У глыбі Палесься (1927)/На бацькаўшчыне
| На бацькаўшчыне Аповесьць Аўтар: Якуб Колас 1927 год |
На новым месцы → |
Прапануем да спампаваньня!
На прастор, на шырокі прастор!
Я люблю гэтыя прасторы, люблю неаглядныя ружова-сінія далі іх, поўныя жыцьця, малюнкавасьці, рознастайнасьці тонаў зямлі і неба, дзе так многа разгону для тваіх вачэй, дзе мудрая маўклівасьць далячыні, атуліўшыся танюсенькаю наміткаю сінечы, думае нейкую адвечную сваю думку і так моцна парывае душу зазірнуць за заслону гэтай мудрасьці, каб пазнаць яе таямніцы. Я люблю гэтыя далі, дзе ласкава-прыветнае сонца разьлівае свой усьмех і так пяшчотна праводзіць мяцёлачкаю сваіх праменьняў па твары зямлі і лёгкімі ветрыкамі калыша на гольках зялёнае лісьце, расчэсвае і блутае косы кучаравым хвоям і гойдае над полем срэбна-шэрае жыта, кожны момант пераліваючы яго жывыя рухлівыя цені і асьвятленьне, як бы выганяючы з зямлі ільняна-дымную, бясконцую, несупынную плынь.
Я люблю гэтыя прасторы, дзе параскіданы людзкія сялібы з іх гаспадарліва абсталяванымі дворыкамі, з іх нізкімі хаткамі, верабінамі, ліпамі, вязамі і клёнамі, з іх палеткамі, дзе праходзіць сялянскае жыцьцё з яго трывогамі і надзеямі, з яго радасьцямі і смуткам і дзе маўклівыя сялянскія думкі зьліваюцца з думкамі прастораў.
Я люблю гэтыя далі, калі над імі разьнімае свае крыльлі грозная хмара і выкочвае велізарныя, златарунныя клюбкі, кідаючы гняўлівыя цені на сутокі неба і зямлі, разьліваючы громы і трасучы зацятую немасьць прастораў.
Будзе бура, павінна быць навальніца…
Ласка і гнеў, ціша і бура! Я вітаю вас, калі вы прыходзіце ў сваім часе, калі выконваеце вы адвечную волю жыцьця.
На прастор, на шырокі прастор!
За Сяльцом дарога крута паварочвала на гатку з мосьцікам праз Целяшоў Дуб і зараз-жа падымалася на горку ў лес.
Вечарэла. З балот пацягнула цёплаю вільгацьцю. Над лозамі, лявей, расьсьцілаўся бялявы туман. У алешнічку пры лесе засьвістаў салавей. А лес, нярухліва разьвесіўшы свае галіны, маўкліва слухаў гэты гімн вясьне і маладому жыцьцю.
Лабановіч апошні раз зірнуў на Цельшына. Мільгатнулі высокія грушы ў каронах белага цьвету, каплічка на панурых могілках, аднатонна-шэрыя стрэхі цельшынскіх будынкаў, школа і пры ёй высачэзны крыж, дом пана падлоўчага, а за сялом вятрак з паднятымі і занямелымі ў вячэрняй цішы крыльлямі. Здавалася, яшчэ большае зьдзіўленьне адбівалася ў яго постаці, так добра знаёмай Лабановічу.
Пуста і няветла там…
І нейкая вострая боль адчулася ў сэрцы маладога настаўніка, а вобраз панны Ядвісі яшчэ яскравей устаў у яго вачох.
Яна была, — і там было жыцьцё, там жыла радасьць, нейкая паўната гэтага маладога жыцьця. А цяпер яе няма там, — і ўсё патускнела, як-бы замерла…
І чаму гэта сталася так? Чаму?
А можа яно так і лепей…
І тым ня меней, пачуцьцё нейкай крыўды аставалася ў яго сэрцы.
Дарога ўвайшла ў лес.
Цельшына, школа і дом пана падлоўчага, заслоненыя лесам, асталіся ззаду.
Няўжо назаўсёды?
І штось смутна-журботнае, нібы пахавальны звон, адчулася ў гэтым бясслоўным пытаньні…
Лабановіч паправіўся на возе, дастаў папяросы.
— Закурым, дзядзька Раман, каб дома ня журыліся.
Хацелася пагаварыць, адыйсьціся з думкамі ад гэтага смутна-балючага настрою, палажыць мяжу пражытаму жыцьцю і гэтаму адчуваньню.
Дзядзька Раман, шырокі ў плячах мужчына, ахвотна павярнуўся да настаўніка, засьвяціўшыся прыветнаю ўсьмешкаю, і загрубелымі пальцамі няспрытна ўзяў папяросу.
— А чаго журыціся? — азваўся ён: — дома, нябось, рады будуць пабачыць вас… Вы, пане настаўніку, на ўсё лета едзеце ад нас?
— Так, на ўсё лета, а можа і назусім.
— Зусім хочаце выбірацца?.. Э, пане настаўніку, трэба пажыць яшчэ ў нас. І дзеці палюбілі вас, і мы да вас прывыклі. Да вы-ж яшчэ і не разгледзіліся тут… Хіба-ж вам не спадабалася ў нас?
— Вось так, бачыце, і добра: пабыў сабе нядоўга — і далей. Хоць вачэй людзям не намазоліш. А месца мне тут вельмі падабаецца, і народ тутэйшы добры. Тым лепей па-прыяцельску з людзьмі разьвітацца: самы лепшы госьць — той, хто ў госьцях не заседжваецца.
— Э, не: у вас, мабыць, другая прычына, калі вы хочаце пакідаць нас.
— Да я проста, як той цыган: ня люблю доўга на адным месцы заставацца.
— Ну, вядома, — чалавек шукае, дзе яму лепей, — тонам лёгкага папроку адказаў Раман: — а ў нас — праўда: што можа быць для вас цікавага? Але мы ня пусьцім вас: прыгавор напішам і ня пусьцім…
Но-о! — пагнаў ён коніка.
Конік весела пырхнуў, і рухавей застукалі калёсы па каранёх.
Пачынала цямнець. Побач дарогі пайшоў малады, сакавіты хвойнік. Хвойнік кончыўся, выехалі на вясёлую палянку. Па краёў стаяў рэдкі хваёвы лес. Збоку, направа, бегла чыгунка. Палянка зьмянілася зноў лесам. Лес, атулены мрокам і цішынёю, стаяў нярухліва. Забліскалі першыя зоркі.
— Мінём Яшукову гару, палавіна дарогі застанецца, — загаварыў дзядзька Раман.
— А ці далёка да Яшуковай гары?
— Вярсты яшчэ тры засталося.
— А скажэце, чаму гэтая гара Яшуковаю называецца?
— Да так яе ўжо даўно называюць у нас. Расказваюць людзі розныя байкі, але напэўна ніхто добра ня ведае. Тут, кажуць, пахаваны пан Яшук.
— А чаму-ж яго пахавалі тут, у глухім лесе? — дапытваўся Лабановіч.
— Да так, ужо тут памерці яму прышлося.
— А як ён памёр?
Лабановіч даўно чуў, як толькі прыехаў у Цельшына, назову гэтай гары. Але яму не ўдалося даведацца яе гісторыі-легэнды, хоць і ня раз распытоўваўся аб ёй у тутэйшых людзей. Цяпер-жа зноў абудзілася ў ім моцнае жаданьне, а разам з ім і надзея дачуцца аб гэтай гары.
— Э, пане настаўніку, ня варта проціў ночы і ўспамінаць аб ім: ліхі гэта быў пан — ну, так людзі кажуць. Да і сьмерць яго ня людзкая была. Вось так, бачыце, расказваюць людзі. Быў тут калісь маёнтак, і гэты лес, і балоты гэтыя належалі да таго маёнтку. А ў гэтым маёнтку жылі паны. І пераходзіў ён ад аднаго пана да другога. Усялякія былі паны — і добрыя, і ліхія. Апошні з іх роду і быў пан Яшук, ды такі ўжо вырадак, гвалтоўнік, што і сьвет ня бачыў такога. Зьдзекваўся з людзей, забіваў іх бізунамі і такія вытвараў штукі, што ўрэшце і зямлі цяжка стала насіць яго. Людзі цярпелі, бо думалі, што калі цярпець, то лягчэй ад гэтага будзе, дый баяліся пана. Але часамі і дзерава ня сьцерпіць і скіне галіну, каб прыбіць чалавека. На сьвеце ёсьць мера ўсяму. І тут так вось было. А пан гэты тое і рабіў, што або людзей катаваў, або баляваў, назганяўшы дзяўчат ды маладзіц, або на паляваньнях прападаў, ды так і прапаў на адным паляваньні. Кончылася паляваньне, збор трубіць пачалі, пазьбіраліся паны, а пана Яшука няма і няма. Шукаць пачалі, народу яшчэ больш пазганялі. А тут і бура такая паднялася, што лес крышыўся і стагнаў. І дагадаліся людзі, што пан напэўна павесіўся, бо з чаго-ж бы такая бура была? І толькі на трэці дзень знайшлі пана. Вісеў пан Яшук на лазовай вяроўцы паміж двух тоўстых асін. Асіны таўшчэзнаю вяроўкаю з лазы перавіты былі, а на гэтай вяроўцы гайдаў вецер пасінелы труп пана Яшука. Тут і пахавалі яго, і курган над ім насыпалі. Над балотам, калі заўважылі, горка такая даўгаваценькая цягнецца. На гэтай горцы і курганок ёсьць невялікі. Вось і сталі людзі гару гэтую называць Яшуковаю гарою. За доўгія часы многа на сьвеце рабілася. А праўда гэта было ці не — ня ведаю.
— Яго павесілі, ці сам ён павесіўся? — спытаў настаўнік.
— А хто-ж яго ведае — даўно было гэта, але так баюць старыя людзі.
Гэта ціхая ноч, палеская глуш, агорнутая мрокам, і гэты спакойны расказ дзядзькі Рамана мімаволі хілілі думку да народных легэнд і поэзіі, авеяных духам гэтых лясоў і прастэчаю веры паляшука. Лабановіч, здаволены расказам Рамана, крыху памаўчаў, а потым зноў запытаўся:
— Ну, а скажэце — тут, каля гэтае магілы, ніякіх такіх страхаў не здараецца?
Раман адказаў не адразу. Відаць, яму не хацелася, пад‘яжджаючы да Яшуковай гары і ўночы, успамінаць аб страхах, і ён, каб ухіліцца ад простага адказу, прамовіў:
— Усяго не пераслухаеш, што людзі кажуць.
І, памаўчаўшы, дадаў:
— Хто баіцца, з тым і страхі здараюцца… А вось я вам скажу, пане настаўніку, такую праяву. Ёсьць у нас недалёка ад разьезду масток на чыгунцы. Каля гэтага мастка вось колькі ўжо чалавек машынаю зарэзала, і нават сабака адзін пад поезд папаў. І часта, хто ні йдзе ўночы, там што-небудзь здасца… Вось гэта што значыць?
