам, пасьля чаго ўжо Дулеба прыступае да чытаньня.

— „Браціе!“ — Расьцяжна гудзе пісар, пачынаючы з самай нізкай басовай ноты, гудзе, як шэршань у пустым асінавым дупле.

Пачаўшы так нізка, як ніжай і не пачаць ужо, пісар чым далей, тым болей павышае тоны. Голас яго наўперад глуха шуміць, потым пераходзіць у гром, гудзе, дрыжыць, зьвініць, вые, што раз мацнее, зьмяняецца злосным, адчайным крыкам, але поступ яго ўверх усё ня спыняецца, а перад самым канцом чытаньня забіраецца ў такую вышыню, што людзям страшна робіцца за пісара: вось-вось, здаецца, ён ня вытрывае, трэсьне, рассыплецца, або разарвуцца ўсе яго жылы і пуп, або проста з ім зробіцца нешта такое, чаго ў цэркві ня можна рабіць. Народ заціх. Адна маладзіца прыткнула вуха. Грыгор Крэшчык высунуў галаву з-за дзьвярэй алтара, што збоку, на твары яго красуецца найшчасьлівейшая ўсьмешка. А Дулеба робіцца чырвоным, як бурак, нос-волат больш і больш задзіраецца ўгору, і апошняя нота вырываецца жудасным завываньнем, не сарваўшыся, аднак, з агульнага тону. Зачараваны і зьдзіўлены стараста ў захапленьні кажа:

— А-а-а! Во голас!

Пісарскі трыумф поўны, а вянец гэтага трыумфу — просфара, якую і падносіць яму Крэшчык у канцы абедні на срэбранай талерцы па загаду а. Мікалая.

Такім парадкам, пісар Дулеба адразу здабывае сабе славу і ставіць яе на моцны грунт, бо ён і настаўнік, і пісар, і сьпявак, і вельмі добры выпівака. І з сялянамі ён умее ладзіць. Калі часамі, праходзячы па вуліцы, ён пачуе, як хто-небудзь з сялян крычыць на скаціну і выказвае пажаданьне, каб яе зьелі ваўкі, то пісар заўважыць:

— Нашто яе будуць есьці ваўкі? Скажы лепей — няхай цябе пісар зьесьць! — Часамі ён і праборку зробіць каму, але зробіць гэта ўмеючы, і на яго нельга пакрыўдзіцца. З людзьмі сходзіцца борзда і адразу ўваходзіць у ролю пані-брата. З Лабановічам сышоўся ён яшчэ баржджэй. Заходзіць да яго часамі, каб пагутарыць аб школьных справах, бо яны яму ня чужыя і настаўніцкую пасаду любіць. Пісарам-жа ён зрабіўся пад уплывам жонкі, жанчыны разумнай і практычнай.

— Ну, пасылай, брат, па піва, — нарэшце кажа ён, бо любіць такі выпіць. З-за выпіўкі ён страчвае не адну ноч, асабліва калі паедзе ў Пінск. Наогул, чалавек ён кампанейскі. Выпіўшы, трохі буяніць, за што пападае часамі ў вучастак.

А тым часам у школе адбылася яшчэ адна падзея, сьведкаю якой быў таксама і Дулеба.

Было гэта ў сярэдзіне зімы.

Заходзіць пісар у школу.

— Ну, Андрушка, пускай дзяцей ды паедзем у Пінск. Годзі табе ўжо марнавацца тут.

Паездка гэтая была якраз на руку настаўніку.

— Паабедаем і паедзем.

Заходзяць у кватэру.

— Ганна! — кліча Лабановіч старожку.

Ганна не аклікаецца. Настаўнік заходзіць у кухню. Юста ціхенька сядзіць каля печы.

— А дзе маці? — пытае настаўнік.

— У кладоўцы.

Кладоўка тут-жа, радам з кухняю. Выходзіць Ганна.

— Давай, Ганна, абед!

Ганна дастае з печы гаршчок, ставіць яго на стол, а сама ізноў зьнікае.

Патраўка была няцікавая. Госьць і гаспадар пабоўталі трохі лыжкамі і забракавалі яе.

— Кінь! — гаворыць пісар, — заедзем да Карамблюма, рыбкі зьямо з піўком.

— Не, брат, стой, — можа другое будзе лепшае, — кажа Лабановіч, бо яму трохі нялоўка перад пісарам за няўдалую патраўку.

— Ганна! — гукае ён.

Ганны ня чуваць.

Ізноў ідзе ў кухню.

— Куды дзелася маці?

— У кладоўцы, — адказвае Юста.

— Што-ж яна робіць там? — злуецца настаўнік.

Юста апускае вочкі. Можа яна ведае, а можа нічога ня цяміць.

— Ня ведаю, — чуецца яе адказ.

Толькі што нарыхтаваўся Лабановіч гукнуць Ганну і раптам спыняецца: з кладоўкі даносіцца „куга! куга!“

Усё гэта зрабілася нейк вельмі борзда і зусім неспадзявана для настаўніка, бо ён быў упэўнены, што Ганна сыйдзе на гэты час да каго-небудзь з сялян. На першых часах ён прыходзіць у замяшаньне. На дварэ — зіма, у кладоўцы мала чым цяплей, як на дварэ.

Бяжыць у свой пакойчык, дзе яго чакае пісар.

— Ведаеш, брат Мацей, што?

— Ну?

— Ганна ў кладоўцы абрадзілася!

— Што ты кажаш? — і пісар пасьміхаецца ў бараду.

— Трэба-ж нейкую раду даваць!

— Бадай яна спрахла, — гаворыць пісар: — колькі клопату нарабіла! Акалее, падла, там!

Удвух бягуць яны да фурмана Аўменя і клічуць яго на падмогу. Аўмень ідзе ў кладоўку, і праз мінуту на парозе паказваецца бязносая Ганна. Яна дзяржыць на руках дзіця, а Аўмень вядзе яе пад руку. Юста расьсьцілае нейкія бэбахі на тапчане, куды і пераходзіць Ганна разам з народжаным сынам. Той-жа Аўмень бяжыць па бабку. Сяк-так справу ўладзілі. Пісар і настаўнік едуць у Пінск.

XXIV

— Давай, Андрушка, устроім хор! — кажа раз пісар Лабановічу: — я табе памагу. Разумееш ты, зусім другі калянкор, калі ў цэркві сьпявае добры хор.

— І калі „апостала“ чытае Мацей Дулеба, — у тон пісару дадае Лабановіч.

— А што-ж, патвоему я кепска прачытаў апостала? Вось ты не прачытаеш так, — крыўдзіцца трохі пісар: — і „апостала“ прачытаць трэба ўмець.

— Да я і не бяруся чытаць. І наогул не разумею, нашто гэта бушаваньне ў цэркві? Хіба няможна прачытаць больш проста і натуральна? А то раве чалавек, як бугай на прадвесьні, аж вочы на лоб лезуць. Хіба гэта ўжо так прыемна богу? Ці ён глухі?

Пісар яшчэ больш крыўдзіцца.

— Можна было-б сказаць гэта і больш далікатна, — заўважае ён: — ты-ж думаеш, што ты толькі адзін такі вольнадумец? І я, брат, быў вольнадумец, але глупства гэтае з часам прайшло, як пройдзе яно і ў цябе.

Лабановіч хацеў адказаць, што калі чалавек з настаўніцтва пераходзіць на пісарства, то аб вольнадумстве гаварыць тут ня прыходзіцца, але сказаць так, значыць пасварыцца з чалавекам, і ён толькі пытае:

— А ў чым выявілася тваё вольнадумства?

— Было, брат! — адказвае пісар, — а я мушу сказаць табе, як старэйшы, і ты мяне павінен паспухаць: хор устроіць табе трэба!

— А ну яго к чорту! — злуецца Лабановіч, бо ўпамінаньне аб хоры яму нейк балюча абходзіць.

— Дык ты не прызнаеш значэньня хору?

У пісаравым тоне чутна строгасьць.

— Які-ж ты пасьля гэтага настаўнік?

Пісаравы бровы навісаюць грозна, а вочы ўпіваюцца ў твар Лабановіча.

— А калі я не хачу гэтага твайго хору? — яшчэ з большаю злосьцю пытае Лабановіч, — і нашто табе даўся гэты хор? Поп маўчыць, ня лезе з гэтым хорам, дык табе трэба свае тры грошы ўткнуць!

— Пісарава строгасьць раптам сходзіць і выраз яго твару адразу нейк дабрэе.

— Чаго-ж ты злуешся, дзівак ты? Я-ж хачу пагаварыць з табою, як з чалавекам, якога я люблю і паважаю. Ты-ж думаеш, калі а. Мікалай нічога ня кажа табе пра хор, дык яму і ўсё роўна, ёсьць хор ці не? Ён да цябе, брат, вельмі добра адносіцца і паважае, але яго трохі не задавольвае, што ты вечарамі нейкія гутаркі вядзеш з людзьмі, да цэркві няпрыхільнымі, а праз гэта і цябе самога можна залічыць у раскольнікі, разумееш ты?

Лабановіч зразу адчувае, што аб яго патайной рабоце ходзяць ужо чуткі. Ён трохі непакоіцца і чуе нават нейкі страх, але стараецца не паказаць гэтага, хоць ад зоркага пісаравага вока ня ўкрываецца ніводзін рух яго твару.

— Тфу, праклятае дзякоўска-папоўскае балота! — абурліва гаворыць Лабановіч, каб адвесьці ўсякія сьляды: — калі да цябе зойдзе ў вольную часіну чалавек, звычайны мужык, і калі ты ад яго не старонішся, як ад зачумленага, ня сядзеш за бутэльку, а пагутарыш з ім проста, як з чалавекам, дык зараз-жа нейкаму чорту гэта ўжо пачынае карцець і наводзіць на ўсякае падазрэньне!

Праз пісараў нос-волат прабіваецца кароткі гук „хм“, галава яго зрушваецца, і сьмех, хітры, многазначны сьмех, рассоўвае валасатыя губы. І сьмех гэты як-бы гаворыць: „Ага! унь ты як загаварыў! Але ведаю, брат, куды ты заносіш!“

Лабановіч заўважае, што яго абурлівая рэпліка ніколечкі не пераконвае пісара. Прыступ нейкай вар‘яцкай злосьці захоплівае яго ўсяго. У яго цяпер зьяўляецца моцнае жаданьне сказаць нешта рэзкае, абразьлівае, хочацца плюнуць на ўсё тое, што становіць гэтую казённа-мяшчанскую сьвятасьць. І ён ледзь-ледзь стрымліваецца, чакае, што скажа пісар.

А пісар гладзіць бараду, усьміхаецца яшчэ раз гэтым абразьлівым сьмехам, як чалавек, што стаіць нязьмерна вышэй таго, з кім ён гаворыць, і ведае шмат больш таго, як гэта можна думаць.

— Так… чалавек… звычайны мужык, — гаворыць пісар, націскаючы амаль не на кожнае слова, і раптам мяняе тон: — але-ж ён і не такі звычайны, як ты гэта хочаш паказаць! І гэтых вольных часін у яго нешта занадта многа. Пра гэтага „звычайнага“ мужыка ходзіць ня зусім звычайная слава. Аб ім нават і сякія-такія матэрыялы маюцца ў воласьці…

— Ну, як ня быць такім матэрыялам! — пераймае пісара Лабановіч, — ён-жа судзіўся з панам Скірмунтам, бухторыў сялян, падымаў іх на яўнае беззаконьне. Як ён, мужыцкае рыла, асьмеліўся выступіць супроць пана?! Якое права мае мужык дапусьціць мысьль, што з ім паступаюць несправядліва, калі над ім з такім замілаваньнем апякуюцца ўсе, пачынаючы з гарадавога?

Пісар слухае, спусьціўшы вочы, і ў сваю чаргу перапыняе Лабановіча нечаканым зваротам:

— Андрушка! па дружбе кажу табе — кінь! Кінь ты гэтую цёмную работу! Любячы цябе, кажу — кінь!

— Якую цёмную работу? — нападае Лабановіч на Дулебу.

Ён ведае, навошта ківае пісар, але хоча зьбіць яго з тае ўпэўненасьці, з якой гаворыць ён аб цёмнай рабоце, або праканацца, на чым грунтуецца і ў якой меры гэтая ўпэўненасьць.

— Каго ты хочаш у дурнях пакінуць? — зьняважліва пытае пісар: — скажы мне, з кім ты знаёмы, і я табе скажу, хто ты, — прыводзіць ён вядомы афорызм.

— Я знаём з дзяком Бацяноўскім, з папом і не з адным, а многа іх ведаю, знаёмы з земскім начальнікам, з пісарам Дулебаю, — дык хто я такі?

— Гэта — ня факт, — адказвае пісар, зьбіты з нагі такім запытаньнем.

— А вось мая „цёмная“ работа для цябе — факт, можа таму толькі, што навучыць грамаце цёмнага чалавека ёсьць цёмная работа?

— А ты яго вучыш грамаце?

— Так, раблю гэтую „цёмную“ работу… І скажы мне, Мацей, якое табе дзела да ўсяго гэтага?

Мацей як-бы ня чуе запытаньня і кажа:

— І ты гэтага сукінага сына вучыш грамаце?! Для чаго-ж гэта робіцца такая ласка?

Для таго, каб „гэтага сукінага сына“ ня крыўдзілі сотні сукіных сыноў.

— Ах, вось як! Хто-ж гэтыя „сотні сукіных сыноў“? Мусіць-жа і я ўваходжу туды?

— Не, ты — выключэньне.

— Ну што-ж? і за гэта дзякую!

Пісар адвешвае Лабановічу паклон, чуць ня ўпіраючыся носам у стол, а Лабановіч, злосны, ходзіць па пакойчыку.

Некаторы час яны маўчаць.

— Паслухай ты мяне, Андрэй, — тонам згоды гаворыць нарэшце Дулеба, — злавацца тут няма чаго. Я можа чым і пакрыўдзіў цябе. Тады выбачай мне. Выбачай, браток! Але я табе кажу, як чалавеку, як свайму брату, бо я ўсё-ж такі больш настаўнік, чым пісар, — пляваць я хачу на пісарства і плюну, — дык не мяшайся ты ў гэтую брудную справу!.. Стой, стой, стой! дай мне сказаць. Няўжо-ж ты думаеш, што ты адзін угледзіў праўду, а ўсе іншыя сьляпыя, нічога ня ведаюць, ня знаюць і ў галаве іх салома? Няўжо-ж ты думаеш, што гэтая праўда ў тых паскудных лісткох, што пачалі пладзіцца і пападаць і ў сялянскія рукі? Хто-ж ім паверыць? Хто за імі пойдзе? Злодзей, гультай, лодыр і наогул усякі аматар лёгкага хлеба. А сталы чалавек за імі ня пойдзе, не паверыць, толькі плюне на іх з агідаю. Чаму? А таму, што сталы чалавек, ня гультай, знойдзе сабе спосаб, як жыць на сьвеце, і калі будзе дабівацца чаго, то свайго даб‘ецца. І няўжо начальства ня думае, ня дбае аб народзе? Яно-ж само зьвязана з ім, залежыць ад яго. У інтарэсах самога начальства клапаціцца аб народзе, каб яму жылося добра.

— Каму каб жылося добра? — сьмяецца Лабановіч, — народу ці начальству?

— Народу!

— А я думаў, каб начальству добра жылося, бо ты трохі няясна казаў сваю думку. Ну, але ва ўсякім разе вельмі дзякую табе, што ты аднавіў у маёй памяці гэтую мудрасьць, якою кармілі нас у сэмінарыі на працягу чатырох гадоў.

А тык думаеш, сэмінарыя благому вучыла?

— З чаго ты ўзяў, што я так думаю? Мяне толькі дзівіць, к чаму ты гэта ўсё гаворыш?