— А што здавалася там?
— Да ўсякія штукі бывалі. Часамі там штось плюхціць, як-бы хто па балоце топчацца і зубамі чаўкае, або стагнаць пачне. І са мною там адно здарэньне было. Ішоў я на разьезд да свайго родзіча — вы яго ведаеце напэўна: Занька Язэп, стрэлачнікам служыць. А ўжо было і позна — трэці нумар прайшоў. Толькі гэта я мінаю масток, аж там, у кустох на балоце, як зашуміць, ну, здаецца, і лісьцё з кустоў усё паасыпалася! І раптам ціха стала. А ноч была спакойная — ні ветрыку. Дык ведаеце: мне вусьцішна зрабілася!
— Бачыш ты, якія праявы, — прамовіў Лабановіч.
Яму было крыху сьмешна, сьмешна ад гэтай наіўнай веры дзядзькі Рамана, але хацелася слухаць яго, хацелася ўнікнуць у яго псыхіку і яго вачамі зірнуць на зьявы прыроды.
Дзядзька Раман маўчаў, чакаючы, што скажа настаўнік.
— Вы, дзядзька Раман, вельмі добра самі растлумачылі гэтыя страхі: хто баіцца, з тым яны і налучаюцца. Страх жыве ў нас самых, мы самі ствараем і передаём яго адзін другому. Незалежна-ж ад чалавека страху няма. У істоце кожнага страху ляжыць наша няведаньне, наша цемната. Страх і цемната — неразлучныя прыяцелі. І паскольку мы ня ведаем прычыны тае ці іншае зьявы і ня зможам паставіць сябе вышэй ад іх, падпарадкаваць іх нашаму людзкому розуму, да таго часу мы і будзем адчуваць страх. Сам-жа па сабе страх, як нейкая незалежная сіла, гэта ня больш і ня менш, як нашае глупства.
— Вось і Яшукова гара, — прамовіў Раман і паказаў улева.
Гара вельмі няясна вырысоўвалася з мроку. Далей за ёю скрозь галіны лесу пасьвечвалася на начным небе шырокае балота. Дарога павярнула досыць крута к пераезду. Перад самым пераездам стаяў крутаверхі клён у шапцы густога маладога лісьця. Пад ім было цёмна-цёмна. Мінулі клён. Калёсы гучна загрукалі па мосьціку перад самымі рэйкамі. З другога боку чыгункі стаяла будка. Цёмныя вокны зірнулі панура. Лабановіч чамусь зьвярнуў на іх увагу, як-бы хочучы замацаваць іх у сваёй памяці. Для чаго?.. Да хіба-ж пытае цень ад хмаркі, заму прабягае яна тут, а ня там?
У лесе стала яшчэ больш глуха, больш ціха і вільготна. Хацелася ўглыбіцца ў сябе самога, аддацца плыні сваіх думак. Усплывалі вобразы пражытага, няясна вынікалі новыя. Ноч і цішыня соннага лесу, балот агортвалі душу сваім спакоем. Крыху было смутна. Нейкі жаль закрадаўся ў сэрца — можа аб тым, што было, ды сплыло і чаго назад ня вернеш. Але ўперадзе было яшчэ многа цікавага, нязьведанага, бо гэта-ж толькі адна мяжа, за якою разгортваюцца новыя краіны жыцьця, новыя хвалі яго вечнай плыні. А гэтая ноч і гэтая дарога — апошні момант мяжы,
Заснуць у гэту ноч ня прышлося.
У вагоне было цесна і душна. Увесь час язды Лабановіч стаяў у карыдорчыку перад адчыненым акном. Дружна грукацелі калёсы. Іх грук зьліваўся часамі ў нейкія дзіўныя сьпевы, і варта было толькі даць ім словы, каб яны зараз-жа выстукалі і мотыў да іх. Або наадварот: іх мотыў выклікаў гэтыя словы. Адзін час, здавалася, калёсы казалі:
— У-ця-кай!.. У-ця-кай!.. У-ця-кай!..
І так без канца ўсё адны і тыя-ж словы. Надакучала слухаць, Лабановіч хацеў ня чуць іх, а яны ўпарта лезьлі ў вушы: уцякай! уцякай! уцякай! Каму казалі яны гэта: сабе ці яму? Ён пазіраў на прыдарожныя малюнкі. Але ў чорным нярухлівым пылу цемнаты яны вырысоўваліся вельмі цьмяна. Беглі-адступалі ўзад дрэвы, балоты з іх нязьменнымі купінамі, з купчастымі лозамі і бліскучымі стужкамі вады. Заліваліся нейкім незразумелым сьмехам калёсы, прабягаючы кароценкія мосьцікі, ды зноў пачыналі песьню. Цяпер яны выстуквалі:
— Дзы-лін-бом! — купляй мак! — за тры грошы! — або так!..
Адно і тое, адно і тое. Ну, проста як-бы насьмяхаліся. І толькі тады, калі поезд падыходзіў да разьезду або да станцыі, яны зьмянялі свой рытм і казалі ўжо нешта зусім нявыразнае.
Разам з прыдарожнымі дробнымі малюнкамі, з якіх складалася гэтая палеская краіна, і ўся яна, гэтая краіна, паволі адыходзіла і адыходзіла, саступаючы месца больш сьветлым больш вясёлым пэйзажам Беларусі.
Разьвіднялася.
Як лагодная ўсьмешка, заясьнелася неба на ўсходзе, заясьнелася і паружавела. Прасторы зямлі шырыліся, разгортваючы свае малюнкі-чары. І хто не паддасца гэтым чарам?
Палесьсе засталося дзесь ззаду. Другая краіна, другія малюнкі. Мясцамі расьсьцілаліся прасторныя даліны рэчак, а самі рэчкі пакручастымі завітушкамі вельмі прыгожа вырысоўваліся ў сваіх высокіх беражкох. Над гэтымі далінамі ўзьнімаліся роўненька акругленыя скаты ўзгоркаў, аздобленыя сьвежаю зеленьню маладой ярыны. На маладых аксамітных усходах палёў, на прыдарожнай траве, сакавіта-жыцьцёвай, на лісьцях кустоў, нібы тыя брыльлянты, буйніліся багатыя росы. Выступалі цёмна-сінія сьцены высокіх лясоў, прыгожа раскіданых на гэтых бясконцых прасторах зямлі. І нейкая радасьць жыцьця была разьліта ў прыродзе. Пульс гэтай жыцьцёрадаснасьці біўся ў кожным моманце часу, у кожным куточку гэтых вясёлых прастораў. На полі сям-там паказаліся людзі з сахамі і плугамі. У прасторах надзем’я замільгалі вольныя пташкі. Вось побач з поездам ляціць варона, нібы ёй хочацца паспрачацца ў быстрыні з ім. Ляціць доўга, паволі адстае, зварочвае кудысь у бок і зьнікае. Дзень зачаўся.
Лабановіч пільна ўглядаецца ў гэтыя далі, у гэтыя ўсё новыя і новыя малюнкі. Спаць яму зусім ня хочацца. Ён адчувае, што чым далей адыходзіць ён ад Палесься, тым меншую ўладу маюць над ім і яго чары. Тое, што так моцна захапіла яго там, што непакоіла яго мысьлі, — усё яно заціхала, як бы ніжэй асядала на дно душы. У яго цяпер было такое адчуваньне, як-бы ён толькі-што пачаў ачуньваць пасьля нейкай хваробы.
„Дарога, вандроўка — самае лепшае лякарства ад усякіх напасьцяй“, — зазначае сам сабе Лабановіч і сам сабе ціха ўсьміхаецца.
У гадзін адзінаццаць раніцы ён вышаў з поезда з сваімі двома чамаданчыкамі. Некалькі местачковых балаголаў апанавалі Лабановіча і цягнулі яго кожны на сваю хурманку, вырываючы з рук чамаданы. Але ехаць ён ня хоча: навошта на такое глупства грошы траціць, калі чамаданы можна пакінуць у стоража, блага стораж — добры знаёмы, а самому, пехатом пайсьці? Ён так і зрабіў: будуць у мястэчка з дому ехаць — і чамаданы забяруць.
Мінут праз пяць сустрэчны пасажырскі поезд прышоў. Лабановіч намерыўся ўжо зрушыць у дарогу, аж чуе — аклікае нехта, сэмінарскаю мянушкаю называе:
— Стары! Стары!
Азірнуўся — зямляк-аднакашнік, Алесь Садовіч. Ідзе-калываецца, чамадан з расьпёртымі бакамі тарабаніць, а праз плячо накідка зьвешваецца. На смуглым твары разьліваецца самы шчасьлівы сьмех.
Лабановіч шпарка пайшоў яму насустрэч, нязвычайна рады нечаканаму спатканьню. Прыяцелі спыніліся, паглядзелі адзін аднаму ў вочы.
— Га-га-га-га! — басістым сьмехам загрымеў на ўсю станцыю Садовіч.
— Ня сьмейся, Бас, бо ў сківіцу дам!
Сябры шчыра абняліся. Блізка году яны ня бачыліся і за гэты час значна зьмяніліся і галоўным чынам зьмяніліся тым, што з сэмінарскіх скур павылузваліся.
— На лета прыехаў?
— На лета. А ты?
— Няхай яно згарыць. І я, брат, на лета да бацькі… Уцёк, можна сказаць, — прамовіў Садовіч.
Зноў апанавалі балаголы і пачалі іх тузаць. Ледзьве адбіліся ад іх.
— Пехатом пойдзем, Алесь, а чамадан Марозу нясі — там і мае ляжаць.
Аддаўшы чамаданы пад ахову стоража, юнакі-настаўнікі пусьціліся ў дарогу. Усяе дарогі было вёрст сем-восем. Шлі весела. Ідучы, дзяліліся сваімі ўражаньнямі, навінамі, і гаворка іх часта перарывалася дружным сьмехам.
Мінулі пераезд.
— Стой, старына: прысядзем, дружа!
— Давай прысядзем.
Яны зьвярнулі з дарогі, выбралі слаўную мясьцінку — зялёны грудок сярод жоўценькага пясочку — і спыніліся. З аднаго боку перад імі ляжала досыць убогае тарпяное балота, як пабіты воспаю твар. Нізенькія кусьцікі, хірлявыя алешынкі ў перамежку з ялаўцамі кучкамі раскідаліся па балоце. Па другі бок дарогі цягнуліся пяшчаныя груды. Купінкі белага моху, яловец, разложыстыя нізенькія хвойкі дадавалі характар нейкай маркоты гэтаму пэйзажыку.
Садовіч разаслаў сваю накідку.
— Лажыся, брат! — сказаў ён і выцягнуўся на сьпіне, упёршыся абцасам у пясок.
— Эх, Стары, добра, брат, расьцягнуцца на сваёй роднай зямлі, ляжаць і лічыць, колькі вёрст да неба.
— Адным словам, хоць на кароткі час Манілавым зрабіцца, — дадаў Лабановіч.
Хвілінку паляжалі моўчкі.