— Слухай, Андрэй! што ты крывіш нейкую нявіннасьць? — на пісаравым твары адбіваецца пакута, і нос яго моршчыцца ад нездаваленьня.

— Дык чаго ты ад мяне хочаш?

— Ну, годзі, ня будзем аб гэтым гаварыць, — і пісар махае рукою.

— Не, брат: аб гэтым гаварыць ты будзеш. Як будзеш гаварыць, гэта другое дзела. Можа так, а можа і ня так, але гаварыць будзеш. Ня сёньня, дык заўтра, ня заўтра, дык налета.

— Кінь казаць глупства! І слухаць гэтага не хачу.

— А нашто-ж ты пачынаў?

— Я-ж пачаў ня з гэтага.

— У тым-та, брат, і штука, што пачнеш з неба, а пяройдзеш на зямлю, бо зямля да нас бліжэй чым неба.

— Ну, гэта як для каго.

— Ну, а для цябе, напрыклад? Думаю, што зямля больш мілая, чым неба, бо каб было наадварот, то ты пайшоў-бы не ў валасныя пісары, а ў манахі. Неба, брат Мацей, для дуракоў адводзяць разумныя людзі, каб самым было вальней жыць на зямлі. Але справа ў тым, што і дуракі пачалі шукаць шчасьця на зямлі. А раз гэта так, то яны няпрыменна зробяць на зямлі рэвізію.

— Гэта так у лісткох напісана? — пытае пісар.

— Гэта так напісана ў ходзе людзкога жыцьця. І гора таму, хто гэтага ходу не разумее або ня хоча зразумець.

— Не, брат Андрэй: гора таму, хто разумее жыцьцё навыварат і паддаецца на вудачку розных політычных машэньнікаў.

Вынікам гэтае спрэчкі было ўзаемнае нездаваленьне. Пісар Дулеба вышаў з думкаю, што настаўнік стаўся ахвяраю „розных політычных машэньнікаў“, а настаўнік думаў аб пісару, як аб чалавеку, які ўжо застыў у сваіх поглядах на рэчы. Кожны з іх пашкадаваў адзін другога, выходзячы з сваіх меркаваньняў.

На разьвітаньне пісар сказаў:

— Дык заходзь вольнаю часінаю. А што мы троху паспрачаліся, дык гэта можа і добра. Ва ўсякім разе я буду цешыць сябе думкаю, што мае словы пойдуць табе на карысьць.

— А я буду спадзявацца, што і мае словы знойдуць прытулак у тваёй галаве.

— Не, брат, — круціць галавою пісар, — яйцо курыцы ня вучыць.

— Але ўсё-ж такі курыца з яйца вышла.

— Але яйцо курыца зьнесла!.. Не, Андрэй: жарты на бок. Памятай, што я табе казаў. Са мною ты можаш гаварыць усё, што хочаш: гэта ўсе будзе паміж намі. А ліха можа прыйсьці з другога боку. Ты яшчэ ня ведаеш людзей: той, за каго ты расьпінаешся сёньня, прадасьць цябе заўтра. І грошы возьме і барыш вып‘е. Вось тады і зразумееш ты ход жыцьця. Але гэтага няхай ня здарыцца.

Пасьля жывой і троху ўзьнятай спрэчкі ў пакойчыку Лабановіча стала нейк нязвычайна ціха, і ў гэтай цішыні зусім у іншым значэньні пачынае выяўляцца сэнс рэчаў і нават самыя няжывыя рэчы, як сьцены, печ і дзьверы, нямыя сьведкі гарачай спрэчкі, здавалася, выглядалі троху паіншаму.

Некаторы час Лабановіч прыслухоўваецца да гэтай цішыні, як-бы хоча зразумець затоены сэнс яе. Але ён чуе толькі шум і звон у сваіх уласных вушах. Пачынае прыслухоўвацца да самога сябе, як-бы ён першы раз сустрэўся з самым сабою, і глядзіць на сябе як на нейкага пастароньняга чалавека. Ён заўважае, што ў яго ёсьць сэрца і чуе пульс яго. А будзе-ж час, калі гэты пульс замрэ. Нейк холадна і няпрыемна робіцца ад гэтае думкі. І думаць аб гэтым прыкра.

Ён падыходзіць да акна. За акном, каля саменькае сьцяны, дзе стаіць круглаверхі клён, цяпер халодны і аголены, густа-густа зьбіваецца мрок, нібы гэтая цёмная ноч паставіла тут свайго вартаўніка. Скрозь парадзелыя дрэвы папоўскага саду сьвеціцца акно ў кватэры пападзянак, сьвеціцца бледнаю зеленаватаю плямкаю. Яшчэ глыбей у дварэ відаць і дзякоўскае акенечка, як воўчае вока. І здаецца, далёка ад жыцьця, у заняпалым кутку яго, мільгацяць гэтыя вокны. Няветла там і журботна.

Ён адыходзіць ад акна і паволі шнуруе ад сьцяны да сьцяны па свайму пакойчыку. Кухня даўно супакоілася, і толькі цяцер кугакае дзіця. Гэта Ганьнін сын Кірыла, што нарадзіўся ў кладоўцы, заяўляе там аб нейкіх сваіх правох. Варушыцца Ганна, ціхенька супакойвае дзіцянё і штось ласкава-ласкавае вугніць свайму маленькаму сыну. Нездаволеная паводзінамі брата, абуджаецца і Юста. Яна сярдзіта нешта гаворыць, відаць, злуецца на Кірылу, каб не перашкаджаў ёй спаць.

— Сьпі ты, згінь твая маты! — прыдушаным голасам каб ня трывожыць настаўніка, напускаецца яна на Юсту і ў кухні зноў усё заспакойваецца.

Лабановіч успамінае тое здарэньне, калі нарадзіўся ў Ганны сын, і дзівіцца, як яна засталася жывою пасьля гэтага. Тады ён прывёз ёй з Пінску паўпляжкі гарэлкі, каб было ёй чым пачаставаць бабку. А. Мікалай, дачуўшыся аб гэтым, быў надзвычай задаволены паводзінамі настаўніка, і ў сваю чаргу, каб не адстаць ад яго ў дабраце, прыслаў Ганьне вялізны каравай на радзіны.

Адзін толькі дзяк Бацяноўскі троху падругому тлумачыў сабе ўчынкі свайго суседа.

Было ўжо досыць позна. Лабановіч успамінае спрэчку з Мацеем Дулебаю. Ён верыць, што пісар і папраўдзе ліха яму ня зробіць, бо ён, хоць і думае іначай, чалавек добры і бяз хітрыкаў. Яго толькі дзівіць, што яго патайная работа выходзіць на верх, аб ёй ужо ходзяць чуткі. Ну, што-ж? трэба гэта прыняць пад увагу і падумаць над тым, як павесьці работу больш асьцярожна.

І, ужо лежачы ў пасьцелі, ён абмяркоўвае спосабы, як наладзіць такую работу, а для таго, каб адвесьці сьляды, можа-б не пашкодзіла і сапраўды, як кажа пісар, наладзіць з яго дапамогаю невялічкі хорык?

XXV

У студзені 1904 году пачалася вайна з Японіяй.

І сама гэтая Японія і тыя прычыны, што спарадзілі вайну, былі вельмі мала вядомы шырокім пластом насяленьня, асабліва вясковага. А толькі цяпер сялянская мова пабагацела на два словы: Апонія і апонцы, але за гэтымі словамі хаваўся вельмі цьмяны зьмест, як быў цьмяным і самы сэнс гэтай вайны.

Праўда, і па цёмных закутках неасяжнай Расіі знаходзіліся храбрыя і надта ўспанялыя, політыкі-ваякі, для якіх усё тут было проста і ясна. Усю іх мудрасьць і празарлівасьць можна выказаць у двух кароткіх пунктах: 1. Японцы — гэта макакі, або жоўтамордыя малпы. 2. Белы цар, царбацюшка, намне ім шыі так, як яны таго і ня сьнілі, бо хто не адчуваў на сабе сілы рускага кулака? І пры гэтым храбры політык-ваяка, седзячы ў цёплым пакоі і папіваючы гарбатку з каньячком, згортваў кулак і трос „макакам“.

Цар Мікалай зараз-жа падпісаў маніфэст, паведамляючы, што дзёрзкі вораг напаў ні з таго ні з сяго на нашу эскадру ў Порт-Артуры, напаў спатайка, як злодзей, не паведаміўшы, не абвясьціўшы вайны, за што і трэба пакараць яго, заступіцца за гонар Андрэеўскага сьцягу, а таму і абвяшчаецца японцам вайна. Цар не забыўся прыхваціць на свой бок і госпада бога, выказваючы надзею на сілу рускай зброі. Ён зварачаўся да вернага прастолу дваранства і вернаподданых сялян, заклікаючы іх выканаць свае абавязкі і спадзяючыся ад іх усялякага гэройства, якога ў нас ніколі не бракавала.

Сьледам за маніфэстам пачалі выбухаць узрывы казённага патрыотызму, але ўражаньне ад гэтых „узрываў“ было вельмі нязначнае. Газэткі казённага складу, знаходзячыся на ўтрыманьні казны, стараліся разьдзьмуць патрыотызм і пасеяць нянавісьць да японцаў, не шкадуючы фарбаў, каб паказаць усю іх азіяцкую някультурнасьць і нікчэмства.

Гэрояў і гэройства, якога чакаў цар, было хоць адбаўляй. Першым гэроем аказаўся наш крэйсер „Вараг“. Дзесь на моры каля Чамульпо ён саткнуўся з японскімі караблямі праз некалькі гадзін пасьля таго, як напалі японцы на нашу эскадру ў Порт-Артуры, і моцна пакалечылі броняносцы „Цэсарэвіч“, „Рэтвізан"“ і крэйсер „Палада“. Біўся, „Вараг“ нядоўга. Убачыўшы, што справа вядзецца не на жарты, ён пасьпяшыўся сам утапіць сябе. Крэйсер утапілі, і тым падтрымалі славу рускага флёту, бо не даліся ворагу. Праўда, начальства з крэйсера асталося жывое. Гэройства „Варага“ „патрасло“ Расію. Сьледам за гэройствам „Варага“ замільгацелі імёны генэралаў і адміралаў. Хоць яны гэройства яшчэ і не зрабілі, але маглі зрабіць, а таму іх і разглядалі, як гэрояў. І іх было многа: Аляксееў, намесьнік цара, на Далёкім Усходзе, Безабразаў (ён якраз і адпавядаў свайму прозьвішчу), Старк, Віран, Стэсэль, Фок, Засуліч, Зарубаеў, Самсонаў, Рэненкампф, Грыпенберг, Каульбарс, Бірдэрлінг (ён нават і гэроем аказаўся: скінуўся з каня і выбіў сабе плячо), Мішчанка (ён быў моцны кандыдат у гэроі, але з яго нічога ня вышла). А зачынялі гэты доўгі ланцуг гэрояў такія сланы, як Курапаткін і Ліневіч.

Тэлеграмы з вайны на царскае імя нязьменна пісалі, як нашы пасеклі то роту, то эскадрон японцаў і што дух нашага войска „превосходный“, а калі часамі дзе троху і адступалі, то адступалі ня іначай, як на „парадзе“.

З гэтых тэлеграм выходзіла, што „япошкі“ нідзе не прасунуцца, куды-б яны ні паткнуліся, так іх там клалі і крышылі. У той час, калі ў японцаў былі цэлыя горы трупаў, нашы страты былі зусім нязначныя — адзін, другі афіцэр да некалькі „ніжніх чыноў“. Тым-жа часам арэна вайны ўвесь час мянялася, пасоўвалася з Карэі і Ляадунскай паўвыспы ў Манджурыю, праходзячы такія этапы, як Ялу, дзе генэрала Засуліча пабілі на горкае яблыка, Цюрынчэн, Порт-Артур, Ляаян і сотні другіх мест у палёх Манджурыі дзе капаліся магілы для пахаваньня рускай ваяцкай славы.

Горача стала ў Пецярбурзе.

Замахалі папы кадзіламі, вымольваючы ў бога перамогі над „макакамі“. Пасыпаліся, як лісьце ўвосень, абразы на тэатр вайны — відаць на сілу зброі і на здольнасьць нашых стратэгаў надзея была малая. У справу прышлося прыплесьці Серафіма Сараўскага, якога незадоўга да гэтага высунулі кандыдатам у сьвятыя. Хоць душа Серафіма Сараўскага была цяпер на небе, але гэта ня шкодзіла яму прысьніцца каму трэба, каб пацешыць цара, дакляраваўшы яму перамогу над японскім мікадам. Але, як вядома, сьвятыя каля гармат не хадзілі, салдацкай лямкі не цягнулі, пораху ня нюхалі, ваеннай тэхнікі не вывучалі, дык і карысьці з іх было гэтулькі-ж, як і з дзірак у мосьце. І горш усяго — Серафім Сараўскі прысьніўся зусім не да рэчы: якраз за некалькі нядзель перад Мукдэнскім боем, дзе руская армія была пабіта нашчэнт, а месяцы праз тры прад Цусімаю была пахавана і Балтыцкая эскадра пад камандаю адмірала Ражэсьвенскага.

Прайшло некалькі месяцаў вайны. Наўперад глуха, а потым галасьней пайшлі хадзіць чуткі аб злачынствах, якія тварыліся рознымі сатрапамі на вайне, аб крадзежствах і на тэатры вайны і ў тылу, аб цяжкім матэрыяльным стане салдат, аб поўнай непадрыхтаванасьці да вайны і аб усякіх іншых махінацыях. Пайшлі гуляць анэкдоты і карыкатуры, больш напісаныя ў галаве, чым на старонках друку. Была карыкатура і на цара Мікалая. Стаіць наш цар без нагавіц, у аднэй кашулі. Японцы розгамі сякуць Мікалая, а Мікалай сам дзяржыць кашулю. З боку стаіць нямецкі кайзэр Вільгэльм.

— Міколка! — гаворыць ён Мікалаю, — да даў-бы ты патрымаць сваю кашулю каму-небудзь з прыдворных. Нашто табе турбавацца самому?

— Ах, Віля! Ну, што ты гаворыш? Як магу даць дзяржаць кашулю другому? я-ж — самадзержац!

Надвячорак. Пачынае цямнець.

Лабановіч праводзіць апошнюю гадзіну работы ў школе. За работаю час праходзіць борзда. Ня згледзіш, як прабяжыць тыдзень. Настаўніку нейк весела і радасна, ня гледзячы на цэлы дзень работы ў душнай клясе. Як-ні-як, час хіліцца да вясны. Большая палавіна школьнага году засталася ззаду. І дзень пабольшыўся значна. Можна скончыць дзень у школе, не запальваючы лямпы. Каля акна, што выходзіць у бок чыгункі, ён запыняецца: па дарозе імчыцца параконны вазок. У вазку сядзіць пісар Дулеба. Гэта ён з Пінску едзе, вязе пошту.

Настаўнік думае, што яму трэба схадзіць у воласьць — павінны быць сякія-такія пісьмы і корэспондэнцыя, свая і школьная.

Вазок зварочвае з дарогі ў бок школы.

Каля ганку Аўмень запыняе коні. Настаўнік пускае вучняў дадому, а сам выходзіць на ганак.

— Ну, я да цябе на адну мінуту, — гаворыць пісар, — ведаеш, брат, што?

— Ну? — чакае настаўнік нейкай важнай навіны.

— Адзявайся лепей ды паедзем да мяне.

Ад пісара трохі папахвае выпіўкаю.

— А што ты меўся сказаць мне?

— Важная, брат, навіна. Ведаеш? вайна пачалася!

— Вайна? з Японіяй? Ня можа быць!

— Не „ня можа быць“, а ўжо ідзе вайна… Ну, паедзем.

Лабановіч адзяе паліто, і яны едуць у воласьць.