— А я, брат, ня спаў усю гэтую ноч.
— Гэ, — загуў басам Ялесь: — ці адну ноч ня спаў я! Няхай яно, брат, запаветрае.
— Што-ж ты рабіў, у карты дуў?
— Усяго, брат, было: і карты, і піятыка, і ўсякая трасца. Вось-жа я і ўцёк ад усяго гэтага. Абрыдзела і астачарпела.
У голасе Садовіча пачуліся ноткі нездаваленьня і расчараваньня сваім маладым настаўніцкім жыцьцём і тэю абстаноўкаю ў якой прыходзілася жыць.
— Думаю пераводзіцца ў другое месца і ўзяць ужо сябе ў рукі, а то гэтыя зборышчы, гарэлка, карты і ўся гэтая местачковая брудота зацягнуць зусім. І самае важнае — ніякае стравы для галавы. Ня чытаў нічога і школу апусьціў… Бесхарактарны я, брат Стары, — на тон самабічаваньня зьехаў Садовіч: — але пераеду ў другую школу, тады, брат, шабаш. Я ўжо намеціў сабе програму — гатавацца буду за курс гімназіі.
Садовіч энэргічна перавярнуўся на бок і сьмела зірнуў на сябра. Вочы яго загарэліся, і ўся выраза твару сьвяцілася рашучасьцю.
— Ты не прападзеш, Алесь, — паддаў яму духу Лабановіч: — усе мы, браток, напэўна, за першы год настаўніцтва многа навучыліся мудрасьці жыцьця. Самае галоўнае, друг ты мой, гэта тое, каб ня ўтраціць усьведамленьня сваіх памылак… Крытыка і самакрытыка.
— Правільна, Старына, — падхапіў Садовіч: — трэба-ж, брат, знайсьці ў жыцьці нешта такое, што дадавала-б сэнсу гэтаму жыцьцю. Трэба перш за ўсё пашырыць свой кругагляд, выблутацца з гэтага павуценьня, што засланяе разумнае жыцьцё.
Сябры захапіліся гэтаю тэмаю. Але іх разважаньне вярцелася ў замкнутым крузе агульных пытаньняў моралі, ідэалізму і ў няясным парываньні да „разумнага“ жыцьця. Усе-ж дарогі, якія маглі-б прывесьці іх да выйсьця з гэтага зачарованага кругу, для іх былі няясны — іх шчыльна і моцна загрузіла сэмінарская навука і сэмінарскае выхаваньне. Яны ня бачылі таго політычнага ўціску і соцыяльнага зла, якімі было забіта і прыдушана жыцьцё. Трэба было саматугам працярэбліваць гэтыя дарогі, але дзеля гэтага трэба было так ці іначай узыйсьці на іх.
Гэтае разважаньне мела для іх ужо тое значэньне, што яно падмацавала іх у шуканьнях чагось новага, асэнсованага і падымала іх над забрасьнявелым балотам грамадзкага жыцьця; гэтае разважаньне падтрымала той агонь, які не дае памерці і заглухнуць чалавеку для гэтай грамадзкай работы, — адным словам, яно было як-бы моральнаю чысткаю, якая ніколі ня шкодзіць чалавеку.
— Так, брат Алесь, нам трэба шчыльней злучыцца, пісаць адзін аднаму, часьцей рабіць паверкі самым сабе і час-ад-часу запытаць сябе: „Ці ёсьць яшчэ порах у парахаўніцах?“.
— Ёсьць! — заўзята адказаў Садовіч.
Ён зусім настроіўся на ваяцкі лад і ўсё мацней усталёўваўся на сваіх новых позыцыях — парваць усякія зносіны з местачковай кампаніяй і жыць „разумна“.
— А то сап‘ешся і прападзеш, як цюцька.
Успомнілі сваіх сяброў-аднакашнікаў, знаёмых маладых настаўнікаў. Многа аб якіх ня мелі вестак.
— А ведаеш ты нашага Івана „Тарпака“? Гэта ты, здаецца, ахрысьціў яго Тарпаком? — запытаўся Садовіч і весела засьмяяўся.
— Не, ня чуў аб ім. А што?
— Пацешны хлопец. Перш за ўсё атэістым зрабіўся і нікога прызнаваць ня хоча. Назначылі яго ня то ў Апечкі, ня то ў Зарубежжа. Там ужо нікога няма, адзін, як палец. Завёў сабе з бабамі шашні, гуляк на сяле знайшоў, кампанію завёў з імі. Трэба было раз выпіць, а ня было за што. Дык ён узяў ды прапіў Ісуса Хрыста: за кварту гарэлкі аддаў мужыку школьны абраз.
— Калі — кажа — ён ёсьць сапраўды бог, то зноў у школу вернецца. Вось які наш Іван!..
— Да гэтага ад яго можна спадзявацца, — заўважыў Лабановіч.
— А цяпер мяркуецца цара з царыцаю прапіць і ехаць у Амэрыку.
Павядзеньне Івана Тарпака разьвесяліла маладых настаўнікаў. Пры гэтым успомнілі яго сэмінарскую біографію.
Гэта быў здольны хлопец, але страшэнны гультай, трымаўся з усімі незалежна, да лекцый гатаваўся слаба. Я калі яго выклікалі да дошкі і ён пачынаў зьбівацца, то на ўвагі настаўнікаў звычайна адказваў.
— Я спужаўся, — і пры гэтым рабіў міну зусім перапалоханага чалавека.
Хлопец ён быў здаравенны, грудасты, шырокаплечы і гэтыя яго „пярэпалахі“ выклікалі агульны сьмех. Адзін з настаўнікаў, акінуўшы поглядам яго фігуру, сказаў яму:
— Да чаго-ж табе пужацца? Ты-ж можаш сьцерці мяне ў парашок.
І тым ня меней на гэтых пярэпалахах Іван Тарпак шчасьліва даехаў да канца сэмінарскага курсу.
Сонца зьвярнула з поўдня, было досыць горача. Садовіч сеў на сваёй накідцы, зірнуў на дарогу і сказаў:
— Што, Стары, пойдзем можа?
— Давай будзем рухацца.
Зрабілі кароткую нараду, якою дарогаю ім пайсьці дамоў, бо дарог было некалькі. Кожная з гэтых дарог мела свае пэўныя перавагі ў параўнаньні з другімі і чым-небудзь уступала другім.
— А ведаеш ты што, — сказаў Лабановіч: — а давай пойдзем на Панямонь? Зробім там прывал…
— А гэта ідэя! — падхапіў Садовіч: — і ўжо калі на тое пайшло, то давай зойдзем там да Шырокага. Ён мне, гад, яшчэ з каляд астаўся вінен тры рублі картачнага доўгу.
— Ідзе, — адгукнуўся Лабановіч.
Сябры падняліся, паправілі свае гарнітуры і павярнулі на Панямонь.
Мястэчка Панямонь — прашу ня зьмешваць яго з другою Панямоньню — было ў трох вярстах ад станцыі, а можа нават і меней. Гэта ўжо старое мястэчка. Стаіць яно ў прыгожым месьце над Нёмнам, на шырокім гасьцінцы, што ідзе з Нясьвіжа на Менск. Калі падняцца на вапельную гару, а яна тут-жа, крыху на захад ад мястэчка, і зірнуць у бок Нёмана, то перад вамі разгорнецца найпрыгажэйшая панорама. Улева ад вас будзе жалезная дарога, мост цераз Нёман. А як прыгожа выглядае адгэтуль Нёман! Як выцягнутае срэбнае вужышча з дзесяткамі, сотнямі, тысячамі прыгожа акругленых кален-нартоў, павіваецца, бы пасьмейваецца на сонцы, стары наравісты Нёман у сваіх высокіх берагох, атуленых лозамі і пахучымі травамі-зельлем, далінамі-лугамі, полем-узгоркамі з залатымі або беласьнежнымі скатамі сваіх пяскоў… Сьмела кажу: мала дзе знойдзеце вы такіх прыгожых рэчак, як Нёман. Лявей жалезнай дарогі другое мястэчка, яшчэ большае за Панямонь, хоць і Панямонь мястэчка не малое. А сама гэтая вапельная гара! А Сіняўскі гай!.. Хіба толькі той не паддасца чарам іх хараства, хто ў харастве нічога ня кеміць.
У мястэчку Панямонь многа розных выдатных будынкаў і ўстаноў. Тут ёсьць цагляная лазьня, цэрква сьв. Магдалены, два млыны, дзьве школы, сінагога, касьцёл і камяніца Базыля Трайчанскага. Але вы яго напэўна ня ўсе ведаеце. А шкода: чалавек ён слаўны, настаўнік і грамадзкі дзеяч. Адным словам, мястэчка вельмі выдатнае, і калі, бывала, уваходзіш у яго, то несьвядома пачынаеш прасякацца вялікаю да яго павагаю і пашанаю.
Заслугоўваюць увагі і самі панямонцы. Гэта ўсё мілыя і добрыя людзі, і многа ў іх далікацтва. Калі іх моцна што здзівіць, то сваё зьдзіўленьне — а гавораць яны борзьдзенька — выказваюць так:
— Ва! ва!
Пры гэтым некаторыя дабаўляюць „браток ты мой“. Але ў слове „браток“ літару „а“ вымаўляюць, як „ы“, і такім чынам яны кажуць:
— Ва! ва! брыток ты мой.
Вось у гэтае мястэчка і накіраваліся нашы вандроўнікі — Лабановіч і Садовіч.
Прайшлі жалезны мост, спусьціліся з высокага насыпу і пайшлі берагам Нёмана. Чыстая нёмнавая вада, жоўценькі пясочак на дне, прыгожы беражок, — усё гэта вабіла такою спакусаю, што маладыя настаўнікі змушаны былі спыніцца. Сам Нёман, здавалася, сказаў ім:
— А можа-б вы, хлопцы, пакупаліся?
І, ня гледзячы на тое, што час для купаньня быў зараньні, бо каноплі былі яшчэ не настолькі высокія, каб у іх магла схавацца варона[1], настаўнікі з вялікаю прыемнасьцю выкупаліся, папесьціўшы голае цела на гарачым пяску прыбярэжжа, асьвяжыліся і пачуліся, як ня трэба лепей, пасьля чаго ўжо пайшлі ў Панямонь, малайцы малайцамі.
У той час, калі яны купаліся, на ганку фэльчарскага пункту сядзеў гурток панямонскай інтэлігенцыі. Гэта была група найболей дзейных карцёжнікаў, самых што называецца заядлых канаводаў. Тут быў сам фэльчар, Мікіта Найдус, зухаваты хлопец-праныра, проціў яго сядзеў валасны старшыня, Брыль Язэп, нізенькі, кругленькі чалавечак накшталт францускае булкі, з носам драпежніка. У колах карцёжнікаў ён больш быў вядомы пад мянушкаю „Акула“. Так назваў яго Тарас Іванавіч Шырокі. Гэты яго „хрышчоны бацька“ сядзеў тут-жа радам з ім. Шырокі — тутэйшы настаўнік. Ён быў загадчыкам двухклясавае школы і быў шырокім ня толькі па прозьвішчу, але і па сваёй фігуры, і па сваёй натуры, і нават па размаху ігры ў карты.
Яны зрэдка перакідаліся кароткімі сказамі. Але відаць было па іх тварах, што яны даўно ўжо прыгледзеліся адны другім і што ім чагось бракавала. Душы іх знаходзіліся ў стане тамленьня і праглі дзейнасьці, шукалі вострасьці адчуваньня, але выхаду не знаходзілі. Шырокі задуменна пазіраў кудысь у прасторы. Найдус ціхенька пасьвістываў і барабаніў пальцамі, а Брыль Язэп паварочваў драпежніцкі свой нос направа і налева. Ён першы заўважыў маладых вандроўнікаў.
— Хто-ж гэта такія?
Увага трох прыяцеляў спынілася на незнаёмых падарожных. А тыя ў сваю чаргу пазіралі на гэтых трох і, як відаць, яшчэ здалёк пазналі іх.
Напрактыкаванае вока Шырокага адразу аднесла гасьцей да належнай катэгорыі.
— Пэдагогі! — сказаў ён, і голас яго ажыў, набыў зразу жыцьцёвую моц, а вочы яшчэ вастрэй уставіліся ў маладых хлопцаў: хацелася-ж і пазнаць іх. І толькі тады, калі Лабановіч і Садовіч шырокімі ўзмахамі рук паднялі свае шапкі і артыстычна пакланіліся кампаніі панямонцаў, Шырокі ажыў яшчэ больш. Ён схваціўся з месца, дзябёлая фігура яго рэзка калыхнулася, здрыгануўшы ганак, і зычным голасам прывітаў Шырокі маладых настаўнікаў.
— А галубчыкі-ж мае! Адкуль-жа гэта вы?
Шырокі размашыста рушыўся на спатканьне гасьцям, прычым жывот яго закалыхаўся, як човен на вадзе. Па чарзе абняў ён аднаго і другога госьця. А госьці, абнятыя Шырокім, як бы на момант зьнікалі з вачэй: яны закрываліся фігураю Шырокага і траціліся ў ёй.
— Вот люблю свайго брата настаўніка! Гэта — соль зямлі! — крыкнуў ён, зірнуўшы на фэльчара і старшыню.
Шырокі выказваў усе адзнакі нястрыманага руху, парывістай, стыхійнай радасьці і буйства: спатканьне з калегамі прывяло яго ў гэты надзвычайны стан душы.
— Пакланіся ім ніжэй, гулугала ты! — накінуўся Шырокі на старшыню, і ў той час, калі старшыня вітаўся з настаўнікамі, ён ухапіў яго за карк і гнуў яго галаву.
— Гэта — сьвятыя мучанікі за ідэю народнае асьветы, ня тое, што ты, камінар ты цёмны: толькі тое і робіш, што за нядоімкі апошнюю цялушку цягнеш з двара, або ты, рыцынная душа: стружа чалавека жывот, а ты з яго рыцынаю пазалеташняе выганяеш.
— Не чапай ты ўжо лепш мэдыцыны: нічога ты ў ёй не разумеш, — заступіўся фэльчар за сваю профэсію.
Зьняважліва глянуў. Шырокі на фэльчара, галавою паківаў.
— Да хіба-ж я проціў мэдыцыны кажу? Трубка ты гутаперчавая.
Словам, Тарас Іванавіч Шырокі разышоўся на радасьці, што калег спаткаў, бо толькі ў сваіх калегах ён бачыў сапраўдных людзей, з каторымі адчуваеш сябе, як з братамі.
Зьяўленьне тут новых людзей прынесла значнае ажыўленьне: Найдус і Брыль таксама заварушыліся, бо была надзея перакінуцца картамі з дарагімі гасьцямі.
Азірнуўшы спатайка маладых настаўнікаў, Брыль, здавалася, абнюхаў іх кішэні, але гэты агляд ня выклікаў вялікіх надзей на скарбы, бо настаўнікі былі адзеты ня надта фарсіста. Ну, але гэта ня так ужо важна, важна было тое, што каля новых людзей можна было сабраць кампанію. Брыль зараз-жа затарапіўся да воласьці, бо якраз трэба было яму адсылаць пошту і падпісаць паперы. Што-б там ні казаў Шырокі, а непадпісаная старшынёю папера з воласьці ня пойдзе. Ён разьвітаўся і на разьвітаньні перамігнуўся з Найдусам і Шырокім. Сэнс гэтых мігаў быў прыблізна такі: „банчок можна лічыць наладжаным. Склікай брацію“.
Усё гэта зрабілася, разумеецца, вельмі борзда, мімаходам, між іншым.
— Чаго-ж мы будзем таптацца на ганку? — зноў парывіста загаманіў Шырокі: — ты, п‘яўка, заклікай гасьцей ды па пляшку пасылай.
— Дальбог-жа няма за што! — і Найдус некалькі разоў пастукаў сябе кулаком у грудзі.
— Тфу! — плюнуў Шырокі і акінуў фэльчара зьняважлівым вокам.
— А нашто тая гарэлка?
— Кіньце вы гарэлку! Пасядзімо трохі, — і дадому…
— А браткі-ж мае родныя, куды дадому?! І ня думайце нават. Я рад, што сваіх братоў-настаўнікаў бачу: хоць душу адвесьці ёсьць з кім.
— А мы, прызнацца, і выбралі такую дарогу, каб Тараса Іванавіча ня мінуць.
— Малайцы, ей-ей малайцы!.. Пойдзем, хлопцы, да мяне!
Шырокі ўстаў, як-бы паравоз зрушыўся, узяў за рукі колег.
— Пойдзем! — пазваў ёй і Найдуса.
— Мне да хворага зайсьці трэба.
— А чаго табе ісьці? Пашлі рыцыны — і ўсё.
— Я потым прыду.
— Дык прыходзь.
Шырокі і яго два колегі вышлі на пяшчаную вуліцу. Правей ад іх ішла яшчэ адна вуліца. На самым канцы яе стаяла камяніца Базыля Трайчанскага. Адгэтуль яна бадай што была і нявідна — яе закрывалі хаты, і толькі ганак, вышклены рознастайнымі каляровымі шкельцамі, выступаў на вуліцу і як-бы казаў, што камяніца — не якая-небудзь пустая мара, а рэальны здабытак рэальнага чалавека. Гэтая камяніца ў сваім часе была выдатнейшаю праяваю ў жыцьці Панямоньня. Аб ёй было многа гутаркі сярод панямонцаў, а сам яе ўласьнік параўноўваўся з суседнімі дваровымі панкамі — Пласкавіцкім, Дашкевічам і Лабоцкім. А Базыль, слухаючы гэта, толькі пазіраў з-пад казырка шырокаверхае настаўніцкае шапкі і дабрадушна пасьмейваўся. Разумеецца, пры такіх гутарках прабівалася людзкая зайздрасьць, бо ніхто з панямонцаў не адмовіўся-б ад такой камяніцы.
Прайшоўшы колькі крокаў, настаўнікі павярнулі ўлева. Мінулі кузьню. Лабановіч, ідучы каля кузьні, акінуў яе поглядам. Яму ўспомнілася, што ў гэтай кузьні спрытны каваль Хаім нацягаў шыны на іх колы, што ў гэтую кузьню не адзін раз прыяжджаў ён і прыходзіў з дзядзькам Марцінам па розных гаспадарскіх справах. І гэтая кузьня і само мястэчка тады нейк выглядалі падругому, рабілі большае ўражаньне, можа з тае прычыны, што ён тады быў малы. І яму стала чагось смутна, але гэты смутак быў мімалётны, няясны. Недалёка ад кузьні працякала малюсенькая рэчачка Панямонка, над катораю прыгожа нахіліліся крохкія шырокаверхія вербы, як-бы ўслухваючыся ў шолах і бульканьне малюпасенькіх хвалек Панямонкі.
Усю невялікую дарогу, хвілін на пяць хады, Шырокі не пераставаў у значна павышаным тоне расказваць аб затхласьці местачковага жыцьця, аб нікчэмнасьці інтарэсаў панямонскай інтэлігенцыі. Ён энэргічна махаў рукамі, пыхцеў, жаліўся на гарачыню, зьнімаў сваю белую шапку з двома значкамі, бо ён быў кіраўніком двухклясавае школы, і хустачкаю цёр каротка астрыжаную галаву.
— І толькі калі сустрэнеш свайго брата-настаўніка, то пачуешся так, як-бы на цябе бліснуў промень сонца з-за хмар пасьля зацяжнай непагоды, — грымеў Шырокі ўжо каля весьнічак двара свае школы. І, як-бы абурыўшыся затхласьцю панямонскага жыцьця, ён з сілаю таўхануў нагою весьнічкі. Яны праразьліва-дзіка бразнуліся аб вароты, і настаўнікі ўзышлі на двор школы. Ступіўшы на ганак, Шырокі з шумам сеў на лаўку, адкінуўся, выцягнуў здаравенныя дзябелыя ногі і пагладзіў свой жывот-ночвы.
— Го-о-о, браткі-ж мае, утаміўся!
Лабановіч з Садовічам, зірнуўшы на жывот Тараса Іванавіча, ня ўтрывалі.
— Ну, брат, і жывот-жа ў цябе! Мусі-быць на дзесяць тысяч настаўнікаў другі такі ня знойдзецца.
Замест адказу Тарас Іванавіч толькі пашлёпаў па жываце з відам самаздаволеньня.
А жывот у яго быў выдатны. Не дарма-ж ён паслужыў тэмаю для творчасьці аднаго поэты. Гэты верш, напісаны невядомым поэтай, не адзін раз зачытваўся Шырокаму ў адпаведных выпадках жыцьця. Верш так і называўся:
|
Эх, жывот ты жывот, |
Шырокі змоўк у салодкім адпачынку, але гэта быў адзін толькі момант, і Тарас Іванавіч раптам усхапіўся, як той спуджаны арол.
— Жонка! жонка! — загукаў ён на ўвесь школьны двор.
На яго клік выбег сын яго Лёня, хлопчык гадкоў чатырох. Убачыўшы незнаёмых людзей, ён спыніўся, утаропіўся на іх сваімі яснымі вочкамі.
— Пазнаў ты мяне Лёня? — спытаў, яго Лабановіч.
Лёня ўсьміхнуўся прыветным сьмехам і сказаў:
— Дзядзя, лазказы мне казку!
Сьледам за Лёнем вышла і жонка Шырокага, Вольга Сьцяпанаўна. Гэта была мілая і добрая жанчына. Яна вельмі была рада гасьцям.
— Ты ведаеш, — гэта самыя лепшыя людзі на сьвеце: гэта — настаўнікі!
— Ведаю, ведаю, — казала Вольга Сьцяпанаўна, а Тарас Іванавіч зноў разышоўся і ў натхненьні сказаў:
— Эх, каб я ня быў жанаты! Сьвет-бы я перавярнуў!