— Вось, прахвосты, сукіныя сыны, — гаворыць абурліва Дулеба, — не спадзяюцца на сваю сілу, дык пусьціліся на чыста азіяцкую подласьць: не абвясьціўшы вайны, напалі на нашы броняносцы. Ну, але-ж ім далі чосу! І яшчэ дадуць, так дадуць, што толькі мокранькае астанецца ад іх. Каго яны чапаюць? На каго падымаюць руку? На Расію, якая адна супроць усяго сьвету можа выступіць!

— Але-ж, пане пісару, і яны ведаюць пра Расію і на нешта надзеяцца, калі не пабаяліся першымі зачапіць нас, — заўважае хурман Аўмень.

— Калі бог захоча пакараць каго, то першым чынам адбярэ ад яго розум, — строга кажа пісар.

Аўмень змаўкае і хавае нейкі, як-бы вінаваты, сьмех пад вусамі. Ня то ад таго, што пісар сказаў так трапна, ці так з якой прычыны.

Вестка аб вайне борзда абходзіць сялянскія хаты, а каля фурмана Аўменя і дзеда Піліпа на зборні зьбіраецца кучка паляшукоў. Аўмень — асяродак увагі. Вочы ўсіх падняты на яго. Такая ўвага надае Аўменю важнасьці і гонару. Ды калі сказаць праўду, то Аўмень вышэй тут стаіць за ўсіх, у яго ёсьць знаёмыя чыноўнікі ў Пінску — на пошце і ў казначэйстве. Ад іх можна шмат чаго даведацца. Апроч таго, ён мае знаёмства і сярод яўрэяў. А яўрэі такі народ, што ўсё ведаюць, толькі ня ўсякаму скажуць. І ад іх Аўмень даведаўся многа цікавага.

— Напалі на нашы караблі, — дзівіцца дзед Піліп, і вочы яго выкочваюцца, як у рака, наверх.

— І здорава пабілі! — важна сьцьвярджае Аўмень.

— Пабілі? — падхопліваюць слухачы. — Вось згінь іх маты.

— І самыя лепшыя караблі. Там былі такія гарматы, што стралялі на дваццаць вёрст. Такія гарматы мае толькі адна ангелька.

— І як яны пабілі, каб іх гром пабіў? — пытае дзед Піліп і стукае рукамі па сьцёгнах.

Усе пазіраюць на Аўменя.

— Міны пусьцілі, — кажа Аўмень.

— Го, каб яны кроўю пусьцілі! — злуецца дзед Піліп. Яго вельмі дзівіць, што былі такія гарматы, з якіх можна страляць за дваццаць вёрст.

— Гэта-ж каб такія гарматы паставіць у Гарадышчы, дык яны-б і да Лунінца данесьлі!

— І вось, скажы-ж ты, не паладзілі за невашта!

Дзядзьку Есыпу хочацца дазнацца прычын вайны.

Аўмень ведае і гэтыя прычыны. Але ён покі што маўчыць, бо ўсё роўна апошняе і самае важкае слова будзе яго, а цяпер няхай сабе пагавораць яны.

— Да ўжо калі хто захоча пабіцца, то прычыну знойдзе.

Дзеда Піліпа прычыны вайны мала цікавяць. Яму вельмі абходзяць гарматы, што страляюць на дваццаць вёрст.

Сярод паляшукоў падымаецца шум. Кожнаму хочацца як-небудзь адклікнуцца, сказаць сваё меркаваньне аб прычынах вайны, але нікому не ўдаецца сказаць трапна, каб усіх задаволіць. Аўмень слухае і хавае сьмех пад вусамі.

— Японцы вось чаго хочуць, — кажа ён: — яны запатрабавалі ад нашага цара не мяшацца ў справы Кітаю. Мы і кітайцы, — кажуць яны, — свае, людзі. А ў цябе і так зямлі свае многа. Рабі, кажуць, парадкі ў сваёй Расіі, а нашай Азы не чапай.

— А гэта што-ж, палюбоўніца іх ці што? — пытае дзед Піліп.

— Якая табе палюбоўніца? краіна іх так называецца, — тлумачыць Аўмень, а дзеда Піліпа падымаюць на сьмех.

— А чорт-жа іх бацьку там ведае, — апраўдваецца дзед Піліп, — і за бабу часамі б‘юцца людзі.

— А наш цар, значыцца, не схацеў і дулю ім паказаў, — чуецца голас.

А Міхалка, якога дзядзька Есып прасіў, каб яго пабіць, увесь час маўчаўшы, чухае патыліцу і заўважае:

— А ўсё-ж нашаму брату прыдзецца аддувацца сваімі бакамі.

І некалькі рук чухаюць патыліцы.

У кватэры пісара таксама ідзе гутарка аб вайне.

— От згінь твая доля! — гаворыць старшыня, гаворыць ён так, як-бы ўвесь клопат і цяжар вайны ляглі на яго плечы, — вось ня было яшчэ клопату!.. Гэта рунда, што яны там папсавалі трохі караблі. Але няхай ён вылезе на бераг!..

— Яму і дадуць вылезьці на бераг, сумысьля дадуць, каб потым патапіць іх усіх к чортавай матары!.. Гэта, брат, ім ня хаханькі!

Пісар сказаў гэта так энэргічна і так грозна ссунуў бровы, што старшыня зусім заспакайваецца за лёс вайны і за нашу перамогу.

— І далёка-ж жа, мусібыць, падла, Апонія гэтая? — пытае старшыня.

— Далёка, брат, адгэтуль і ня згледзіш, — жартуе пісар.

— Вось і нашага Раманчыка каб не пагналі на вайну, — успамінае Захар Лемеш аб нядаўнім сваім прыяцелю.

— Куды яго пагоняць! — адказвае зьняважліва Дулеба: — там сваіх войск хопіць, сібіракоў.

— Так, — адзываецца Лабановіч як-бы на свае думкі, — даўно Расія не ваявала.

Гэтая вайна робіць на яго моцнае ўражаньне і захапляе неспадзяванасьцю сваіх падзей. Яму даводзілася многа чытаць ваеннай літаратуры, пераважна з гісторыі рускіх войнаў, запісак, романаў. Яго захапляла апісаньне баёў, як апісаньне Барадзінскага бою ў романе „Война и мир“. З асабліваю цікавасьцю накідаўся ён на тыя творы, што былі спэцыяльна прысьвечаны гэтым войнам. Пад уплывам тэндэнцыйнага і аднабочнага асьвятленьня іх, выпукленьня гэроічнай стараны і наўмыснага закрываньня вачэй на яе цёмныя бакі ў ім злажылася прадстаўленьне, у корані фальшывае, аб ваяцкіх здольнасьцях Расіі і аб яе непераможнасьці ў вайне. Вось чаму і цяпер ён падзяляў моцную ўпэўненасьць у тым, што Японія ў гэтай вайне будзе пабіта, як падзялялі гэтую ўпэўненасьць і дзесяткі тысяч адурачаных фальшывым аднабокім выхаваньнем людзей.

Ён пільна сочыць за разгортваньнем ваенных падзей на Далёкім Усходзе, знаёміцца больш падробна з Японіяй, з яе бытам і тэхнікаю, чытае газэты, не прапускае ні аднае заметкі аб вайне самага нікчэмнага ваеннага корэспондэнта.

У скорым часе ў яго школу прыяжджае інспэктар народных школ для рэвізіі. Інспэктарская рэвізія — гэта свайго роду страшны суд для вясковага настаўніка. інспэктар можа зрабіць з настаўнікам ўсё, што захоча: зьмясьціць, пазбавіць пасады і наогул нарабіць усялякіх згрызот і няпрыемнасьцяй. Адносіны да настаўніка офіцыяльныя, строга начальніцкія. Інспэктар адчувае сваю сілу над настаўнікам, глядзіць на яго звысока, рэдка дарыць яго ўсьмешкаю. Ні на адну мінуту не дае забыць аб розьніцы паміж ім і настаўнікам: ты — нішто, я — усё. Голасна гаварыць, ступаць на ўсю ступу пры інспэктару не палагаецца: кожны рух, кожнае слова павінны выкрываць павагу і трэпет перад інспэктарам. Калі ён уваходзіць у школу, то настаўнік павінен ісьці за ім на два крокі ззаду, а ў школе зусім зацьмявацца. Калі вучань кепска адказвае на пытаньне інспэктара, інспэктар кідае на настаўніка погляд, поўны грознага нездаваленьня.

Сяргей Пятровіч Булавін — новы інспэктар, пануры, скупы на словы, асабліва з настаўнікамі. Лабановічавы вучні падрыхтаваны добра. Прычын для нездаваленьня няма. Экзаменуецца вучань трэцяе групы Іван Занька. Занька з паказкаю стаіць каля карты.

— Пакажы мне Азію.

Занька абводзіць паказкаю карту. Кусочак Азіі на карце заходзіць у Амэрыку. Занька не забывае і пра гэты кусочак.

— Добра, — хваліць яго інспэктар.

— Пакажы мне Японію.

Занька паказвае.

— А што ты ведаеш пра Японію? У якіх адносінах знаходзіцца яна да нас?

— Ваюем з ёю.

— Ну, а скажы, хто каго зваюе?

— Наш цар паб‘е — адказвае ўпэўнена Занька.

— А чаму ты думаеш, што мы яе паб‘ем?

— У нашага цара войска болей.

— Так, мой мілы. Расія паб‘е Японію. Папершае, і войска ў нас болей, і войска наша лепшае, і справа наша справядлівая, і падругое — мы павінны яе пабіць, і паб‘ём.

Іван Занька рэпутацыю школы падтрымаў, затое-ж Алесік Грылюк папсаваў усю справу. Ён увесь час ня зводзіць з інспэктара вачэй. Увага яго запыняецца на носе інспэктара. А нос у інспэктара быў здаравецкі. Нарэшце Алесік ня можа стрымацца — так зацікавіўся носам.

— А чаму ў цябе такі вялікі нос? — сярод магільнай цішыні чуецца яго наіўнае дзіцячае запытаньне.

— Табе няма дзела да майго носа.

Ну, што-ж было ўзяць з малога Алесіка?

Наогул-жа рэвізія сышла досыць добра.

XXVI

Аблажыўшыся газэтамі, сядзіць Лабановіч у сваім пакойчыку, чытае апошнія навіны з вайны. Ён так углыбляецца ў чытаньне, што ня чуе, як нехта стукае ў дзьверы, і толькі тады адрывае вочы ад газэты, калі гэты стук пачуўся ў вакно насупроць.

„Каго там чэрці нясуць?“ — думае ён.

Навіны, відаць, яго не здавальняюць.

Ніхто ў вакно яму ня стукаў, і ён ад нечаканасьці аж уздрыгнуў.

Выходзіць, адчыняе дзьверы.

— Ну, і Андрэй Пятровіч! — чуе знаёмы пакрыўджаны голас, — ня хоча ўжо і пускаць у сваю кватэру.

— Як не хачу? — радасна гаворыць ён, — з мілаю душою!

— Сур‘ёзна?

— Больш чым сур’ёзна, Вольга Віктараўна, каб мне з гэтага месца не сайці!

— Ну, то добры вечар, калі так.

— Добры вечар! Ну, і малайчынка-ж вы! Вось як слаўна зрабілі, што даведаліся да мяне! Прышлі ці прыехалі?

— Дзе там у чорта прыехала! Пехадралам пру.

— Ну, гэта ўсё роўна, ці йшлі ці ехалі, абы сюды папалі.

Заходзяць у пакойчык.

— Газэты ўсё чытаеце?

— Чытаю, няхай яны спрахнуць.

— А што так? — пытае Вольга Віктараўна, і вочы яе вясёлаю насьмешкаю іскрацца.

— Ня ладзіцца ў нас.

— І гэта вас засмучае?

— Ня толькі засмучае, а пачынае разьбіраць злосьць.

— На каго?

— А чорт яго ведае, на каго.

— Вам, як бачу я, хацелася-б засьпяваць:

„Гром победы раздавайся,
Веселися, храбрый Росс“.

— Дык не дачакаецеся, Андрэй Пятровіч. Калі ў каго і былі надзеі на перамогу ў пачатку вайны, то цяпер яны разьвеяліся, як ранічны летні туман. Хіба-ж ня ясна вам, што гнілая царская Расія ня здольна ваяваць? Вайна даўно праіграна. І пачата вайна гэтая дзеля таго, каб адцягнуць увагу закабаленага насяленьня ў другі бок, каб зьнізіць хвалю рэволюцыі, якая ўсё нарастае і блізіцца. Не перамогі трэба жадаць Расіі, а поўнага паражэньня!

— Што-ж выйграеце вы ад гэтага паражэньня? — пытае Лабановіч. Ён чуе праўду ў яе словах. Яму нялоўка за сваё захапленьне вайною, за сваю памылку ў поглядзе на вынікі вайны, за сваю веру ў перамогу Расіі. Ён адчувае фальшывасьць свайго палажэньня, але ён хоча паспрачацца з суседкаю.

— А я запытаю вас, што выйграеце вы ад перамогі Расіі на вайне? — пытаньнем на пытаньне адказвае Вольга Віктараўна.

— Папершае, задаволіцца мая нацыянальная гордасьць: я буду думаць аб сабе, як аб сыне таго народу, які перамог на вайне. Падругое, паражэньне на вайне нанясе нам нязьлічоныя матэрыяльныя страты. Патрэцяе, натуральнае імкненьне Расіі, што выплывае з географічнага палажэньня яе, знайсьці сабе вольны выхад на мора, будзе параліжавана, а гэта для нас нявыгадна. Ні Бальтыцкае, ні Чорнае мора гэтага выхаду нам не даюць. Сібір застанецца занадта далёка, каб можна было належным спосабам карыстаць з яе багацьцяў. І іншая справа, калі выхад у нас будзе на Далёкім Усходзе. І ўсё роўна, ці будзе ў нас цар, ці прэзыдэнт, а вольны выхад у мора мы павінны мець, бо бяз гэтага нам цесна будзе і на нашых неасяжных прасторах. Вось чаму я і не хачу, каб нас пабілі японцы, і вось чаму мне так балюча абходзяць нашы няўдачы на вайне.

— Мысьлі, дастойныя самага заядлага патрыота, — гаворыць Вольга Віктараўна. — У голасе яе чуваць насьмешка. І раптам мяняе тон размовы.

— Да вы проста сьмеяцеся, жартуеце, Андрэй Пятровіч, і мне падабаюцца жарты вашы!

— А калі я кажу гэта сур‘ёзна?

Вольга Віктараўна падымае на яго свае бойкія вочы.

— Сур‘ёзна казаць так вы ня можаце.

— Чаму?

— Калі-б вы гэта казалі сур‘ёзна, то тады вы — або фальшывы чалавек, або вельмі кепскі рэволюцыянэр.

— Лепш быць кепскім рэволюцыянэрам, чым фальшывым чалавекам, бо фальшываму чалавеку стаць шчырым чалавекам шмат цяжэй, чым з кепскага рэволюцыянэра зрабіцца добрым рэволюцыянэрам.

— Гэта праўда, з гэтым я згодна, і вы мне падабаецеся вашаю шчырасьцю.

— Няўжо я вам падабаюся? Першы раз гэта чую ад дзяўчыны!

— Ах, які няшчасьненькі! Ну і апошні раз чуеце гэта — ня трэба прыдзірацца да слоў!

Лабановіч напускае на сябе трагічнасьць, нізка зьвешвае галаву і журботна трасе ёю.

— Няўжо гэта праўда? Няўжо ніколі не пачую я ад дзяўчыны, што я падабаюся ёй?.. Не пачую!..

— Не пачуеце, — сьцьвярджае Вольга Віктараўна.

У момант трагічнасьць сходзіць з яго твару. Ён быстра ўскідае галаву.

— І напляваць! — кажа.

Такі борзды і неспадзяваны пераход ад трагічнасьці да такой бесклапотнасьці разьвясельвае настаўніцу і яна заліваецца вясёлым сьмехам.