— Сьціхні ўжо ты, — сказала жонка: — пляце нямаведама што.
— Нічога ты не разумееш, галубка мая!
Вольга Сьцяпанаўна заклікала гасьцей у дом.
Уваходзячы з гасьцямі ў свае апартамэнты, Шырокі расказаў, як да яго на кватэру зайшоў нядаўна жандар і, пабачыўшы пакоі, зьдзівіўся:
— „Какая популярность ваших комнат!“
Шырокі ўсім расказваў пра гэтага жандара і ўсякі раз заліваўся забіяцкім сьмехам. Так было і цяпер.
— Ну, жонка, шарганіся ты каля буфэту да ці ня знойдзеш там чаго.
Такую ўжо натуру меў Тарас Іванавіч. І здавалася дзіўным, каб чалавек яго комплекцыі быў здолен на гэтую рухавасьць і стыхійную бурлівасьць. У гэтым выпадку маладнякоўскае слова „бурапеністы“ падышло-б да яго, як ня трэба лепей.
Вольга Сьцяпанаўна вышла прыгатаваць стол. Лёня ўсеўся на каленях Лабановіча і слухаў казку пра бабу-ягу. Казка надзвычайна зацікавіла малога, асабліва калі Лабановіч пусьціўся на выдумкі і сказаў, што баба-яга бывае часамі маленькаю, як палец, а потым зноў расьце і прымае свой звычайны від, але ў самым цікавым месцы казкі Тарас Іванавіч грымнуў песьню:
|
„Три деревни два села |
— Ну, дай-жа ты дзіцяці казку паслухаць! Добры бацька сам расказаў-бы, а ён і паслухаць не дае. Вось вар‘ят ужо!
Тарас Іванавіч кінуў сьпяваць, заліўшыся багатырскім сьмехам, а потым сказаў да сына:
— Што-ж з цябе будзе, калі ты гадоў дарасьцеш? Цяпер ужо бацьку злажыцца не даеш, гад ты печаны!
І, павярнуўшы галаву да жонкі, дадаў:
— Вось і жаніся ты цяперашнім векам — у труну гатовы палажыць чалавека.
Жонка акінула фігуру мужа і ні то сярдзіта, ні то жартліва прамовіла:
— Ото дзіва: паложыш такога ў труну.
Шырокі зірнуў на гасьцей і з дакорам паківаў галавою.
— Вось як пабачыла маладых хлопцаў, дык хоча, каб я памёр.
Але ён раптам перайшоў на другую тэму і расказаў аб адным настаўніку. У гэтага настаўніка быў у хоры сьпявак, аб каторым ён казаў:
— Быў у мяне унісон. Вы ведаеце, што гэта быў за унісон!
І Тарас Іванавіч зноў задрыжаў ад сьмеху.
Не пераставаў ён тарахцець і тады, калі селі за стол. У Вольгі Сьцяпанаўны знайшлося па чарцы. Смачная наліўка дзесь была прыхована так, што аб ёй і ня ведаў Тарас Іванавіч. Гэтая наліўка прывяла яго ў вышэйшы стан радасьці.
— Ты ў мяне, жонка, малайчына!
І, падняўшы чарку, сказаў цэлую прамову на тэму, якое значэньне мае ў жыцьці беднага настаўніка добрая жонка.
— Пі ты ўжо, малатарня, — сьмяючыся азвалася Вольга Сьцяпанаўна, — людзі чакаюць выпіць, а ён меле.
Выпілі.
Тарас Іванавіч адкінуў галаву і, гладзячы рукою тое месца, дзе прайшла наліўка, казаў у захапленьні.
— А браткі-ж мае, а родненькія!.. Іскры вясёлкавыя! Бальзам, амброзія боская!.. Салавейчыкі ў кішках сьпяваюць!
І Вольга Сьцяпанаўна і госьці ўрэшце паддаліся ўладзе гэтай шумлівай крыніцы жыцьця і вясёласьці. Сьмяяўся Тарас Іванавіч, сьмяялася і Вольга Сьцяпанаўна, і маладыя настаўнікі, глядзя на іх сьмяяўся і Лёня, і час за сталом праходзіў весела, а наліўка яшчэ больш дадавала гэтай вясёласьці.
Незаметна і вечар надышоў.
Лабановіч і яго прыяцель заварушыліся: ці не пара ўжо ім дадому?
— Куды-ж вы так сьпяшаецеся? — сказала Вольга Сьцяпанаўна, — жонкі вас чакаюць або дзеці плачуць? Пагасьцюйце ў нас… Да вы яшчэ, мусі-быць, незнаёмы з нашаю новаю настаўніцаю?
Пры словах „новая настаўніца“ Тарас Іванавіч падскочыў, як на пружынах, ня даў жонцы дагаварыць.
— Браткі мае, родненькія! Паглядзіце на яе — і пальчыкі абліжаце!.. Вочы!.. Што за вочы! Неба Італіі сьвеціцца ў іх. А бровы! а губкі! а фігурка!.. Эх! — шчаміўшы зубы выкрыкнуў Тарас Іванавіч: усё на сьвеце, здаецца, аддаў-бы, каб абняць ды прыгарнуць яе…
Тут Вольга Сьцяпанаўна замахнулася на мужа чарпаком, а Тарас Іванавіч крута падаўся ў бок, ратуючыся ад чарпака.
— На што-ж ты пра яе ўспомніла?
— Тут ёсьць кавалеры, а ты што?
— Я, брат, таксама пудла не даю.
І Тарас Іванавіч зноў захадзіў ад сьмеху.
— Уй, мяшок! — сказала яму жонка: — куды табе? Унь Хлопцы ёсьць нежанатыя, кавалеры… Яна вас у паганскую веру прыводзіць будзе — зьвярнулася Вольга Сьцяпанаўна да настаўнікаў.
— У якую паганскую веру? — спытаў Лабановіч.
Вольга Сьцяпанаўна засьмяялася.
— Ну, аставайцеся — будзеце ведаць.
— Дык хіба застанямося, Стары? — запытаў Садовіч прыяцеля.
Лабановіч паглядзеў на яго, уздыхнуў і патрос галавою.
— Алесь, Алесь, не спакушайся, брат, цяжка будзе жыць на волі, калі будзеш мець сэрца ў няволі!
— Гэта вы з практыкі гаворыце? — запыталася Вольга Сьцяпанаўна.
Лабановіч адказаў:
— Ён называе мяне „Старым“. Па праву старога я павінен мець усякую практыку і перасьцерагчы блазана.
— Го-о-о, браток ты мой! — падхапіў Тарас Іванавіч, — ці не ў Палесьсі пакінуў ты сваё сэрца?
Усе засьмяяліся.
— Маё сэрца са мною… Вось-жа я на злосьць вам застануся, у паганскую веру не пайду і на „неба Італіі“ пазіраць ня буду.
Вольга Сьцяпанаўна запляскала ў ладкі: яна была рада, што настаўнікі застаюцца, а Лабановіча яна тут-жа паставіла ў прыклад свайму мужу, на што Тарас Іванавіч адгукнуўся так:
— Я пакрыўдзіўся-б на месцы Лабановіча. Хіба ты, брат, ня мужчына, ці што?
Тым часам надыходзіў і вечар. Сонца схавалася за вапельную гару, а цень ад яе закрыла ўсё мястэчка, але дзень ніяк не хацеў саступаць месца вечару, і неба доўга заставалася ясным і сьветлым.
А ў Панямоні ўжо ўсе ведалі, што да Шырокага прышлі два настаўнікі, значыць збор сёньня будзе ў Тараса Іванавіча. Аб гэтым ведалі Найдус і старшыня і паведамілі аб тым і знаёмых сваіх, бо іх некалькі разоў можна спаткаць на дзень. А калі-б нават Найдус і старшыня нікому не сказалі, то ўсё роўна ведалі-б усе на гэта ў Панямоні і быў Ёсель.
У Ёселя ня было пэўнай профэсіі. Гэта быў бедны местачковы дзяцюк гадоў за дваццаць, бязвусы, безбароды, трохі заіка, трохі гультай і трохі прыдуркаваты. А можа ён проста прыкідаўся такім, каб мець больш права на тую ролю, якую выконваў ён, жывучы ў Панямоні. Усё яго жыцьцё праходзіла каля панямонскай „інтэлігенцыі“. Ад яе і жывіўся ён, слугуючы ёй і зносячы яе — кпіны. Зранку да самага вечара. шнураваў ён па мястэчку, няпрыметна заходзіў то да аднаго, то да другога, так што і заўважыць яго было трудна. Але варт было падгуляўшаму „інтэлігенту“ толькі крыкнуць „Ёсель“, як ён зараз-жа зьяўляўся, як-бы вырастаючы з зямлі. Яму давалі даручэньне зьбегаць з запіскаю да тае ці іншае асобы, прынесьці піва ці схадзіць купіць новую калоду карт. Пры гэтым, каб ён быў рухавейшым, яму давалі чарку гарэлкі ці шклянку піва. І Ёсель весела бег, куды яго пасылалі, а невялічкая здача зьяўлялася яго заработкам.
Ёсель хоць і быў няпісьменны, але вёў строгі рэестр імянін і ўсякіх сямейных сьвят у Панямоні. Дзён за два, за тры да такіх сьвят ён абходзіў сваю парафію і напамінаў „парафіянам“, што такі і такі, тады і тады будзе імяніньнікам. Яму казалі зьявіцца ў пэўны дзень, каб занесьці павіншаваньне. І Ёсель прыходзіў акуратна ў назначаны тэрмін і выконваў свой абавязак. На вечарох Ёсель быў неадлучна, стаяў у цяні, каб зьявіцца па першаму слову ў патрэбную мінуту.
Праўда, была яшчэ ў яго і здольнасьць пасьмяшыць, павесяліць гасьцей, калі яму ставілася такая задача. Тады яго частавалі — ну, разумеецца, недаедкамі, і Ёсель, уплятаючы сьвініну, строіў жарты і насьмешкі над законамі свае нацыі.
Чуць толькі пачало цямнець, Ёсель ужо быў на часох у Тараса Іванавіча і чакаў свае мінуты.
Першым прышоў Базыль Трайчанскі. Яго яшчэ звалі коратка: „База“. На твары яго красавала прыемная ўсьмешка і сам ён быў чалавек прыемны, хоць трошкі мешкаваты. Маючы размову з чалавекам, ён крыху ківаў галавою і глядзеў як-бы з-пад нізу, наўперад адным вокам, а потым, перакінуўшы галаву ў другі бок, другім. У гэтым пункце ён меў падабенства з курыцаю, калі яна шукае па хаце крошак.
Прывітаўся з колегамі, распытаў іх, ці на ўсё лета прыехалі, як ім паводзілася на настаўніцтве, ці зьбіраюцца быць летам на курсах. Кожны адказ маладых колег Базыль сустракаў добрадушным сьмехам. Такі ўжо прыемны чалавек быў Базыль Трайчанскі.