— Лепшага ў вашым стане і ня скажаш, — гаворыць яна, не перастаючы сьмяяцца. І нейкая новая думка адбіваецца ў яе выразьлівых вачох.

— А скажэце, Андрэй Пятровіч, — зьмяніўшы тон, пытае Вольга Віктараўна, — ці любілі вы каго хоць раз?

Пры гэтым запытаньні Лабановіч мімавольна апускае вочы, але борзда спраўляецца з замяшаньнем і ў сваю чаргу пытае:

— А як вам здаецца?

Вольга Віктараўна ўглядаецца ў Лабановіча.

— Мне здаецца, што любілі і цяпер любіце.

— Каго? — зноў пытае Лабановіч.

— Ну, гэта ўжо вам лепей ведаць.

Лабановіч пераводзіць вочы кудысь у неазначанае месца і маўчыць.

— А вы мне ўсё-ж не адказалі на маё пытаньне, — не адступаецца настаўніца.

— Калі хлопец пачынае расказваць дзяўчыне аб сваім каханьні да другой дзяўчыны, то гэта значыць, што ён пераносіць сваё каханьне на тую, якой расказвае.

На твары Вольгі Віктараўны прабягае нейкі парыў радасьці.

— Праўда гэта? — пытае.

— Думаю, што праўда.

— Ну, але гэта тады, калі расказчыка ня цягнуць за язык?

Лабановіч памаўчаў.

— І гэта праўда.

Вольга Віктараўна апускае вочы ў сваю чаргу і сама задумваецца.

— І калі-б расказвала дзяўчына хлопцу аб сваім каханьні да другога, то і тады-б была праўда?

— Праўда асталася-б праўдаю.

— І такі вывад робіце вы з уласнае практыкі? — дапытваецца настаўніца з хітраватаю ўсьмешкаю.

— Не, гэта толькі тэорыя, і яна, думаю, падцьвярджаецца практыкаю.

— А што паслужыла прычынаю стварыць такую тэорыю?

— Жыцьцё. Маладое людзкое жыцьцё.

Вольга Віктараўна заліваецца сьмехам.

— Ах, вы, псыхолёг-сэрцавед! — у гэтых словах яе чуваць скептыцызм.

Тады Лабановіч ёй кажа:

— У вас, Вольга Віктараўна, было такое здарэньне, калі адзін ваш знаёмы падзяліўся з вамі аб сваім каханьні да другой, а вы пакахалі яго раней, чым ён расказаў вам гэта. І я ня буду дапытвацца, было гэта ці не, бо я ведаю, што было.

Вольга Віктараўна прыходзіць у замяшаньне і зьлёгка чырванее. Лабановіч робіць выгляд, што не зважае гэтага.

— Чорт ведае, што вы плецяце! Годзі аб гэтым! — кажа яна, — не затым прышла я да вас, каб гаварыць аб каханьні.

Яна, здаецца, узлавалася на сваю слабасьць, бо ў яе ёсьць нешта болей важнае.

— Ведаеце, колега, што я хацела вам сказаць?

— Не, ня ведаю.

— Дык вось. Увайшла я ў адну рэволюцыйную організацыю, маю там знаёмства. І вам бяспрыменна трэба зьвязацца з ёю.

— А якая-ж гэта організацыя?

— Організацыя соцыялістых-рэволюцыянэраў, — адказвае настаўніца і пільна глядзіць на суседа, як-бы выпрабоўвае яго сьмеласьць.

Лабановіч маўчыць, штось думае. Ён і сам ведае, што рана ці позна, а стаць шчыльней да якой-небудзь рэволюцыйнай організацыі яму прыдзецца. Ён чуе, што трэба зрабіць нейкі новы крок у жыцьці, крок важны і небясьпечны. І цяпер якраз і надыходзіць гэты момант.

— Разумеецца, зьвязацца з організацыяй трэба, — нарэшце гаворыць ён.

— Бяспрыменна трэба, — падхватвае Вольга Віктараўна: — усё, што ёсьць здаровага, чэснага, павінна выступіць на змаганьне з самадзяржаўем і вясьці яго організавана, бо рэальная сіла толькі і можа быць тады, калі будзе моцная організацыя і калі работа павядзецца па строга азначанаму пляну. Організацыя паможа вам і літаратураю, і грашамі, і жывою сілаю. Організацыя падтрымае вас, за яе сьпіною вы будзеце чуць сябе цьвярдзей і сьмялей. А цяпер якраз ідзе набіраньне рэволюцыйных сіл, гэтыя сілы растуць, набіраюць моцы, ідзе шырокая падрыхтоўка, і недалёка той час, калі выбухне рэволюцыя. Захапляцца ў гэты час вайною, хныкаць над паражэньнямі на вайне проста сьмяхотна. Чым болей гэтых паражэньняў, тым шырэй будзе расьці нездаваленьне, тым болей шансаў на рэволюцыю, на яе перамогу.

— І вы верыце ў блізкую перамогу рэволюцыі?

— Я ўпэўнена ў гэтым, — горача адказвае Вольга Віктараўна.

— Можа вы больш у курсе справы, калі ў вас ёсьць такая глыбокая вера ў рэволюцыю і ў яе перамогу. Я-ж, прызнацца, не падзяляю цалком гэтае веры, бо для мяне няясны дзьве сілы ў дзяржаве, ад якіх і будзе залежыць усё: сялянства і войска. Мяне глыбока ўзрушыў адзін факт і закінуў сумненьне ў маю душу. Летам давялося мне ехаць па Палескай чыгунцы. На адным невялічкім разьезьдзе я спыніўся, і мне прышлося застацца там дзён на два. Праходзіў царскі поезд. На працягу ўсяе чыгункі стаяла ахова. Наўперад стаяў ланцуг войска, потым за ім цягнуўся шнур паліцэйскай аховы і трэці рад — ахова сялянская. Нікога і блізка не падпускалі да чыгункі. Запынілі ўсе іншыя паязды, царскіх паяздоў было два. У адным з іх ехаў цар, але ў якім, ніхто не павінен быў гэтага ведаць. Уявеце-ж вы сабе, калі праходзіў царскі поезд, то сяляне па свайму дабравольнаму пачыну высыпалі з вёсак і станавіліся на калені за гэтымі трома лініямі аховы. І заўважце — такія выпадкі мелі месца не адзін раз і былі ў розных губэрнях.

— Андрэй Пятровіч! ці варта прыдаваць гэтаму значэньне? Пачнецца рэволюцыя, і ўсё зьменіцца раптоўна і стыхійна. І той, хто становіцца цяпер на калені перад царскім поездам, пойдзе тады з дракольлем на самога цара. У часе рэволюцыі настроі зьменяцца борзда. А войска, вы думаеце, цалком стаіць на баку цара?

— Гэтага я ня ведаю.

— У тым-та і штука, што вы многа чаго ня ведаеце.

Панізіўшы голас, Вольга Віктараўна ціха дадае:

— Сярод войска вядзецца работа, і грунт для гэтае работы ёсьць. Рэволюцыя надыходзіць, і яна прыдзе так гучна і неспадзявана, што зямля задрыжыць і небу горача стане.

Лабановіч слухае і дзівіцца, як многа рэволюцыйнага запалу ў гэтай смуглай дзяўчыны з астрыжанымі валасамі і як гараць яе вочы. Яму нялоўка перад ёю, бо дзесь там, на дне душы яго, шавеліцца нейкі страх і хістаньне, чаго няма, як відаць, у яе.

— Так, — гаворыць ён, — ну, што-ж? у добры час!.. Дык вы, Вольга Віктараўна, дапамажэце мне, пазнаёмце мяне бліжэй з організацыяй, каб гэта можна было папасьці на сабраньне, сякія-такія знаёмствы завесьці.

— З вялікаю ахвотаю! Я так і ведала, што вы гэта зробіце, — гаворыць яна, і задаваленьне адбіваецца на яе твары.

Позна вечарам Вольга Віктараўна ідзе ў сваю школу.

— Ну, я вас трохі праваджу.

У той час, калі яны выбіраюцца ў дарогу, на выгане супроць вакон кватэры настаўніка ціха прапаўзае цень і туліцца ў цёмных закутках, астаючыся няпрыметнай для іх.

Далёка за пераездам, каля самага сяла, настаўнік спыняецца.

— Ну, Вольга Віктараўна, цяпер вы, можна сказаць, і дома. Бывайце здаровы.

— Андрэй Пятровіч! а вы начуйце ў мяне. Чаго вам трапацца так позна?

— Ня так ужо і позна. Покі вы нарыхтуецеся класьціся спаць, я буду дома.

— А чаму вы ня хочаце начаваць?

— Я люблю хадзіць поначы, гэта раз.

— І баіцеся плётак — гэта два.

— Ну, няхай будзе два, — згаджаецца Лабановіч.

— Ну, як знаеце… Яно можа і праўда, што ня варта даваць страву для плётак. Толькі-ж мне шкода, што вы будзеце з-за мяне трапацца яшчэ цэлую гадзіну.

— Э, Вольга Віктараўна! Усё роўна трапацца прыдзецца. Дык лепш пачынаць патроху цяпер.

Яны разьвіталіся.

Толькі цяпер, калі Лабановіч апынуўся адзін на грэблі, ён адчувае ўсю глыбіню, глуш і затоеную ціш асеньняй ночы. Нізка да зямлі туляцца чорныя постаці кустоў побач грэблі. Іх контуры сьцяты гэтым густым мрокам, і яны выглядаюць, як нейкія дзіўныя купіны. А далей нічога ня відаць. Зямля завешана чорным-чорным полагам. На небе ні зорачкі. Сівыя хмары навісаюць нізка-нізка і яшчэ больш павялічваюць гэтую цемнату. Відаць, зьбіраецца дождж.

На пераезьдзе Лабановіч запыняецца. Чуваць далёкае грукатаньне поезда. Лабановічу робіцца весялей, і гэты грукат паказваецца яму блізкім і слаўным. Далёка-далёка выплываюць з мроку два агоньчыкі, як вочы добрага прыяцеля. Здаецца, яны стаяць на адным месцы, ня рухаюцца, але жалезныя калёсы ўсё выразьней сьпяваюць сваю аднастайную песьню-тухканьне.

Гэтыя два агоньчыкі і гэтае тухканьне ажыўляюць начную пустэлю, мімаволі напрошваюцца на параўнаньне з тым невядомым новым, прыход якога адчуваюць ужо чуткія вушы гэтых загнаных у цёмныя норы людзей.

XXVII

З крутой завіліны сяла Высокага, дзе Піна падаецца ў бок зарэчных балот, вельмі добра відаць паўднёвая часьць Пінска. Вялізарны белы манастыр, збудаваны езуітамі ў шаснаццатым веку, і манастырскі будынак, дзе даўней жылі манахі, а цяпер зьмяшчаецца духоўнае вучылішча, як волаты, узьнімаюцца над роўнядзьдзю балот, становячы самы крайні паўднёвы рог Пінска.

Зацятаю грознасьцю і панураю суровасьцю вее ад гэтых старасьвецкіх муроў, а сам манастыр мае выгляд непадкупнага вартаўніка на варце аджытых рэлігійных традыцый старасьветчыны. Як непарушная скала над морам, стаіць над балотамі гэты маўклівы волат, аглядаючы неасяжныя разлогі Пінскага Палесься на далёкія дзесяткі вёрст. Халодная строгасьць яго стылю і гордая моц узьняцьця ў высь робяць дужа вялікае ўражаньне і прыкоўваюць да сябе ўвагу, кідаючыся ўсім у вочы. У ясныя вясеньнія або летнія раніцы ці вечары, калі паветра, напоенае вільгацьцю, бывае асабліва чыстым і празрыстым, гэты волат-манастыр выступае яшчэ больш пуката і выразна ў сваіх магутных абрысах. Тады ён здаецца зусім блізкім, хоць да яго адгэтуль будзе вёрст пяць. Яго порталы, як крыльлі біблейнага ангела, паважна разгортваюцца на фоне ружова-яснага неба, і тады нельга на яго не заглядзецца.

Кожны раз, калі Лабановіч ідзе з воласьці па-над Пінаю, яму кідаецца ў вочы гэты манастыр, і нейкае дзіўнае ўражаньне робіць ён на настаўніка, будзячы ў памяці падзеі гістарычнага прошлага, змаганьне двух веравызнаньняў, з якіх ніводнае не зрабіла людзей шчасьлівымі. Многа прайшло часу, многа людзкіх пакаленьняў сышло з арэны жыццьця, а гэтая махіна стаіць і стаіць, і доўга яшчэ будзе стаяць, каб быць сьведкаю новага змаганьня за новы парадак жыцьця, дзе на першым пляне будуць стаяць рэальныя інтарэсы зямлі.

Лабановіч ня спускае з памяці сваю апошнюю гутарку з Вольгаю Віктараўнаю. Яны ўмовіліся спаткацца вечарам у суботу каля гэтага манастыра на прыстані. Тут-жа недалёка ёсьць патайное месца, дзе зрэдка адбываецца патаемнае сабраньне. Вось гэтае сабраньне і займае цяпер мысьлі настаўніка.

Сказаць праўду, яму трохі страшна. Страшна гэтага новага павароту ў жыцьці, бо ён нямінуча павінен пайсьці па дарозе, дзе так многа небясьпекі, дзе на кожным кроку цябе можа чакаць ліхая прыгода. У яго ўяўленьні рысуюцца арышты, астрогі, ссылка. З таго часу, як пачаў ён вясьці сваю патайную работу, ён адчувае нейкі непакой і трывогу. Калі яму здаралася бачыць тут якога-небудзь паліцэйскага чына, то мімаволі думалася, ці не па яго справе зьяўляецца гэты прадстаўнік улады. Нэрвы яго ўвесь час былі троху ўзьняты, і ён стаў падазрэнным і асьцярожным, асабліва калі да яго пачалі даходзіць сякія-такія чуткі аб яго паводзінах. Але патрошку ён прывык да мысьлі, што ён можа папасьціся, што яго заарыштуюць, і перастаў гэтага баяцца. Наадварот, яму часамі арышт здаваўся прынадным, непазбаўленым сваеасаблівай прыемнасьці. Чаму-ж і не пацярпець за праўду? Чаму не спрабаваць лёсу „крамольніка“? Чаму не зазнаць астрожнага жыцьця? Астрог таксама ёсьць школа, дзе жыцьцё пазнаецца больш глыбока і востра. Апроч усяго гэтага, тут ёсьць і пэўная рызыка, ёсьць асалода змаганьня. Ты ведаеш, што калі ўсё выкрыецца, цябе будуць лавіць, будуць судзіць, што за кожным тваім крокам сочаць, але ты таксама можаш не паддавацца, выкручвацца, вясьці сапраўднае змаганьне за сваё права жыць на волі.

Займае думкі яго і гэтае спатканьне з людзьмі да гэтага часу яму невядомымі. Ён толькі чытаў аб іх, чуў здалёк і пераважна з вуснаў таго, хто іх ненавідзеў, лічыў самымі вялікімі праступнікамі на сьвеце. Ён адчувае глыбокую павагу да іх, нават некаторы страх. Хто такія яны, гэтыя людзі? Чым яны жывуць? Аб чым думаюць? У яго выабражэньні гэтыя людзі ўсе — гэроі, на якіх можна пазіраць толькі з вялікаю пашанаю.

У суботу надвячоркам, закончыўшы работу ў школе, ён зьбіраецца ў дарогу, прыхаваўшы ў патайное месца ўсё, што магло-б яго высьведчыць у выпадку якога-небудзь непажаданага здарэньня, замыкае кватэру на ключ і ідзе выганам на дарогу. Асеньні мрок насоўваецца борзда, звужваючы паземы і націскаючы на гэтыя занямелыя далі. У сялянскіх дварох снуюць людзі, пыняць свае гаспадарскія справы, канчаючы клопат кароткага дня.

Лабановіч мінае выганы, выходзіць у поле. Тут прастарней і як-бы вальней трохі, прынамсі нікога ня відаць, бо Лабановічу не хацелася-б цяпер спаткаць каго-небудзь знаёмага, уступаць у гутаркі, выдумляць прычыны свайго позьняга вандроўніцтва ў Пінск, хоць гэтых прычын можна лёгка прыдумаць не адзін дзесятак. Але па дарозе ціха і бязьлюдна. Праходзіць і Альбрэхтова, дзе раскінуўся вялізарны маёнтак пана Скірмунта, дзе маюцца яго фабрыкі — сукнавальная, гісэрня, бровар і яшчэ нешта. Каля маёнтку на полі, як копы сена, параскідаліся досыць высокія капцы, дзе закапана бульба на гарэлку. Недалёка ад дарогі пачынаецца вялізарная клуня, крытая чаратом. Клуня цягнецца ад дарогі да самае Піны — сажон дзьвесьце напэўна яе даўжыня. За Альбрэхтовым, ужо каля самага гораду, відаць Лешча, дзе ёсьць цэркаўка і папоўская пасада. Ужо цёмна, але высачэнныя вязы і ліпы яшчэ вырысоўваюцца сваімі шырокімі вярхамі на шэрым небе.

Мінуўшы арыштны дом, прычым Лабановіч падарыў яго вельмі ўважлівым поглядам, ён ступіў на тэрыторыю Пінска і пайшоў па брукаванай Купецкай вуліцы. На вуліцы было досыць пуста і глуха. Калі-ні-калі затухкаюць па каменнаму мосьціку ногі, скрыпнуць весьнічкі, і зноў усё заспакойваецца, як-бы скоўваецца гэтым цёмным мрокам. Прайшоўшы некалькі вуліц і завулкаў, Лабановіч накіроўваецца на прыстань, абмінаючы болей жывыя і шумныя вуліцы. Па дарозе папалася яму некалькі будак, пунктаў паліцэйскай варты, каля якіх звычайна стаялі або тупалі гарадавыя ў цыратовых плашчох.

„Што рабіў-бы ты, брат, каб ты ведаў, куды я іду?“ думаў Лабановіч, мінаючы сонных, марудлівых, прывычных да свае варты гарадавых. „Напэўна заварушыўся-б шпарчэй“, і чуць прыметная ўсьмешка прабягае па яго губах.

Не даходзячы да цэнтру гораду, Лабановіч ідзе глухім завулкам у бок прыстані. Прыглядаецца да тых фігур, што абганяюць яго. Мяркуе, ці ня шпік гэта часамі, бо яму здаецца, што гэтыя людзі-сабакі чуюць нюхам яго крамольныя замахі. На прыстані ізноў адчуваецца вальней і прастарней.

А прыстань шырокая, доўгая, роўная, прасторная, акуратна вылажана гладкімі каменнымі плітамі і асфальтам, абсаджана двома радамі каштанаў. Таксама ў два рады пастаўлены тут лаўкі на роўнай адлежнасьці адна ад другой, каб было дзе пасядзець у добрую пагоду людзям, калі прытомяцца шпацыруючы. Прыстань моцна сьціскае левы бераг глыбокай і спакойнай Піны. Яе халодныя сталёвыя струмені ціха ўсхліпваюць, б‘ючыся аб гладкі каменны бераг і штось гутараць прыцішаным голасам з чаратамі, што на другім боку зьлёгка пакалыхваюць параходы і параходзікі, дубы і чайкі, што густа зьбіліся на ўсім працягу прыстані.

Павольна пасоўваецца Лабановіч у бок манастыра. Пануры і страшны цяпер гэты манастыр, атулены мрокам і мглою асеньняга вечара. Яго сярэдзіна сям-там выступае з цемрадзі белымі плямамі, дзе падае сьвятло ад вокан і ліхтароў, а порталы і вежы расплываюцца ў мроку.

Вольга Віктараўна трохі спазьнілася.

З ёю быў незнаёмы высокі хлопец.

— Пазнаёмцеся, — кажа яна.

Лабановіч і незнаёмы хлопец моўчкі павіталіся.

— Вы даўно тут? — пытае колегу Вольга Віктараўна. Лабановічу паказалася, што яна стараецца гаварыць ціха. Мусібыць гэта патрабуецца асьцярогаю.

— Да ўжо з паўгадзіны тупаю тут.

Ён хоча прылаць вясёласьць свайму голасу.

— А вы не замаркоціліся бяз мяне? — таксама весела гаворыць і Вольга Віктараўна.

— Ой, як замаркоціўся! хацеў ужо кідацца ў Піну, але пабаяўся, што будзе холадна.

Яна ціха шэпча на вуха яму:

— Мялеце ўсякую чапуху. Чым больш чапухі, тым лепей. Пачалі вы надта добра.

Іх абганяе чыясь постаць. Можа гэта быў так сабе чалавек, а можа і шпік. Хвілінак праз дзьве зноў прасьлізнула чыясь фігура. Лабановічу здалося, што гэта тая-ж самая, што іх абганяла.

— Пойдзем, гаспада, падзакусім у растаран! — громка гаворыць незнаёмы Лабановічу хлопец. Накіроўваюцца на людную вуліцу, дзе сьветла і шумна, праходзяць адзін квартал, незнаёмы хлопец крута верне ў завулак. Ідуць доўга, мінаюць вуліцы і завулкі і выходзяць да манастыра з другога боку. Незнаёмы хлопец запыняецца, прапускае наперад Вольгу Віктараўну і кажа:

— Заходзьце!

Лабановіч з настаўніцаю ўваходзяць у дворык, дзе лепіцца некалькі заняпалых старасьвецкіх хатак, заходзяць з боку і спыняюцца на ганачку. Вольга Віктараўна стукае.

— Хто? — пытае адтуль голас.

— Ад Барыса — адказвае Вольга Віктараўна.

Дзьверы адчыняюцца, заходзяць у пакойчык даволі прасторны, але абсталяваны бедна. Зьбітая, аблупленая канапка, голыя сьцены, калі ня лічыць гітары на аднэй з іх, некалькі крэсел, невялічкі столік, на каторым цьмяна гарэла просьценькая лямпа, — вось і ўся абстаноўка.

Тут сядзела трое асоб.

Лабановіч сьледам за Вольгаю Віктараўнаю па чарзе павітаўся з імі, прычым ніхто сваіх прозьвішч не называў. Толькі Вольга Віктараўна называла незнаёмых дзяцюкоў па імёнах: тав. Глеб, Саламон, т. Грыша. Усе яны былі яшчэ маладыя дзяцюкі, і вызначыць іх профэсію было трудна — напэўна рабочыя. Самы сталы з іх быў Глеб, і аблічча яго выкрывала ў ім найбольш інтэлігентнага чалавека на гэтым сабраньні. Ён быў у пэнснэ, меў невялічкую рыжаваценькую бародку, акуратна падстрыжаную, і трымаў сябе найбольш незалежна і спакойна. Па ўсяму відаць было, што ён — найбольш аўторытэтная тут асоба.

Лабановіч абегла акінуў поглядам пакойчык з яго ўбогаю абстаноўкаю і запыніў усю сваю ўвагу на гэтых маладых, зусім незнаёмых яму хлопцах.

Прадстаўленьне аб рэчаіснасьці і сама рэчаіснасьць — розныя рэчы. Вобраз „крамольнікаў“-рэволюцыянэраў зусім ня так рысаваўся Лабановічу, як ён убачыў іх тут: перад ім былі звычайныя людзі, без романтыкі і дэмонізму, на від хірлявыя і слабыя, адзетыя яшчэ бядней, чым ён сам. Яму паказалася, што яго новыя знаёмыя чымся занепакоены… Няўжо яны баяцца? Было нейк нялоўка, цесна і як-бы душна і наогул няпрыемна і залішне ўрачыста. Грыша падыходзіць да Глеба, аб чымся гутараць. Саламон падсядае да Лабановіча.

— Вам, таварыш, першы раз прыходзіцца быць на такіх сабраньнях?

— Першы раз — адказвае настаўнік.

— А вы ўжо многа займаецеся настаўніцкаю практыкаю?

— Трэці год.

— Ну, а скажэце, як настроена сялянства?

— Розныя ў іх бываюць настроі. Даць такую агульную характарыстыку іх досыць трудна.

Праз колькі хвілін з другога ходу паказваецца высокі малады хлопец, той самы, што вёў іх сюды. І ён пашаптаўся з Глебам.

Лабановіч тым часам крыху асвойтаўся з гэтаю нязвычайнаю для яго абстаноўкаю і з цікавасьцю прыглядаецца да гэтых новых для яго людзей, чакае, што будзе далей.

— Таварышы! — гаворыць Глеб. Голас яго звонкі, вочы вясёлыя і сьмелыя. Ён папраўляе па прывычцы пэнснэ і кажа далей:

— Нам, думаю, цікава будзе пачуць невялікую інформацыю з месца ад нашага новага таварыша.

Гэтыя словы адрасаваліся да Лабановіча. Пры гэтым ён адчуў тое самое, што адчувае вучань, калі яго нечакана выкліча настаўнік здаваць лекцыю, ня зусім добра падрыхтаваную.

Чатыры пары вачэй падымаюцца на Лабановіча. Ён прыходзіць у некаторае замяшаньне, але яго выручае Вольга Віктараўна. Яе жаночы такт выводзіць суседа з досыць няпрыемнага для яго стану.

— Я думаю, — гаворыць яна, — майму калегу цікава было-б наўперад увайсьці ў курс справы. Ці ня ляпей было-б, каб т. Глеб сам зрабіў інформацыю другога парадку.

— Наш сёнешні час, на жаль, абмежаваны, і гэта зрабіць цяпер якраз не выпадае. Нам трэба прыняць інструкцыі на момант дня, ну, на бліжэйшыя дні, — адказвае Глеб, а потым ён, як-бы экономячы час, стаў гаварыць сам.

— Нам вядома ваша работа, і я з прыемнасьцю вітаю вас, таварыш, як нашага аднадумца, хоць офіцыяльна вы ў нас ня лічыцеся.

У далейшым Глеб крануў трохі тую рэволюцыйную дзейнасьць, якую трэба выпаўняць цяпер, пахваліў Лабановіча і зрабіў высокую ацэнку яго работы. Гэта наддало яму сьмеласьці, і ён папрасіў слова, каб выказаць свой погляд на програму далейшай работы.

Яго прамова была наўперад крыху блутаная, словы нейк ня слухалі яго, і язык варочаўся ня так, як належыць. Але потым ён паправіўся і нават ажывіўся, калі выказаў свой погляд на пашырэньне пропаганды сярод сялян праз вясковых настаўнікаў.

— Як мне думаецца, да гэтага часу вельмі мала зварачаецца ўвагі на нашага брата з боку рэволюцыйных організацый. А між тым вясковы настаўнік — адзіны чалавек сярод сялянства, што мог-бы вясьці „работу“. А для гэтага трэба толькі разварушыць яго, згуртаваць у свае настаўніцкія організацыі параскіданых па трушчобах настаўнікаў. Тады толькі і можна падрыхтаваць у належнай ступені народ да рэволюцыі.

Яго погляд знаходзіць тут спачуваньне, што надта ўзьнімае яго дух. І Вольга Віктараўна радуецца за яго, бо гэта-ж яе кандыдат.

На разьвітаньні яму даюць лісткі і брошуркі, адрасы кватэр і запрашаюць надалей трымаць з імі сувязь.

Вольга Віктараўна застаецца начаваць у сваіх знаёмых, а Лабановіч, шчодра наладаваны нелегальнаю літаратураю, пляцецца па апусьцелых вуліцах і завулках, баязьліва прыглядаючыся і прыслухоўваючыся да гэтай зацятай цішыні, і калі мінае раён гораду, то адчувае вялікую палёгку і ўздыхае вальней.

XXVIII

Ясна відаць, што Іван Пракопавіч, казённы лясьнічы, ня ў гуморы. Не гадзіну, ня дзень, нават і ня тыдзень, а праз цэлыя месяцы хмурыцца яго крутая лабаціна, сярдзіта зьвісаюць доўгія вусы, а з быстрых вачэй іскры сыплюцца. Нават лаянка яго, звычайна прыяцельская, прыязная, вясёлая, цяпер зьвініць сапраўднаю злосьцю, рассыпаецца круглымі, ядранымі словамі пад парасонамі высозных вязаў і ліп, што стаяць у яго парку.

Хоць ужо і холадна, але Лабановіч сумысьля адчыняе фортку ў акне проціў парку казённага лясьнічага, каб пачуць гэтую лаянку. Гэта нават і ня лаянка, а дыскусія Івана Пракопавіча на соцыяльна-політычныя тэмы. І тут ня важна, ці пярэчыць яму хто ці не — важна толькі сама зачэпка для такой дыскусіі, бо ў лясьнічага накіпела на сэрцы за гэтыя часы, і яму трэба выліць сваё абурлівае нездаваленьне, накіраванае на няздольнасьць вялікіх і малых чыноўнікаў, на гэтае нікчэмства, што пачынае дамагацца нейкіх сваіх правоў, выпаўзае, як гад з нары, на віднае месца. Ён ня можа пагадзіцца з гэтым няшчасным фактам, што на Русі перавяліся „багатыры“, або волаты, што няма каму ратаваць яе. Таксама ня важна, як хто слухае яго, згаджаецца з ім ці не — яму проста трэба чалавек, сьведка яго абурэньня. А калі гэты сьведка, які-небудзь паляшук з Выганаў ці з Высокага, ці хто іншы, нават з інтэлігенцыі, часамі, не дачакаўшы канца, памаленьку схаваецца, проста зьбяжыць, то ён яшчэ сакоча некаторы час. А калі заўважыць, што яго слухачы — вязы і ліпы, тады ён азірнецца, быстра, як патрывожаны арол. Часамі ён на гэтым і канчае. Усё залежыць ад таго, у якой меры выліта яго абурэньне. Калі-ж абурэньне яго надта вялікае, то ён ідзе шукаць жывога сьведку-слухача, каб скончыць сваю дыскусію. Спружыніста зрываецца з месца, рашуча ідзе да плятня ў бок школы. Там ёсьць пералаз. Іван Пракопавіч задзірае полы чорнага яраслаўскага кажуха, дынамічна закідае перш адну, потым другую нагу — гоп! — і ён на тэрыторыі школьнага агароду.

На сярэдзіне школьнага агароду ён трохі затрымліваецца — куды накіравацца. Ізноў такі далейшыя паводзіны яго залежыць ад ступені яго абурэньня. Часамі ён мінае школу і ідзе далей, бо настаўнік заняты, хоць з ім пагаварыць яму найзручней. Папершае, ён слухаць умее, уставіць слова, рэпліку падасьць, ну, словам, дапамагае выказацца да дна; падругое, ён такі чалавек, з якім прыемна было пагаманіць аб вайне: абодва яны былі ў курсе ваенных спраў, абодва мелі на канец вайны аднакія погляды, хоць яны тут здорава падашукаліся; патрэцяе, настаўнік такі чалавек, з якога можа толк быць, калі яго належным парадкам накіраваць у патрэбны пункт. І лясьнічы шмат папацеў, даючы суседу належны кірунак: засылаў яму „Новое время“, Розанава, Лютастанскага, а з прыгожага пісьменства — Мельнікава-Пячэрскага, якога лясьнічы ставіў на самае першае месца сярод рускіх пісьменьнікаў, бо яго романы, „На горах“ і „Весах“ ня маюць роўных сабе: у іх, як нідзе і ў нікога, адбіты „ісьцінны“ рускі дух.

Абурэньне-ж Івана Пракопавіча на гэты раз такое вялікае, што ён ідзе ў школу. Наўперад заходзіць у кухню.

— Здарова, Ганна! — як з пісталета выпальвае Іван Пракопавіч словы прывітаньня.