Тупат на ганку сьведчыў аб прыбыцьці новых асоб. Іх было дзьве: сядзелец Кузьма Скаромны і панямонскі абываталь Мікола Зязюльскі. Жылі-ж яны на сьвеце і займалі ў ім пэўнае месца: аб іх таксама трэба сказаць хоць колькі слоў. Скаромны быў чалавек з прэтэнзіямі на інтэлігентнасьць. Любіў ён зьбіраць грыбы і лавіць рыбу і меў нахіленьне да брудных анэкдотаў; любіў яшчэ гуляць у карты, але пабайваўся жонкі. Мікола Зязюльскі быў калісь багаты чалавек, задаваў форсу і прагульваў цэлыя сотні рублёў. Аб іх гаварылі з пашанаю. Але незаметна зьехаў ён на бзік і адышоў на задні плян. Страціў пашану і былую славу. І толькі нядаўна ў яго жыцьці здарылася адна праява, якая зрабіла яго чуць ня гэроем сярод панямонцаў: месяц таму назад, ужо калі Зязюльскі меў 53 гады, у яго жонкі радзіліся блізьняты. Гэты факт значна падняў курс Зязюльскага на біржы панямонскага жыцьця. Аб ім зноў загаварылі. Сам-жа Зязюльскі пасьля гэтага заганарыўся і казаў таму-сяму з пянямонцаў:
— Ну, куды-ж вы гадзіцеся.
А панямонцы чухалі голавы.
— Вось табе і Зязюльскі.
Зязюльскі прышоў ужо выпіўшым. Худы яго твар быў ружовы і блішчаў, як вычышчаны рондаль. Генэральскія вусы рабілі яго важным, нават да некаторай ступені і грозным, і толькі нізкі рост яго значна перашкаджаў поўнаму стану гэтай грознасьці.
Ён падышоў да маладых настаўнікаў, моцна паціснуў ім рукі і кожнаму па чарзе сказаў досыць доўгае слова прывітаньня і пасьля ўжо гэтага пацалаваў аднаго і другога.
Затым падсеў да Лабановіча.
— Любачка мая! — казаў яму Зязюльскі, — гляджу я на цябе і ўспамінаю твайго бацьку: тваё аблічча так напамінае мне нябожчыка!
Зязюльскі цяжка ўздыхнуў, журботна зьвесіў старую галаву, як-бы акамянеўшы ў вялікім смутку.
— Міхал, Міхал! нашто ты памёр?.. — голасам безгранічнай жальбы выкрыкнуў Зязюльскі і, падняўшы завільгочаныя сьлязьмі вочы на Лабановіча, сказаў:
— Гэта быў мой першы прыяцель, дружака… О, колькі разоў выпівалі мы з ім! — І яшчэ ніжэй апусьціў галаву.
— Эх…
Ён ня мог далей гаварыць і толькі безнадзейна махнуў рукой.
Покі Зязюльскі выліваў смутак свайго сэрца, сабралася амаль што ўся кампанія. Падышоў вядомы ўжо старшыня Брыль Язэп, памоцнік пісара, Савось Карэнчык, бяссочны, як таран, вяртлявы, суятлівы хлопец, і дзяк з цэрквы сьв. Магдалены, Майсей Памахайлік. Яго яшчэ называлі „места пячаці“. Гэтая мянушка вышла з сфэры валаснога праўленьня, бо там галоўным чынам былі блянкі з літарамі М. і П., дзе і ставілася пячаць. Дзяк належаў да тыпу людзей, якіх звычайна называюць цьвілымі або сьметанковымі. Ён быў крыклівы, гарласты і сваё права бараніў з такім жарам, што толькі адзін Тарас Іванавіч Шырокі, стукнуўшы кулаком-молатам перад носам Памахайліка, наводзіў на яго страх і змушаў Заціхаць.
Садовіч і яго прыяцель на першых часах адчувалі сябе трохі нялоўка сярод гэтае кампаніі, асабліва Лабановіч, і чакалі, што будзе далей. То той, то другі з гасьцей перакідаўся з імі адным-двума словамі, але агульнай тэмы для гутаркі не знаходзілася, як-бы гэтыя людзі выпадкам сышліся дзесь на вакзале, чакаючы поезда.
— Што-ж гэта Найдуса няма? — запытаўся Тарас Іванавіч. Ён добра ведаў, чаму няма Найдуса: Найдус каля новае настаўніцы пакручваецца, але трэба-ж было даць тон і нейк прыступіць да справы.
— Найдус ведае, дзе трэба хадзіць, — чмыхнуў сядзелец.
— Да яны зараз прыдуць, сказаў Карэнчык, — Тамара Аляксееўна і мяне заклікала, каб разам прыйсьці, але я не хацеў ужо станавіцца Найдусу ўпоперак дарогі.
— Чуеш, брат Стары, — шапнуў Садовіч прыяцелю: — давай, брат, адцісьнем Найдуса!
— Ну, што-ж? папробуй, — ціха адказаў Лабановіч.
Садовіч, яшчэ ня бачачы новае настаўніцы, кашлянуў басам, падаў наперад грудзі, — словам прыняў пэўную кавалерскую постаць. А Карэнчык яшчэ дадаў:
— Яна дачулася, што прышлі маладыя настаўнікі, і хоча пазнаёміцца з імі, — і паказаў галавою на настаўнікаў.
Садовіч незаметна штурхануў локцем Лабановіча, а той ціхенька азваўся:
— Грунт ёсьць.
— Прыдуць, — пераконана адазваўся Скаромны: — давай Тарас Іванавіч, абразікі, каб ня так маркотна было чакаць шчасьлівай пары.
Сядзельца падтрымалі, і Тарас Іванавіч, слаба протэстуючы, вышаў і зараз-жа вярнуўся з дзьвума калодамі карт.
Дзеля большай вольнасьці і разгону пастанавілі перайсьці ў клясны пакой. Тарас Іванавіч прынёс вялізную лямпу „Молнія“, запаліў яшчэ і вісячую лямпу, і ў клясе стала сьветла.
Каля карт аб‘ядналася перш невялікая група гасьцей. Сюды падсеў старшыня. Увесь час ён маўчаў, а цяпер пачаў прыглядацца да карт. Аказалася, што гэтымі картамі іграць ужо нельга: на аднэй ражок зьдзёрты, на другой падазрэнная плямка заметна. Адным словам, ігра тут небясьпечна… Няма ў людзей веры ў адносінах аднаго да другога. Можа ад гэтага часамі і цяжка бывае чалавеку.
Тарас Іванавіч сказаў з запалам:
— І чалавек з часам аблупліваецца, і пашпарт мяняеш ты ў воласьці, а то дзіва, што карты зашмуляюцца.
Тараса Іванавіча тайком лічылі іграком ня зусім лёйяльным, але аб гэтым яму ў вочы не казалі. Тарас-жа Іванавіч у цеснай кампаніі часамі скажа:
— На тое-ж і шчупак у моры, каб карась не драмаў.
Аблаяўшы старшыню „капшуком“, Тарас Іванавіч зычна крыкнуў:
— Ёсель!
І зараз-жа дзесь у глыбі дома затухкалі ногі, а яшчэ праз момант на парозе стаяў Ёсель.
— На, зьбегай да Моні і прынясі дзьве калоды карт. Да жыва — на аднэй назе!
Ёсель узяў грошы, забалбатаў нешта і, шырока ступаючы, зьнік за дзьвярыма.
— А-а-а! — разам ахнула некалькі галасоў: праз тыя-ж дзьверы пад ручку ўваходзіла пара — Тамара Аляксееўна і Найдус. Найдус быў прылізаны, у чорнай тужурцы з бліскучымі гузікамі. Ясна, што была пастаўлена стаўка на закасаваньне ўсіх іншых прэтэндэнтаў на прыгожую дзяўчыну. На губах у Тамары Аляксееўны красавалася ўсьмешка, да такая чароўная, што хіба толькі той ня мог крануцца ёю, што ўжо высах на 90 проц.
Найдус галантна падводзіў сваю даму да кожнага госьця, з каторым і віталася яна ўсё з тэю-ж чараўнічаю ўсьмешкаю, прычым кожны стараўся сказаць ёй пры гэтым самы прыемны панямонскі комплімэнт, а калі ў каго не знаходзілася такога, то хоць адказнаю і таксама прыемнаю ўсьмешкаю выказаць сваё захапленьне яе прыгожасьцю.
Карэнчык таксама расплыўся ў усьмешку, але гэтая ўсьмешка вельмі мала дадала яму хараства. Ён быў нават намерыўся сказаць, але з яго губ сарвалася адно толькі шыканьне. А Тарас Іванавіч перахваціў Тамару Аляксееўну ад Найдуса, сказаўшы:
— Кіньце вы гэтага таўкача: я вас пазнаёмлю з нашымі колегамі, — і сам павёў яе да настаўнікаў.
Тамара Аляксееўна з усімі віталася моўчкі, асьвятляючы кожнага ўсё тэю-ж чараўнічаю ўсьмешкаю. Паходка яе была плыўкая, мяккая. Цёмна-каштанавыя валасы, завітыя спрытнаю, напрактыкаванаю рукою, спускаліся бясконцымі хвалямі на верхні абрыс твару, даючы яму шыкозную аправу.
Знаёмячыся з Садовічам, яна проста-такі асыпала яго іскрамі з „неба Італіі“, а верхняя губка яе, чуць-чуць перахвачаная пасярэдзіне ямінкаю, лёганька задрыжала пад павевам прыямнейшай на сьвеце жаночай усьмешкі.
— Гэта — сьвяцільнік Бабруйшчыны, — рэкомэндаваў Тарас Іванавіч Садовіча. А „сьвяцільнік Бабруйшчыны“ кіўнуўся ўсёю фігураю і толькі кашлянуў басам.
— А гэта — прасьвяціцель цёмнага Палесься, вялікі пустэльнік, але не кладзеце яму пальца ў рот.
Тамара Аляксееўна падала руку „пустэльніку“, а другою рукою лёганька шлёпнула па руцэ Тараса Іванавіча і назвала яго „златавуст панямонскі“. Гэта былі яе першыя словы. А Тарас Іванавіч, каб апраўдаць славу „златавуста панямонскага“, сказаў аб Лабановічу яшчэ:
— Тут, на тэрыторыі, дзе красуе ваша прыгожаства, ён асьмеліўся заявіць, што ня будзе прызнаваць паганскай веры…
— Ой, скажу Вользе Сьцяпанаўне, — пастрашыў Лабановіч Шырокага, — ня мінуць табе чарпака.
Тамара Аляксееўна з дакорам паківала галавою, пазіраючы на Лабановіча, а Тарас Іванавіч з жарам выпаліў:
— З-за Тамары Аляксееўны гатоў пад розгі легчы і на крыж пайсьці.
Але якраз увайшла Вольга Сьцяпанаўна, і Тарас Іванавіч асекся і разыграў ролю дурасьлівага школьніка ў момант паяўленьня грознага настаўніка.
Тамара Аляксееўна кінулася да Вольгі Сьцяпанаўны і па жаночаму звычаю пацалавалася з ёю.