— Здаровенькі булы! — кланяецца Ганна.

— Ну, як жывуць твае байствукі?

Ганна штось адказвае, але ён ня слухае. Карыстаецца выпадкам, каб выліць часьць свае злосьці.

— Ну, ня сукін гэта сын? Гэта чалавек? Гэта бацька? Хоць-бы капейку прыслаў на сына, прахвост! Ну, ён вырасьце… — і паказвае пальцам на малога Кірылу. — Што-ж з яго будзе? Куды прыткнецца? Красьці пойдзе, або возьме новую моду: у рэволюцыю пойдзе! Цяпер-жа вот такія смаркачы — палец лясьнічага накіроўваецца на Юсту — пачынаюць бунтавацца, вучыцца ня хочуць, супроць дырэктара выступаюць… Больш іх розгамі дзяры! Не шкадуй дубцоў! Не дасі лазы, калі лаза па іх плача, сама ад іх плакаць будзеш!

Выпусьціўшы такім парадкам часьць пары свае злосьці, лясьнічы заходзіць у кватэру настаўніка. Покі ня прыдзе на пераменку настаўнік, Іван Пракопавіч, як тыгра ў клетцы, ходзіць па пакойчыку, пазірае ўніз, залажыўшы рукі за сьпіну. Увесь час на яго твары адбіваюцца розныя эмоцыі — то яхідны сьмех, то злосьць, то гіронія, то сарказм. Сяды-тады з яго губ зрываецца кароткае бурчаньне. Але як толькі ён згледзіць настаўніка, усе гэтыя эмоцыі раптам прападаюць, твар яго прыходзіць на кароткі момант у свой звычайны стан, на такі толькі час, каб павітацца з настаўнікам.

— Ну, што? — пытае Іван Пракопавіч: — школа ваша яшче не бастуе?

— А чаго ёй баставаць?

— А як-жа? Пайшлі забастоўкі сярод дзяцей. У Пінску, унь, рэальнае вучылішча забаставала — давай ім свабоду! Прыгатавішкі мітынгаваць пайшлі. „Далоў“, кажуць, „дырэктара і настаўнікаў!“ Ходзяць і папяросы кураць… Ну, што вы скажаце?

Пасьля кароценькай паузы, набраўшы духу і раптам зьмяніўшы твар, Іван Пракопавіч панёсься, як спуджаны конь, крышачы і калечачы ўсё на сваёй дарозе.

— А нашы гэтыя пянцюхі, адміністрацыя, начальства гэтае, з пазваленьня сказаць, і губы адвесіла!..

Лясьнічы таксама адвешвае губу, каб наглядна паказаць, які выгляд мае перапалоханае начальства.

Лабановіч ня можа захаваць сур‘ёзнасьці і закочваецца сьмехам.

— Чаго вы сьмеяцеся?

— Ну, вельмі-ж „карцінна“ расказваеце, Іван Пракопавіч, — не перастаючы сьмяяцца, адказвае Лабановіч.

— Дык праўда-ж гэта! Галовы пагубляла! Стаіць з боку, адна калоша поўная, а другая, як завязаць. А гэты наш… паліцмэйстар!.. Жаба разьлезлая! Лібэрал!.. Вы ведаеце? проклямацый яму ў кішэню бахурчыкі напхалі! І гэта — павятовы начальнік паліцыі! Сорам! Гнаць такіх у тры шыі, каб паветра не псавалі! Над бочкамі начальнікам паставіць!.. Тфу!.. Дубовыя галовы!

Іван Пракопавіч ледзь з скуры ня вылазіць. І ўсё ў ім гаворыць: язык, губы, нос, бровы і лоб, вочы і вушы, рукі і ногі, як-бы ў нейкім дзікім вар‘яцтве. Яго слухач ня вытрымлівае і пачынае зноў сьмяяцца. Сярдзіта глядзіць на яго лясьнічы.

— Да тут і сьмешнага нічога няма, — кідае настаўніку.

— Ну, як-жа ня сьмешна, Іван Пракопавіч: такая шышка, паліцмэйстар і раптам — начальнік над бочкамі!

— Сволачы, скажу вам! Шкуры прадажныя! У той час, калі дзяржаве патрэбны цьвёрдыя людзі, іх тады няма, яны ссыхаюць, нікнуць, туляюцца, прыкідаюцца, што нічога няма і нічога яны ня бачаць. Хіба можна дапусьціць, каб нейкая няшчасная саплівасьць асьмелілася дамагацца нейкіх там свабод, гаварыць аб агранічэньні ўлады монарха?!

— Нічога ня зробіш, Іван Пракопавіч: стыхійна выліваецца абурэньне заціснутага…

— Ярунда! — грыміць лясьнічы, — якая стыхійнасьць? Якое абурэньне? Хто заціснуты? У нас у Расіі большая свабода, чым у любой констытуцыйнай ці рэспубліканскай дзяржаве. Вы акалпачаны прадажным жыдоўскім друкам. Хіба вы гэтага ня ведаеце? Рускаму чалавеку цяпер няможна слова сказаць, яму заціскаюць рот, высьмейваюць, рэтраградам называюць. Увесь друк у жыдоўскіх руках, ім трэба разбурыць праваслаўную царскую Русь, а рускіх людзей парабіць шабасгоямі.

Скіраваўшы гутарку ў гэты бок, Іван Пракопавіч разьліваецца бясконцым патокам слоў. Пярэчыць яму — усё роўна, што ў сьцяну гарохам страляць: ніякіх аргумэнтаў ён знаць ня знае і ня слухае, наадварот, гэта толькі — падліваньне масла ў агонь. Лабановіч церпяліва выслухоўвае лясьнічага, хоць там дзеці дурэюць, як школы не разьвернуць.

Замкнуўшы круг сваіх аргумэнтаў і выліўшы злосьць на „жыдоў“, у чыіх руках уся прэса, Іван Пракопавіч ізноў навальваецца на паліцмэйстра. Ніяк яго забыць ня можа.

— І гэтая аблезлая жаба, рапуха, гаворыць мне ўчора: „А вы там, Іван Пракопавіч, агітацыю ведзяце сярод сялян!“ Гэта я вяду агітацыю? Ну, ці чулі вы?

— Ну, гэта ён толькі напэўна жартаваў, — заступаецца за паліцмэйстра настаўнік.

— Да хоць-бы і жартаваў! Як ён асьмельваецца сказаць, мне гэта публічна? Думаў даць у зубы, да скандалу не хацеў рабіць. А варт было-б.

Лясьнічы трохі супакойваецца. Відаць яму стала цяпер. лягчэй, бо ён сказаў усё, што наймацней карцела яму.

— Ну, выбачайце, — нарэшце гаворыць ён, — у вас там гэтыя шмокі шыі ломяць, а я вас задзержываю.

Лясьнічы падае руку і выходзіць, а настаўнік яшчэ доўга пасьмейваецца, калі ўспомніць, што паліцмэйстар абвінаваціў лясьнічага ў агітацыі сярод сялян.

„Калі што, то лясьнічы закіне за мяне слова“, кажа сам сабе.

І не адзін Іван Пракопавіч выбіты цяпер з каляіны: дыханьне рэволюцыі і яе грозны размах адчуваецца ўсімі. Кожны-ж новы дзень прыносіць весткі, што рэволюцыя расьце і ў шыр і ў глыб. І важней за ўсё — бунты ў войсках і сялянскі рух.

Дзяк Бацяноўскі ходзіць ды прыслухоўваецца, але сам гаворыць мала. Ён толькі трасе галавою ды ўздыхае.

— Охо-хо! Да чаго дажыліся!

Часамі, сустрэўшы: каго-небудзь з заняпалых гаспадароў, ён усьміхаецца і пытае:

— Можа вам ужо і поп з дзяком не патрэбны?

А. Мікалай — чалавек дыплёматычны. Ён асьцярожненька і ў заўтрашні дзень зазірае, а калі сустрэне чалавека, чыё спачуваньне на баку рэволюцыі, то ціхенька пашэпча з ім.

— Хочуць адабраць зямлю ад духоўных! Няхай бяруць! Няхай мне назначаць пэнсію. На што мне зямля? Адзін толькі клопат і згрызоты з ёю, а карысьці няма. А мужыку зямля патрэбна. Дык на што гэтая лішняя зачапка для няпрыязьні? Вось вы глядзеце — а. Мікалай паказвае рукі — сам працую, мазалі панаціраў на гэтай зямлі… Няхай бяруць яе! Маюць рацыю…

Хітры чалавек а. Мікалай: дагаджае і богу і мамоне.

Найбольшы водгук на падзеі рэволюцыі можна пачуць у воласьці. Захар Лемеш рэволюцыі не спачувае. Ён абураны ёю. У галаве яго ня месьціцца, як гэта можна пайсьці супроць начальства? І дзе гэта відана, каб людзі маглі жыць без начальства?

— Добра! ну, вось скажам, перасталі слухаць у воласьці старшыню. Падатку ня плацяць, нядоімак не нясуць і навабранцаў не даюць. Дык што-ж бы тады было? Рунда!

Глянуць на справу больш глыбока старшыня ніяк ня можа. Ён толькі чуе, што добра ад рэволюцыі яму ня будзе. Вось пісар — той, падла, разьбіраецца. І пагутарыць прыемна з ім, бо пісар у руку старшыні гаворыць.

— Ну, як ты глядзіш, пісар: паскідаюць нас, брат, з табою, — пачынае старшыня. Праўда, ён ня верыць, што іх паскідаюць, але яму хочацца, каб пісар выказаў свой погляд на гэта.

Пісар насоўвае густыя бровы, вочы яго грозныя-грозныя, наскрозь здаецца праб‘юць усякага, хто асьмеліўся-б крануць іх.

— Хто скіне нас? — пытае пісар.

— Ну хто-ж? забастоўшчыкі, дэмократы!

— А халодная нашто? А нашто казакі? Прыслалі-ж у Пінск сотню казакаў. Так, брат, усыплюць, што тыдзень сваім крэслам ня сядуць. Няхай толькі заварушыцца хто!

Старшыня ад задаваленьня ўсьміхаецца.

— Казакі — народ спрытны. Майстры заліваньня даць, — згаджаецца ён.

А пісар прыходзіць у абурэньне.

— Да я сам вазьму нож і пайду рэзаць гэтых дэмократаў. Ррэзаць буду направа і налева! Дай толькі мне нож.

Пісар шчэмлівае зубы і згортвае кулакі, а твар старшыні сьвеціцца ад радасьці.

— Гярой наш пісар, яй-богу гярой.

Позыцыя старасты Бабіча не такая выразная, бо ён наогул больш маўчыць і слухае. Але заставацца зусім у цені ён лічыць нязручным, і калі яму прыходзіцца быць у кампаніі асоб офіцыяльных, то ён у некаторых момантах гутаркі трасе галавою, часамі з сур‘ёзнасьцю на твары, а часамі аздобіўшы яго сьмехам, ў залежнасьці ад абставін. Наогул-жа стараста Бабіч і па службоваму і па соцыяльнаму свайму стану ёсьць як-бы нейкая прамежная плянэта, што адчувае на сабе ўплыў суседніх плянэт.

На зборні гутаркі вядуцца трохі іншыя.

Заядлымі політыкамі зьяўляюцца дзед Піліп і фурман Аўмень. Ізноў-жа такі і тут першая роля належыць Аўменю. Кожны раз, асабліва калі прыедзе з Пінску, Аўмень уражае сваіх слухачоў якою-небудзь неспадзяванаю навіною.

— Ну, скора будзе канец трыбухачом!

Пад „трыбухачамі“ Аўмень разумее ўсіх паноў і шышак. Паясьняць гэта сваёй аўдыторыі ня трэба — усе ведаюць, хто такія трыбухачы.

Дзед Піліп устаўляе ў Аўменя свае пранізьлівыя вочы. І вочы яго і нос, непамерна доўгі і чырвоны, пабіты на дзірачкі, як акораная чачоткавая бяроза, і ўся постаць дзеда Піліпа абарочваюцца ў знак запытаньня.

— Ну? — дзівіцца ён.

— Канчаецца іх панаваньне. Губарнатары і тыя хвасты пападжымалі. Свабода, брат, пайшла! Каюк міністрам!

— І міністраў ня будзе?..

— Усё будзе скасавана!

— Каму-ж тады падаткі плаціцьмем?

— І падаткаў ня будзе. Самі будуць на сябе працаваць.

— А як-жа начальства? — пытаюць Аўменя.

— Начальства застаецца без падначальных, ніхто яго слухаць ня хоча цяпер.

— Няўжо-ж такі начальства ня будзе?

— Будзе, але другое. Тое начальства назначалася, а гэта выбірацца будзе.

— І земскага будуць выбіраць?

— Калі трэба будзе, то выбяруць. Але іх ня любяць нешта. Ці захоча хто і земскім быць?

— Чаму не захоча! — гаворыць дзед Піліп, — у начальства, нябось, кожны папрэцца… Ха! — ускідвае ён рукамі, — вось ядры тваю качку, якія часы находзяць!

Калі на гэты час разважаньня праходзіць пісар або старшыня, то гутарка абрываецца, бо такіх размоў начальства ня любіць.

ХХІХ

Прыходзіць у школу Аксён Каль.

У руках у яго скрутак, загорнуты газэтаю. І выгляд Аксёнаў радасны і сьветлы. Такі выгляд бывае ў таго, хто доўга чагось шукае, ня гледзячы ні на якія перашкоды і на безнадзейнасьць, здавалася-б, гэтага шуканьня, і ўрэшце знаходзіць.

Ён разгортвае скрутак і паказвае настаўніку плян. На пляне зьняты сялянскія землі і сумежныя ўладаньні пана Скірмунта.

— Гэта такая праўда і справядлівасьць на сьвеце!..

Аксёнавы вочы запальваюцца агнём помсты.

— Вы бачыце, каму належаць затокі па пляну і хто імі карыстаецца?

Злошчасныя затокі, з-за якіх Аксён Каль так многа судзіўся, хадзіў, дабіваўся законнага права на іх, на пляне значыліся на сялянскіх землях.

— Прывесьці яго сюды, тыкнуць носам у плян, а потым утапіць прахвоста ў гэтых затоках!

— Нічога Аксён: будзе сьвята і на нашай вуліцы. Надыходзіць час расплаты за зьдзекі над народам. Дымам і агнём паляцяць у неба панскія палацы, і ўжо ляцець пачалі.

— Спаліць! спаліць і зруйнаваць іх, а котлішчы пазаворваць.

З аднаго і з другога боку абурэньне было вялікае. Нарэшце Каль пераходзіць на практычны грунт, каб вырашыць пытаньне, як і што рабіць далей.

— А сяляне ведаюць пра гэты плян? — пытае настаўнік.

— Заўтра будуць ведаць усе.

— Зьбірайце тады сход. Вырашым сходам. Выступаць трэба згодна і ўсім разам.

На трэці дзень сабраўся сход.

Ніколі ня бачылі школьныя сьцены такога многалюднага, бурлівага, неспакойнага сходу. Вякамі зьбіраная і тоеная крыўда, несправядлівасьць і прыніжэньне цяпер усплываюць са дна сялянскай душы і злучаюць увесь натоўп у нешта адно зьлітна-цэлае, многагаловае, многарукае, зьнітаванае адным жаданьнем, адною воляю. Гэта той стан выяўленьня людзкой псыхікі, калі людзі-адзінкі расплываюцца, каб зьліцца ў чалавеку-натоўпе.

Сярод соцень сьветлых і цёмных галоў, валасатых і лысых, відаць і старастава галава. Стараста Бабіч, гэты ціхі і лагодны чалавек, які ўмее так добра слухаць, цяпер строгі і зацяты. Відаць, ён чымся заклапочаны і як-бы непакоен. Ці выпадала яму прыходзіць на гэты сход, як асобе офіцыяльнай?.. Нядобра займаць такое прамежнае месца! Старшыні тут няма. О, не! старшыня сюды ня пойдзе. І царкоўны стараста Крэшчык таксама ня прышоў. Да і многа каго няма, але гэта ўсё людзі заможныя, каля начальства любяць пабыць, а тут якраз супроцьначальніцкая чыннасьць мае мець месца.