— Каго-ж вы, Тамара Аляксееўна, у паганскую веру прыводзіць будзеце? — запытала гаспадыня.
Госьці засьмяяліся, зашумелі, а Тамара Аляксееўна; крадучыся, як кошка, накіравалася да Садовіча: Садовіч стаяў у недаўменьні і ня ведаў, што будзе далей і як рэагаваць на ўсё гэта. А настаўніца падышла блізенька, працягнула руку і ўзяла Садовіча за вуха і павяла яго вакол стала пад громкі сьмех панямонскай „інтэлігенцыі“. На поўдарозе Садовіч спрытна падхапіў яе пад руку і вызваліў сваё вуха. Потым удваіх яны пайшлі да Лабановіча. Як толькі Тамара Аляксееўна працягнула руку, каб узяць за вуха, ён адскочыў у бок.
— Эге! — пачуліся галасы: — паляшук не даецца.
І пачалася беганка. Лабановіч вывёртваўся ўсякі раз, калі Тамара Аляксееўна, здавалася, вось-вось схваціць яго за вуха. Яна ганялася за ім па клясе, па лаўках, але дарма. То той, то другі з гасьцей стараліся памагчы настаўніцы ўзяць за вуха непакорлівага „паляшука“, але ён вылузваўся, уцякаў і падражніваўся:
— Кароткі ў вас рукі.
Сам Тарас Іванавіч прышоў ёй на папамогу. Не спадзяючыся дагнаць вёрткага „паляшука“, ён скраўся ззаду і наваліўся ўсім сваім сяміпудовым целам на Лабановіча і ўшчаміў яго жалезнымі рукамі. Рвануўся бедны хлопец, але вырвацца ня здолеў. Тамара Аляксееўна з растропанымі валасамі падбегла і хацела ўжо панастаяшчаму ўзяць за вушы і колегу. Але ў колегі рукі напалавіну былі вольны і ён ухапіў яе рукі разам з батыставымі рукавамі. Вырываючы рукі, Тамара Аляксееўна разарвала рукаў:
— Гадасьць вы! — сказала яна і пабегла да Вольгі Сьцяпанаўны, каб зашыць рукаў свае блузкі.
Так забаўлялася панямонская інтэлігенцыя. У той час, калі адбываўся абрад „паганскай веры“, людзі сур‘ёзныя і солідныя, як Скаромны, старшыня і дзяк Памахайлік, прыводзілі ў парадак прынесеныя Ёселем карты, адкідалі непатрэбныя, пачынаючы з двоек і канчаючы шасьцёркамі, і пералічалі, ці ўсе карты ў калодах.
Калі шум аціх, яны вылезьлі з-за лавак і падышлі да стала.
— Ну, — сказаў Памахайлік: — будзем служыць набажэнства.
— Хто закладае банк? — спытаў сядзелец. Звычайна, ніхто першым не называўся. Такі ўжо быў звычай у Панямоні. Наўперад трохі таргаваліся, рабілі від, што нікому, іграць у карты не хацелася, а хто проста казаў, што грошай няма. Канчалі-ж тым, што цягнулі карты. У каго аказвалася старшая масьць, той і садзіўся закладаць банк.
Дзяржаць банк выпала Базылю Трайчанскаму. Павольна, ня поручы гарачкі, сеў Базыль на самым выгодным месцы за сталом, азірнуў кампанію, кіўнуўшы направа і налева, палажыў на стол два рублі „банку“ і стаў раздаваць карты, пытаючыся, колькі хто бярэ карт. Потым браў другую калоду, тасаваў яе на ўсе бакі і ўсімі спосабамі і даваў каму небудзь „зьняць“. Зьнімаць трэба было асьцярожненька, каб, ня дай божа, ніхто не падгледзеў карт, і выкладаў дзьве карты першага раду. Такая ігра называлася „тэфталем“, Яна была ў пашане сярод панямонскіх інтэлігентаў. Першыя дзьве карты не аплачваліся і замяняліся другімі. Пасьля гэтага банкір патрабаваў ад партнэраў плату. Плацілі, хто колькі назначаў: 15, 20, 10, 40 капеек, у залежнасьці ад велічыні банку. Банкір павінен палажыць пяць радоў: чатыры рады па дзьве карты, а пяты рад — адну карту. Хто браў у другім радзе, той меў з банку ўдвойчы болей свае стаўкі, у трэцім — утройчы і г. д. У дзевятым радзе выкладалася толькі адна карта, і калі чыя карта брала ў гэтым радзе, той атрымліваў у дзевяць разоў болей свае стаўкі.
Калі на стале зазьвінелі грыўні, залатоўкі, саракоўкі і паўрублі, Садовіч ціха сказаў Лабановічу:
— Давай, брат, папробуем. А ну-ж!
Лабановіч першы раз бачыў такую ўрачыстую, такук паважную ігру, Была спакуса выіграць, і самы процэс такой ігры быў цікавы, асабліва калі хто браў „дзевяты вал“.
— Чорт яго, брат, ведае, — адказаў ён.
У тоне гэтага адказу чулася жаданьне папробаваць шчасьця.
Успомнілася Палесьсе, Цельшына. Як-бы з нейкага мроку глянулі вочы панны Ядвісі, і хваля нейкага болю кальнула ў сэрца. Жаль, крыўда адчуліся ў ім. А дзесь, у падсьвядомасьці, як-бы нейкі голас казаў, як неразумна, як гадка траціць свой час у такіх забавах. А твары партнэраў, рэзка зьмененыя прагавітасьцю гэтых грошай, яшчэ больш павялічвалі няпрыемнае адчуваньне.
Садовіч падышоў да стала, узяў у банкіра тры карты, дастаў свой шчупленькі кашалёк і вынуў тры грывеньнікі.
Некаторы час Лабановіч стаяў збоку, аддаўшыся сваім думкам аб тым, што так моцна жыло яшчэ ў яго сэрцы.
Банкір толькі-толькі намерыўся выкладаць платны рад, як увайшла Тамара Аляксееўна. Яна зашыла рукаў і прывяла ў парадак прычоску. На губах яе красавала ўсё тая-ж усьмешка.
— Тамара Аляксееўна, ці ня ўгодна вам картачку? — запытаў банкір.
Тамара Аляксееўна здалёк працягнула руку.
— Пару.
Ёй зараз-жа далі месца за сталом, і яна села каля шчасьлівага Садовіча. Заплаціла грошы, закурыла папяроску. Лабановіч хацеў падыйсьці і папрасіць прабачэньня. Яна-ж не падняла на яго сваіх вачэй, паціху перагаворвалася з Садовічам і часамі сьмяялася кароткім сьмехам.
Ня граў у карты і Зязюльскі. Ён сьпярша сядзеў здалёк і пыхцеў папяросаю, скручанаю з махоркі. А каб махорачны дым ня біў у інтэлігенцкія насы, ён разганяў яго рукою, бо ўладары гэтых насоў заяўлялі протэст. Так і цяпер Тарас Іванавіч, чмыхнуўшы носам, прамовіў, глянуўшы ў бок Зязюльскага:
— Ты, бацька-дубальтовік! Зноў засмуродзіў!
Зязюльскі шпурнуў сваю суслу-папяросу. Яна ўпала дзесь на лаўку і, як ракета, пырскнула іскрамі.
— Ты мне школу спаліш! — накінуўся на яго зноў Тарас Іванавіч.
Зязюльскі затаптаў папяросу і падышоў да стала і прыпыніўся за сьпінамі ігракоў. Калі банкір пачаў класьці карты ў рады, то на адзін момант стала ціха, як у магіле.
У другім радзе ня вышла нічыя карта.
— Мост кладзе! — сказаў Найдус і зірнуў на няверную Тамару Аляксееўну.
— Для банку гэта нядобры знак, — азваўся Базыль-банкір.
— Ёсьць! — крыкнуў Карэнчык і выкінуў на стол чырвеннага ніжніка.
— Вярнуў сваю стаўку, — падаў голас і Садовіч і таксама выкінуў сваю карту.
Перад чацьвертым радам стан напружанасьці сярод ігракоў павысіўся.
— Мая! — сказала Тамара Аляксееўна і засьмяялася.
Банкір заплаціў грошы і клаў другую карту чацьвертага раду.
— Мая! — яшчэ грамчэй заявіла Тамара Аляксееўна.
Шум адабрэньня пранёсься сярод ігракоў.
— Ёй у каханьні і ў картах вязе, — гаротна сказаў Найдус.
— Ну, ты так даеш, што зараз іграка страціш. Давай дзевяты рад, — загрымеў Тарас Іванавіч.
Напружанасьць яшчэ ўзрасла.
А Базыль асьцярожненька пасунуў уніз дзевятую карту, зірнуў на яе край, уздыхнуў, кіўнуў галавою направа і налева, каб даведацца, чыя бярэ дзевяты рад. Прыемна ўсьміхнуўшыся, ён ткнуў пальцам у карты Садовіча.
— Стары! — гукнуў Садовіч: — дзевяноста капеек зарабіў!
А Тарас Іванавіч з шумам шпурнуў на стол карты.
— Прапёр шэсьцьдзесят капеек, прызнаўся Памахайлік.
— Скупы ты, Базыль, чалавек! — чмыхнуў сядзелец.
— У яго і сьнегу на коляды не дастанеш, — з дакорам прамовіў Тарас Іванавіч.
— Не пасуседзку робіш, Базыль, — упікнуў яго і старшыня. А Тамара Аляксееўна і Садовіч пахвалілі яго.
— Маладзец, Базыль!
— Вам заўсёды гатоў! — азваўся з прыемнаю ўсьмешкаю Базыль.
— Банк удвоіўся.
І пачаў зноў тасаваць карты.
— Вось вязе — як няхрышчанаму: з першай кідкі банк удвоіў, — з зайздрасьцю сказаў Памахайлік. А партнэры тымчасам зноў палезьлі ў кішэні.
— Што-ж ты, мілачка, сядзіш? — так запытаў Зязюльскі Лабановіча.
— Вазьмі картачку. Па пятачку. Многа не прайграеш і ня выйграеш, а час правядзеш з прыемнасьцю… Дай папяросу.
Лабановіч і сам памыкаўся папрабаваць — вельмі было спакусна і цікава.
— Дай нам пару картачак, — сказаў Зязюльскі да банкіра.
— Калі ласка.
— Добрыя карты! — шапнуў Зязюльскі, глянуўшы на званковую дзевятку і на храстовага караля. Ён прыняў самы жывы ўдзел у новай ролі Лабановіча.
— Пастаў на дзевятку дзесяць капеек, а на караля — пяць… Стой, я яшчэ прымажу пяць капеек на дзевятку.
Зязюльскі пашукаў па кішэнях і выцягнуў мядзяк.
— Стаў, сьмела!