Грозны вагор зямельных бунтаў пакаціўся па неасяжных прасторах царскай Расіі, скованай астрогамі і ланцугамі няволі, пакаціўся бляскам пажараў, клубамі дыму, афарбоўваючы ў крывавы колер халоднае асеньняе неба. Адвечная сялянская прага да зямлі і гэтае, ніколі няўміручае, імкненьне да волі цяпер выліваюцца ў адным глухім, няўцямным ракатаньні, гудзе і ідзе нястрыманым поступам, разбураючы ўсё на сваёй дарозе. Кідаюць паны свае маёнткі, як пацукі падпалены млын, уцякаюць у гарады, галосячы аб ратунку і расказваючы аб жудасьцях, чынімых мужыком-зьверам.

І вось цяпер адны з такіх „мужыкоў-зьвяроў“ сабраліся ў школе. Паміж сабою дома яны ўжо ня раз цішком разьбіралі падзеі апошніх дзён, а цяпер, на сходзе, ім трэба гэта аформіць, каб усё было „па закону“. А для гэтай законнасьці яны і старасту Бабіча прыпрэглі сюды.

Гудзе сход, як цёмная пушча пад напорам буры. Аддзельных слоў ня чуваць, адзін густы рокат поўніць школьную залю.

Настаўнік і Аксён Каль уваходзяць у школу.

Натоўп сьціхае: пачынаецца акт вялікай грамадзкай важнасьці. Сотні вачэй узьняты на гэтых двух асоб.

— Грамада! дык прыступім да справы.

Голас у Аксёна звонкі. Тоны ўрачыстасьці чуваць у ім.

— А-ру-ду-ду-ду-дум! — коціцца нявыразны гук з натоўпу, зрэдка пранізваючыся аддзельнымі словамі. Сход выказвае згоду прыступіць да справы.

— Мы прышлі ня ў воласьць, дзе робяцца сходы, а ў школу, бо настаўнік — наш чалавек, ён за нас, а за гэтую справу ня возьмецца ні пісар, ні старшыня, ні хто іншы, бо яны нам не спачуваюць! — гаворыць Аксён.

— Басякі! Нажывацца толькі ўмеюць нашым потам! — чуецца голас.

— Мы будзем прасіць настаўніка дапамагчы нам, каб гэта ўсё аформіць і зрабіць, як трэба.

— Просім! просім! — гудзе сход.

У часе гэтага ўступу з натоўпу незаметна праціскаецца нізенькі, хірлявы паляшук сярэдніх лет, з бародкаю, падобнай да жмутка моху, што расьце на кары старой бярозы. Падыходзіць да настаўніка і ціха кажа:

— Вы-ж думаеце, мы ня ведаем, хто наш вораг, а хто прыяцель?.. Вы майму Алесіку падаруначак зрабілі, купілі сіраце кашульку. А поп, пісар, земскі — гэта — басякі, скуру гатовы драць з нас, але мы з імі расправімся!

Настаўніку няма калі гаварыць з ім: сход чакае пачуць яго слова.

Самая справа, па якой скліканы гэты сход, усім вядома: трэба нешта зрабіць з панам Скірмунтам, трэба так ці іначай парахавацца з ім.

Лабановіч адчувае ўсю нязвычайнасьць гэтае абстаноўкі, напружанасьць моманту і настрой сходу. Ён адчувае таксама і сваю адказнасьць, моральную адказнасьць перад гэтым узбупаражаным сходам, гатовым цяпер пайці на ўсё: грабіць, паліць, рэзаць — прыклады такой чыннасьці яму вядомы. У той-жа час яму трэба выпаўніць свой абавязак перад рэволюцыяй. А парадзіцца ў гэтай справе няма з кім, тым больш, гэта патрэбна цяпер, калі была прыціхшая паліцэйшчына пачынае падымаць галаву і робіць расправу з сялянствам, паўстаўшым супроць паноў.

Усхвалёваны і бледны, выступае перад сходам.

— Грамадзяне! усім ясны і зразумелы ваш гнеў і абурэньне. Сотні гадоў жылі мы пад панскім ціскам. Нас ня лічылі за людзей, над намі чынілі зьдзек і ўсякую крыўду. Селянін на зямлі, рабочы на фабрыцы працуюць на багатых. Паны і багатыры жывуць у роскашы, а вы — у цёмных і цесных халупах, капаецеся, як чэрві ў зямлі, і няма вам ні жыцьця, ні долі. Справядліва гэта? Ці павінна гэтакі далей быць? Хто-ж за нас заступіцца? Хто дасьць нам збавеньне ў гэтай цяжкай нядолі? Калі мы самі не паможам сабе, то нам ніхто не паможа. Вы толькі падумайце: маленькая жменька дваран і багатыроў села вам на карк, захапіла лепшыя землі, жыве з вашае працы і вас-жа катуе, чыніць над вамі няпраўду, пазаганяла вас у норы, у шчыліны, парабіла вас нявольнікамі. Чаму? А таму, што ў іх руках улада, суды, войска. Яны чмуцяць вам галовы праз цэркві і школы, што гэтак і павінна быць, палохаюць вас карамі на тым сьвеце, каб вы былі паслушнымі і пакорнымі, абяцаюць вам рай на тым сьвеце, каб самым вальней было жыць на гэтым. Трэба зразумець, хто намі кіруе і чаму, трэба голасна заявіць аб сваім праве і падтрымаць гэтае права сілаю. Што-ж для гэтага трэба? Трэба злучыцца ў адзін шчыльны саюз, у адну грамаду людзей і выступаць у згодзе, дружна, як адзін. Толькі тады вы будзеце непераможнымі, бо хто тады выступіць супроць вас? Войска? Але-ж яно складаецца з вашых сыноў, і не для таго патрэбна яно, каб біць сваіх бацькоў і братоў.

Гэтая трохі аб‘ездная дарога-прамова пачынае, як заўважае прамоўца, таміць сход. Сходу трэба пачуць пра маёнтак пана Скірмунта.

Лабановіч бярэ плян.

— Вось вам, грамадзяне, прыклад таго, як справядліва паступілі з вамі: на гэтым пляне затокі і прырэчны сенакос належыць да вас, але чамусь яны апыніліся пад панам Скірмунтам. Вы за іх судзіліся, але нічога ня высудзілі. Нават хацелі цару падаваць прашэньне, але і з гэтага нічога ня вышла-б, бо і цар за паноў стаіць, а не вас.

— Галаву адкруціць трыбухатаму чорту!

— Спаліць яго маёнтак разам з ім і з усім яго насеньнем! — гудуць злосныя галасы.

Сялянскае абурэньне расьце. Яно можа выліцца ў дзікую форму грабежства і гвалту. А ўсё гэта падасьць начальству законнае права жорстка пакараць сялян, як грабежнікаў і гвалтоўнікаў.

— Грамадзяне! з вамі паступілі несправядліва, але не паддавайцеся парывам злосьці і не рабеце таго, аб чым потым прыдзецца пашкадаваць. Трэба ўсё ўзважыць, абмеркаваць халоднаю развагаю. Перш за ўсё я запытаю вас: ці будзеце стойкімі і цьвёрдымі, калі ў гэтай справе налучыць вас якое-небудзь ліха? Ці будзеце складаць з сябе віну на каго другога за свае ўчынкі?

Пытаньне, кінутае ў натоўп так проста і неспадзявана, ахаладзіла пал сялянскай злосьці.

— Вас мы ня выдамо! — чуецца голас з натоўпу.

— Я за сябе не баюся, — адказвае прамоўца, уколаты гэтаю шчыраю заяваю з натоўпу: — я толькі хачу перасьцерагчы і напомніць вам, каб наўперад спакойна абмеркаваць, а ўжо потым рабіць і рабіць організована і дружна, каб вашы паступкі сапраўды былі рэволюцыйны і сьвядомы. Стараста Бабіч глядзіць на настаўніка, ківае галавою, моў, праўда ўсё гэта, трэба памеркаваць.

— Праўда, праўда, — уголас кажа ён.

— Дык давайце зробім так, каб было, як кажуць, і сярдзіта і каб нас не маглі падкалупіць лёгка і проста.

Сход уважна прыслухоўваецца да слоў настаўніка.

— Я думаю, — кажа ён далей, — наўперад паслаць Скірмунту наша трэбаваньне. Яно ў мяне напісана, і я прачытаю вам яго.

Настаўнік бярэ зараней напісаную паперу, пэтыцыю, што тады звычайна практыкавалася, і чытае:

„ГРАМАДЗЯНІНУ СКІРМУНТУ Ў АЛЬБРЭХТАВЕ. Гр. с. с. ВЫГАНЫ І ВЫСОКАЕ пэтыцыя.

Несправядлівасьць, што чынілася вякамі над сялянствам панамі і чыноўнікамі, і той цяжкі стан, у якім апынілася яно ў выніку гэтай несправядлівасьці, змусіла сялян самых узяцца за справу скасаваньня гэтай несправядлівасьці. Усюды па Расіі ўзьняўся рух сялян на грунце зямельных адносін з памешчыкамі. Гэты рух, як вам напэўна вядома, часта прымае грозную, для вас непажаданую форму, бо даведзенае да крайнасьці сялянства змушана ўжываць такія формы. Ухіляючыся ад ужываньня такіх крайніх сродкаў, мы, гр. с. с. Выганы і Высокае, напамінаем вам, што затокі і сенакос на Піне, якія згодна пляну, зацьверджанаму Межавою Камісіяй 18… году, значацца ў нашым уладаньні. Між тым гэтымі нашымі ўжыткоўнасьцямі незаконна карыстаецеся вы. У справе-ж нашых цяжбаў з вамі за гэтыя ўжыткоўнасьці суд стаў на вашу старану. На падставе ўсяго вышэй паданага мы трэбуем: 1. Адмовіцца ад незаконнага карыстаньня нашымі затокамі і сенакосам. 2. Як узнагароду за гэтае карыстаньне, перадаць нам часьць вашага маёнтку, што прымыкае з аднаго боку ад Піны да дарогі і з другога — да маёнтку Альбрэхтова. 3. Калі наша законнае дамаганьне вамі ня будзе прынята пад увагу, то мы змушаны будзем ужыць іншыя сродкі“.

З вялікаю ўвагаю слухалі сяляне гэтую пэтыцыю.

— Грамадзяне! згаджаецеся вы падаць такія трэбаваньні Скірмунту?

— Згаджаемся.

— Падаць! падаць! — гудзе сход.

— Калі так, то падпісвайцеся.

Сяляне рушылі да стала і мазолістымі загрубелымі пальцамі выводзілі свае прозьвішчы ці проста стаўлялі крыжыкі, а нарэшце папера была скрэплена пячацьцю старастам Бабічам.

Выбралі трох дэлегатаў. Ім даручана перадаць пэтыцыю пану Скірмунту.

— Калі ўжо пан верне нам затокі, то мы прынясём самай лепшай рыбы нашаму настаўніку за турбацыю, — гаворыць дзядзька Ёсып.

Скірмунт — чалавек важны і заможны пан. І ўся постаць яго выкрывае ў ім гэтую важнасьць. Яго маёнтак адзін з найлепшых на Піншчыне. І сярод паноў і сярод начальства ён — паважаная асоба. Ён асабіста знаёмы з губарнатарам. Выгладжаны і прылізаны, важна сядзіць ён у сваім пышным габінэце за багатым сталом, курыць дарагія цыгары. На рэволюцыю глядзіць звысока: ці раз бунтаваліся гэтыя „хлопы“? Яго золата захована ў надзейных банках. Маёнтак, будынкі і маемасьць — усё застрахована. Ён не баіцца. Сядзіць, праглядае рахункі, робіць проекты, як расшырыць сваё прадпрыемства, наогул „працуе“. Праца сялян і праца рабочых — гэта праца скаціны. А ён працуе галавою. На яго гаспадарцы жывуць і кормяцца сотні людзей, ён дае ім хлеб, і яму павінны быць за гэта падзячны.

У яго пакой асьцярожна і пачціва стукае чыясь рука.

— Проша! — раняе пан Скірмунт.

Уваходзіць галоўны аконам. У руках яго папера, а выгляд перапалоханы.

— Ясны пане! якую агідную паперу падалі пану гэтыя хамы з Выганаў і з Высокага!

Пан Скірмунт бярэ пэтыцыю, ускідае вочы. На твары абразьлівая ўсьмешка.

— Гм. На роўную нагу са мною становяцца; грамадзяне пішуць да грамадзяніна!

Пан Скірмунт вышай падымае свае закручаныя пышныя вусы. Чытае. Увесь час гіранічная ўсьмешка ня сходзіць з панскіх вуснаў. Чытаючы, ківае часамі галавою. Нарэшце ўсьмешка сходзіць, вочы робяцца злымі. Аддае распараджэньне.

— Залажыць брычку і пару коні!

Як скончыў пан Скірмунт чытаньне пэтыцыі, у яго зьявіўся плян, як рабіць яму ў гэтым выпадку.

Пан Скірмунт у Пінск едзе. Трэба-ж пацешыць маршалка. Трэба падняць на ногі начальства.

І пан Скірмунт закруціў машыну.

ХХХ

Вечарам, закончыўшы работу ў школе, Лабановіч выходзіў часамі прайціся, каб пабыць на сьвежым паветры. Было ў яго адно такое абранае месца, куды ён звычайна і хадзіў, калі яму хацелася пабыць аднаму. Месца гэтае — дарога за Выганамі, што ідзе поруч чыгункі, дзе стаяць два ветракі. Тут зусім ціха, асабліва, калі сьцямнее. І што падабалася тут яму, дык гэта скоры поезд, што йдзе з Лунінца на Пінск. Вёрст пяць адгэтуль, мінуўшы Заазер‘е, чыгунка робіць залом, і з гэтага залому вельмі добра відаць агні цягніка. У гэтых яркіх рухлівых агнёх было для яго штось надзвычай павабнае і цікавае. Многа разоў бачыў ён гэтыя агні, і яны здаваліся яму нейкаю чароўнаю ўсьмешкаю сярод зацята-маўклівай цемрадзі і заўсёды былі для яго прынадныя і любыя, як сымболі вечнага жыцьця.

На гэты раз ён вышаў сюды для таго, каб праверыць адну вельмі важную падзею: у дзень пранеслася чутка, што пачалася вялікая агульная забастоўка, што рэволюцыя дасягае найвышэйшага пункту напружаньня, што ўступкі, зробленыя царом паўстаўшаму народу, не здавальняюць яго.

Мімаволі нейкі страх ахоплівае душу перад веліччу змаганьня — чым-жа ўсё гэта кончыцца? Які будзе вынік гэтага змаганьня?

Лабановіч ведае, у які час праходзіць скоры поезд. Гэты час набліжаецца. Ён пільна ўглядаецца ў тое месца залому, адкуль звычайна вынікаюць гэтыя агні. Але іх ня відаць. Можа таму, што цемрадзь густая, і шчыльна перавітая з імглою. У гэтай цемрадзі-імгле нікне зямля і неба, нікнуць агні. Ён пазірае на сяло, каб праканацца, як відаць агні з вокан. Іх амаль ня відаць, толькі сьветлавата-бледныя слупы-стрэлы ўзьнімаюцца ўгору і зьнікаюць нявысока над стрэхамі.

Ён зноў пазірае на чыгунку, на той залом і прыслухоўваецца. Навокала магільная цішыня, як-бы ўсё анямела або вымерла. Падыходзіць яшчэ бліжэй да чыгункі, зноў услухоўваецца — тая-ж цішыня. Глядзіць на гадзіньнік, асьвяціўшы запалкаю, — прайшло паўгадзіны часу з таго тэрміну, калі звычайна праходзіць скоры поезд. Стала быць, праўда — забастоўка пачалася!

Было некалькі дзён напружанага чаканьня. Звычайнае людзкое жыцьцё выбілася з каляіны і спыніліся, а калі дзе трохі і рухалася, то рухалася як павозка, у якой зламалася адно кола.

Старшыня Захар Лемеш цяпер нідзе не паказваецца, бо яго аўторытэт, як начальніка, упаў на ўсе сто процантаў. І ён больш тупае каля свае гаспадаркі, чым у воласьці. Ён надзеў сівую сьвітку, падперазаўся горшым поясам і ходзіць трохі прыгнуўшыся, каб меней кідацца людзям у вочы. Яго мысьлі часамі ідуць у другім кірунку. Ён думае, што нічога трывалага на сьвеце няма і што нават яго старшыньства мае свой пачатак і свой канец, без канца канец. Тады ён кажа сам сабе, у сваіх думках:

— Э, маць яго барабан!

Гэта „барабанная маці“ і ёсьць той мосьцік, што кладзецца паміж старшынёю і звычайным чалавекам, які ў пэрспэктыве і рысуецца Захару Лемешу.

Пісар Дулеба тоць трохі і прыціх, але ўсё яшчэ храбрыцца. І ня пісарства дорага яму — пляваць ён хоча на яго і плюне, — яму абходзіць самы прынцып: ну, што будзе, калі гэтыя соцыялістыя возьмуць верх? Прападзе тады Расія! Ён не парушыўся ў сваіх пераконаньнях нават і тады, калі пабачыў бурлівы вір маніфэстантаў па вуліцах Пінску і калі паліцыя трусьліва пахавалася. А старшыні ён казаў:

— Нічога, Захар: перамелецца — мука будзе.

— Або мука́ або му́ка, — уздыхае старшыня.

— Пачакай трохі: я чуў — холад становіцца на ногі, дзьму-у-ухне ён, брат! Да так дзьмухне, што ад тваіх забастоўшчыкаў і пер‘я не застанецца.

— Што ты кажаш?! — радасьць адбіваецца на старшынёвым твары.

— А вот пабачыш!

Ня відаць таксама і Івана Пракопавіча і голасу яго ня чутно. Нікуды ня ходзіць, дома сядзіць, бо яму праціўна глядзець на ўсё гэтае „плюгаўства“: шуміць, крычыць, само ня ведае чаго, „Перавяліся людзі на рускай зямлі. У лебэралізм гуляць пачалі. Сволачы“. І тут-жа ён першы раз аблаяў цара. „Ідыот. Дый што з яго возьмеш, калі яму бог мазгоў пашкадаваў?“

У папоўскай асярэдзіне таксама шушукаюцца, зашыўшыся ў свае куткі.

У вялікае абурэньне прыводзіць усіх той факт, што ў горадзе служанкі забаставалі, і матушка, пападзьдзя саборнага папа, змушана была сама мыць падлогу і хадзіць з кошыкам на рынак. Толькі дзяк Бацяноўскі ня згубіў галавы і першы тут выказаў мысьль, што гэта за грахі пасылае бог такую кару.

З прычыны таго, што паязды не хадзілі і газэт ня было, гэтыя людзі замянялі сабою газэты: па іх паводзінах і па іх тварах можна было судзіць, як праходзіць рэволюцыя. І быў такі дзень, калі Лабановіч засмуціўся: ён пачуў вясёлы голас Івана Пракопавіча.

— Гэ, сукіныя сыны! паўстаньне паднялі! Да што ты супроць войска зробіш?.. Не, брат, вышэй пупа не падскочыш!

І ўсе, хто быў прыдушаны і загнаны ў шчыліны рэволюцыяй, цяпер акрыялі і высока паднялі галовы.

Надыходзіў момант, калі перамогшы царскі ўрад рыхтаваўся капаць магілу для рэволюцыі, мобілізуючы для гэтага карныя часьці войск і суды. Паліцыя і адпаведныя органы ўлады заварушыліся.

У той вечар, калі загрукалі па чыгунцы вагоны пасьля дзесяцідзённага перапынку, заходзіць да Лабановіча Вольга Віктараўна.

— Невясёлыя навіны, Андрэй Пятровіч: забастоўка скончылася, паўстаньне задушана, гарады заліты кроўю. Ідуць арышты.

Нейкі непакой і трывога ахоплівае Лабановіча.

— Ну, што-ж. Трэба лічыцца з фактамі… Але сьледу гэтае рэволюцыі ніхто не затрэ ў гісторыі, — адказвае ён.

— О, не! — падхватвае Вольга Віктараўна — і вешаць нос на квінту няма чаго.

Усе гэтыя весткі, відаць, балюча абходзяць ёй, але яна стараецца не паддавацца смутнаму настрою.

— І ў Пінску арышты пачаліся. Арыштаваны Глеб і Саламон, помніце іх.

— Арыштаваны? Шкода хлопцаў!

— Я ім зайздрошчу: няхай-бы і мяне арыштавалі.

— Ну, у гэтым радасьці ня надта многа.

— Ведаеце, а па Пінску чуткі ходзяць, што школа ваша вогнішча рэволюцыі і быццам-бы вы зьбіраліся ці зьбіраецеся з сялянамі руйнаваць нейкага пана Скірмунта?

— Ну, там з мухі слана зрабілі!

І Лабановіч расказвае, як была справа.

Вольга Віктараўна слухае, вочы яе весялеюць.

— А ведаеце — кажа яна, — калі што, дык у вас ёсьць тут вялікі козыр: можна асьвятліць справу так, што вы затрымалі сялян, адхілілі разгром і праліцьцё крыві… І вам няма чаго баяцца.

— Я не баюся. Чаму? А вось чаму: я даўно падгатаваў сябе да благога канца, і калі са мною здарыцца, ну, тое, што здарылася з Глебам і Саламонам, то гэта для мяне ня будзе нечаканасьцю, і арышт мяне не палохае. Напляваць!

— Ну, аб арышце няма чаго думаць.

— Можа так, а можа і не. Усе мы пад паліцыяй і жандармамі ходзім.

— Гэта то праўда… А я ўсе гэтыя дні была ў Пінску, школу сваю закінула, ну яе к чорту. Усё маё навучаньне ў апошнія дні складалася з таго, што я зьбірала дарослых і чытала ім усякую нелегальшчыну.

— Цяпер Вольга Віктараўна, трэба трошкі вам устрымацца, а то і да вас дабяруцца.

— А чорт іх бяры!.. Ведаеце, мне шкода будзе, калі нам прыдзецца разлучыцца.

— Калі мяне забяруць, то я буду цешыць сябе, што мяне шкадуе такая слаўная дзяўчына, як вы.

— Ох, і злы-ж вы чалавек! Не хачу з вамі больш аставацца.

Падымаецца, зьбіраецца ісьці.

— А я вас ня пушчу. Пасядзеце яшчэ.

Яна мяняе тон, уздыхае.

— Ох, Андрэй Пятровіч! і ня хочацца ісьці, але трэба. Правядзеце мяне, калі не лянуецеся.

Яны выходзяць.

На чыгунцы разьвіталіся.

Вольга Віктараўна ідзе борзда, ні разу назад не аглянулася. Лабановіч стаіць, пазірае ёй у сьлед. Хацеў дагнаць, яшчэ прайсьціся з ёю.

На поле насоўваецца мрок, і постаць яе зьліваецца з цемрадзьдзю. Лабановіч ідзе назад. Ідзе, разважае аб апошніх падзеях.

У той вечар, калі загрукацеў першы поезд, Захар Лемеш ішоў з воласьці. Гумар яго быў значна падняты, бо ён чуў аб добрых навінах. Ён нават пасьмейваецца сам сабе.

— Галава, гэты мой пісар! — думае старшыня аб пісару Дулебе, — выходзіць так, як ён і казаў!

Калі-ж да яго вушэй данёсься грукат з чыгункі, і ён пачуў гудок, то запыніўся, паслухаў, а потым гаворыць, гаворыць громка, сваім ужо старшынёўскім голасам:

— Дуракі, дуракі! І як яны маглі асьмеліцца пайсьці супроць царскай улады?

Гэты прарыў глухой цішыні на чыгунцы быў як-бы дзіркаю, праз якую і палезьлі розныя падзеі. Спадцішка яны падрыхтоўваліся і раней, але цяпер выяўленьне іх пайшло болей шпарка.

Лабановіч ня раз заўважаў нейкія таемныя цені пад вокнамі свае кватэры. Пачаў прыглядацца да іх. Ясна, што ён быў на падазрэньні, і за ім сачылі. Сачыла патрошкі і патаемна паліцыя, сачылі і з двара пана Скірмунта, прыглядаўся да яго і дзяк па сваёй добрай волі. Гэтае сачэньне пачалося з таго часу, калі пан Скірмунт перадаў тую пэтыцыю пану маршалку. З прычыны гэтае пэтыцыі была склікана цэлая нарада. Запрасілі паліцмэйстра і казацкага афіцэра.

Маршалак, таўшчэразны, непаваротлівы чалавек, накшталт гіпапатама, прышоў у вялікае абурэньне.

— Цешцеся, гаспада! пад самым носам у нас замышляюцца падзеі… падзеі рэволюцыйнага парадку, праўдзівей сказаць, рэволюцыйнай катэгорыі.

Чытае пэтыцыю.

— „Грамадзян“… Зьвярнеце ўвагу — „грамадзян!“, няма, моў, больш мужыка, а ёсьць толькі „грамадзяне“, якіх крыўдзіць, эксплёатуе… і… якая там яшчэ ў іх тэрмінолёгія? „грамадзянін“ Скірмунт!.. Га? Як вам падабаецца?.. Такая нагласьць!

— Бяспрыкладная нагласьць!

— Прахвосты! — утораць галасы.

— Устаноўлена, хто пісаў гэтае мілае пасланьне? — пытае казацкі афіцэр.

— Прасьвяціцель народа, ён-жа пэдагог, — гіронізуе маршалак. — Сяргей Пятровіч! — зварачаецца ён да інспэктара, — гэта ваш скарб.

Інспэктар Булавін конфузіцца за свой „скарб“.

— Я ад сябе дасьледую ступень яго ўдзелу ў гэтым беззаконьні, — апраўдваецца ён.

— За гэта, разумеецца, мы яго па галоўцы не пагладзім, — гаворыць паліцмэйстар: — Але згадзецеся, гаспада, што яго ўмяшаньне мае і свой дадатны бок: гэтая пэтыцыя захавала ад разгрому пана Скірмунта. І мне так прадставіў справу Іван Пракопавіч. Ён проста сказаў мне: „Да вы падзякуйце яму за гэтую пэтыцыю“. Абурэньне супроць аўтара пэтыцыі значна зьніжаецца. Толькі адзін прокурор строга захоўвае ўласьцівасьць свае профэсіі.

— Хто-б ён там ні быў і чым-бы ён ні кіраваўся, а ён чалавек небясьпечны, крамольнік, гэта ясна, прайдоха, непазбаўлены юрыдычнага кручкатворства, праўда, наіўнага. Такія „хадатаі“ ўраду непатрэбны.

Тым часам, не дачакаўшыся адказу на пэтыцыю, сяляне склікаюць другі сход. З прычыны таго, што „закон“ споўнены, яны вынесьлі новае пастанаўленьне — прыступіць да карыстаньня з затокаў, што па пляну належыць да іх.

Чалавек дваццаць сялян, узваліўшы невад на сані, выходзіць на затокі. Павольна, не сьпяшаючыся, прыступаюць да справы. Прасякаюць палонкі, закідаюць невад. Работа ідзе весела, дружна. Выцягваюць першы невад, яшчэ весялей робіцца ім. Калі і далей будзе такі спор у рабоце, то сёньня яны пажывяцца добра. Пасьля паўдня ў іх было ўжо цаброў тры ўлову. А рыба, як на заказ: ліны да шчупакі, да ўсё ладныя. Проста ахвота бярэ да работы. Нарыхтаваліся закінуць невад у новую тоню, разматалі яго, цягнуць, каб закінуць. Дзядзька Есып апошнюю крыгу выкочвае, аж зірк — з-за сухіх высокіх чаратоў чалавек трыццаць казакаў на конях вылятае! І як падкраліся яны так спрытна, ліха іх ведае. Раз — і акружылі!

— Крамольнікі! бунтаўшчыкі! Для вас ужо царскія законы — не законы?!. Сваволіць? бунтаваць?

Строгі быў казацкі афіцэр.

У дзядзькі Есыпа сопалаху выпала люлька з зубоў у палонку.

— Кладзі невад на сані! — камандуе рыбаком афіцэр.

Мокры невад і тры цабры ўлову паклалі на сані. Панурыя, засмучаныя, устрывожаныя і абураныя такою несправядлівасьцю кандыбаюць сяляне пад казацкім канвоем. Іх вядуць берагам Піны каля Высокага, каб усе бачылі ганьбеньне іх і пакараньне.

У гэты-ж час у школе гаспадарыць паліцыя. З парку Івана Пракопавіча наляцела сюды і акружыла школу. Вучняў пусьцілі, настаўніка запрашаюць у яго-ж кватэру.

— Нічога ня знойдзеце, — гаворыць прыставу Лабановіч.

— Усё загадзя пахавалі? — пытае прыстаў і ўсьміхаецца.

Пакапаліся трохі, а потым сказалі настаўніку адзявацца.

— Так-бы і гаварылі адразу!

Лабановіч зьбіраецца. Зборы яго невялікія.

Арыштаваных сялян вывелі на выган. Тут зьбегліся людзі, забілі ўвесь выган.

— Расхадзісь! расхадзісь! — камандуе паліцыя і расьпіхае натоўп.

Аксён Каль быў у клуні. Малаціў. З яго цапільна зрываецца біч. Падымае біч, выходзіць на двор, каб начапіць на цапільна. Пачуўшы на выгане такі нязвычайны шум і крыкі, ён бяжыць туды з цапільнам і бічом. Падыходзіць да „лініі ачапленьня“. Казацкі афіцэр патокам разьліваецца, гаворачы прамову навучаньне, перасыпаючы яе „сволаччу“, „крамольнікамі“ і іншымі страшнымі словамі.

— Каб вы так храбра японцаў бралі ў палон, то былі-б малайцы, — гаворыць Аксён да казакаў.

Афіцэр абарачвае злы твар у бок Аксёна.

— Што ты сказаў?

Узлаваўся і Каль.

— Сказаў, што вас японцы білі і гналі, як сабак, а вы прыехалі сюды на бязбройных мужыкох адыгрывацца.

Момант — і афіцэр выхватывае шаблю. Высока ўзьняты бліскучы клінок і… чвяк. Афіцэрская шабля далёка ў бок аплятае, выбітая з рук мужыцкім бічом. Яшчэ момант — гэты-ж біч гладка прыстае да далікатнай афіцэрскай фігуры. Зваліўся-б з каня, ды казакі падтрымалі, а рэшта ў натоўп з конямі кідаецца.

— Бяры яго! Бі! — крычыць звар‘яцелы ад злосьці афіцэр.

Аксёна кідаюцца лавіць, але ён зьнікае, як нейкі злы дух. І ніхто ня ведае, як гэта ўсё здарылася. А хто і ведае, то не гаворыць.

Натоўп разагналі, Некалькі чалавек падмялі коньмі, а арыштаваных сялян і настаўніка вядуць выганам, а потым паварочваюць налева, на дарогу ў Пінск.

Дзяк Бацяноўскі стаіць з боку. Праводзіць вачамі гэтую процэсію і кажа, зварачаючы свае словы да настаўніка.

— Так, суседзе: нічога няма патаемнага, што ня сталася-б яўным. І ўсякую гардыню наказуе гасподзь.

---

1. Перад тварам сівага ўстань і ўшануй асобу старога.