Ігракі ўваходзілі ў большы азарт. У банку было даволі многа грошай. Хто прайграў, таму хацелася адыграцца і яшчэ зарабіць, а хто выйграў, таму хацелася выйгрыш свой павялічыць, І грошы ямчэй і часьцей зьвінелі на стале, плывучы ў банк. Карэнчык гадаў на пальцах: ніжнік — сямёрка. Ніжнік — сямёрка. І стараўся пацэліць палец у палец, разьвёўшы ў бок рукі і робячы імі некалькі калаваротаў. І калі выходзіла, што палец стыкаўся з пальцам пры слове „ніжнік“, то на ніжніка і ставілася болей.
У Памахайліка быў другі спосаб гаданьня. Ён клаў карты роўненька на край стала і стукаў у іх далоньню, і тая карта, што адлятала далей, ставілася вышэй.
Чараваў і Найдус, але яго чараўніцтва было асобнага парадку. Тут было нешта задумана і загадана. Не адны Толькі грошы прымаліся тут пад увагу: да яго прышла чырвенная дама, якая сымболізавала сабою Тамару Аляксееўну. Найдус адлажыў даму і падсунуў пад яе тайком паўрубель, а потым, падумаўшы, палажыў зьверху яшчэ грыўню і сказаў банкіру:
— На карце і пад картаю.
Банкір толькі галавою паківаў і, сказаўшы: „бярэце грошы“, стаў выкладаць рады.
— Рана вышла! — сказаў Памахайлік, выкідаючы на стол карту.
— Наша возьме! — падбадраў Зязюльскі Лабановіча.
— Гані сюды! — крыкнуў Тарас Іванавіч і адвярнуў сваю карту пад катораю ляжаў рубель.
— Вот угадае паставіць, — зьдзівіўся банкір, адлічаючы тры рублі з банку.
— Я-ж табе чатыры прасадзіў.
У чацьвертым радзе ўзяў кароль Лабановіча па пяць капеек.
На сьмех паднялі, а Зязюльскі сказаў:
— Мы яшчэ дзевяты рад возьмем. Пяць капеек зарабіў — і то добра.
З заміраньнем сэрца ўсе чакалі дзевятага валу. Банкір паглядзеў у бок Тараса Іванавіча і Найдуса.
— Ня даць-бы ім.
— Нам давай! — крычаў Зязюльскі.
— А ў вас што?
Лабановіч паказаў дзевятку.
— Ваша! — радасна крыкнуў Базыль.
— А што?!
І Зязюльскі пачаў штурхаць локцем Лабановіча, а ігракі кінулі злосна карты.
Бедны Найдус хацеў незаметна забраць поўрубля з-пад дамы, але банкір сачыў акуратна.
— Гані! Гані!
І забраў паўрубель і грыўню. А Тарас Іванавіч пацікавіўся картаю, як ні хацеў Найдус выдаваць свае таямніцы.
— Ха-ха-ха! — рагатаў Тарас Іванавіч: — Тамара Аляксееўна, нашто вы падвялі Найдуса? — І паказаў ёй чырвенную даму.
— Стукаю! — крычаў банкір, — промэнат!
Гэта значыць, банк утроіўся і будзе апошняя здача карт.
— Прапёр, брат, выйгрыш і сваіх пяцьдзесят капеек, — тужліва прызнаўся Садовіч свайму прыяцелю, — пушчу яшчэ рубель і квіта… Ты, брат, маладзец — дзевяты вал узяў.
— А й ты-ж узяў.
— Я яшчэ вазьму, — храбрыўся Садовіч.
Базыль раздаў карты. Банк яго рос. Найдус пачырванеў — відаць высокія меркаваў стаўкі. А Зязюльскі тымчасам даваў дарады Лабановічу, як якую паставіць карту. Паставілі ўвесь папярэдні выйгрыш. Садовіч таксама павялічыў стаўку і заміж рубля паставіў два. Тамара Аляксееўна была зусім спакойна, але чараўнічая ўсьмешка зьбегла з яе губ. Цяпер толькі ігра перайшла ў вышэйшую ступень напружанасьці.
Трывожна акінуў Базыль вачамі поле сваіх праціўнікаў. У банку было рублёў дваццаць. Хацелася захаваць гэты банк, зьняць як можна больш. А ігракі прагавітымі поглядамі акідалі кучу грошай, кожнаму хацелася як найбольш выцягнуць з гэтае кучы.
Банкір нават закурыў.
Яму шчасьціла. Нават дзевятага раду нікому ня даў.
Вылажыўшы апошнюю карту, банкір пазьбіраў „мазы“ з-пад карт і абедзьвюма рукамі пасунуў да сябе кучу грошай.
— Набраўся, як жаба гразі! — з зайздрасьцю прамовіў Найдус, хоць ён трохі „адбіўся“ за гэты раз.
Лабановіч спусьціў свой выйгрыш, але Зязюльскі паддаваў яму духу.
— Выйграем яшчэ! Ты толькі мяне слухай.
Садовіч ціхенька падышоў да Тараса Іванавіча і напомніў яму аб трох рублёх доўгу.
— Браток ты мой родненькі! Я-ж голы астаўся: сем рублёў прасадзіў!.. Пачакай трохі.
Калі на першы банк банкіры не знаходзіліся, то цяпер іх выскачыла адразу цэлых тры.
— Я дзяржу банк! — загарланіў Памахайлік.
— Банк стаўлю я! — замітусіўся старшыня.
— Шыш аднаму і другому, — грымнуў Тарас Іванавіч і схапіў карты, расчышчаючы месца за сталом.
— Я першы сказаў!
— Паставіш яшчэ, чорт цябе ня возьме! — сказаў Тарас Іванавіч і палажыў на стол тры рублі.
Скрыва глянуў Памахайлік.
— Гэта-чорт ведае што! З рук вырываць карты!.. Бочка! — дадаў ён, панізіўшы голас.
— Заткніся, кадзіла… добрасьмярдзючае! — Тарас Іванавіч павярнуўся да Памахайліка, акінуў грозным вокам.
— Ціха вы, усе нагуляецеся, — лагодненька сказаў да іх Зязюльскі.
Тарас Іванавіч пачаў раздаваць карты.
— Табе колькі даць, масла ты лампаднае? — спытаў ён Памахайліка ўжо тонам згоды.
— Не хачу на твой банк карты браць.
Памахайлік сядзеў надзьмуты.
— Каяцца будзеш: карты бяручыя.
— Ну, давай.
Злосьць у Памахайліка прайшла.
— Піва, горла прамачыць!
— Базыль, пасылай па піва!
Базыль не спрачаецца. Ён нічога ня мае проціў піва і адлічвае грошы на тузень піва, бо ён-жа выйграў.
На сцэну выходзіць Ёсель, зьнікае, а праз нядоўгі час тарабаніць поўны кош піва.
Банк Тараса Іванавіча цягнецца доўга. Грошы прыходзяць і выходзяць. Садовіч некалькі разоў даведваецца свае кішэні. Зязюльскі дыплёматычна адышоў ад свайго „вучня“, бо „настаўніцкія“ дарады аказваюцца марнымі.
— Ну што? — пытае Садовіч прыяцеля.
— Кепска, брат, — трасе галавою Лабановіч.
Яны адыходзяць ад стала, п‘юць піва. Від у іх далёка ня гэройскі.
— Ведаеш, брат, дзесяць рублёў прапёр… У цябе ёсьць грошы? — пытае Садовіч.
— Слаба, брат.
Выпіваюць яшчэ.
Піва шаломіць стомленыя голавы, робіцца трохі весялей. У вачох стаяць фігуры карт, у вушах грошы зьвіняць, а там, дзесь у нутрах-глыбінах, штось ные, баліць і снуюцца неспакойныя думкі. А голас спакусы шэпча — яшчэ ўсё можна паправіць, вярнуць свае грошы…
— Эх, вярнуць-бы свае грошы!
Садовіч дыміць папяросаю. Лабановіч прытлядаецца да ігракоў. Ня людзкія цяпер у іх твары: драпежніцкія, прагавітыя, закураныя дымам і пылам. Твар у Тамары Аляксееўны асунуўся, яна як-бы пастарэла. Лабановіч думае, рысуе ў думках сваіх вобраз яе ў старасьці… Праціўна.
За сталом шум, лаянка.
— Промэнат! — грыміць Тарас Іванавіч.
— Пазыч мне рубель, — кажа Садовіч.
— Ведаеш, брат, што, адзываецца Лабановіч, — давай незаметна, як пабітыя сабакі, пойдзем дадому?
— Я чую, што адыграюся. Пазыч рубель. Папрабуем яшчэ.
Яны ідуць да стала, бяруць карты. І ў самы ўрачысты момант апошняй раздачы адчыняюцца дзьверы. На парозе спыняецца новая фігура, зьнімае заношаны капялюш, кланяецца, і па ўсіх куткох клясы разьліваецца насьмешлівы голас:
— Добры вечар, гэроі зялёнага поля!
Тутэйшым „інтэлігентам“ чалавек, што стаяў цяпер каля парогу ў заношаным капялюшы, быў добра знаёмы.
Яго паяўленьне нікога ня зьдзівіла. На яго прывітаньне ніхто не азваўся, бо ўсе былі ў гарачцы апошняй здачы карт. Новым ён быў толькі для маладых настаўнікаў. Няясная ў мроку постаць яго выплыла на сярэдзіну клясы, дзе было сьветла.
Лысы, лоб круты, маршчыністы. Сам сутулаваты, прысадзісты. Адзеты бедна, але паінтэлігенцку. З пачатку цёмная, па канцох рыжая, барада яго пачыналася чуць не ад самых вачэй. Бровы навіслыя, густыя. Твар пануры, але ён часта мяняецца. Вочы неспакойныя, часамі глядзяць нейк дзіка, і іх выраза таксама мяняецца часта. З вушэй тырчаць цэлыя кусты густых валасоў. Гаворыць чотка, выразна, гладка, нават красамоўна. У некаторых пунктах размовы звонка б‘е далоньню аб далонь. На від яму гадоў пад пяцьдзесят. Гэта быў ніхто іншы, як „Радактар“. Сапраўднае-ж прозьвішча яго было Бухберг.
„Радактар“ таксама быў настаўнікам. У яго вышлі нелады з народам Іеговы, сынам якога ён быў, і школу прышлося пакінуць. Ён рэзка нападаў на звычаі свайго народу, жорстка высьмейваў яго забабоны і, як той старажытны біблійны прарок, бічаваў яго акасьцянеласьць і консэрватызм. Праціўнікі называлі яго „місюгінэ“, што значыць вар‘ят, і хацелі забіць яго каменьнямі. Была раз рукапашная стычка з імі, але ён паразьмятаў іх сілаю і крэпасьцю кулакоў сваіх.
Ніхто не даваў яму дапамогі, і „Радактару“ прыходзілася вельмі цяжка. Але ён гнуў сваю лінію і ні на якія компромісы ня ішоў. Ён быў дапісчыкам провінцыяльнай газэты і выкрываў „язвы на грамадзкім целе“. Але „Радактар“ не здавольваўся роляю дапісчыка. У галаве яго было многа ўсякіх ідэй. Адна такая ідэя — прыступіць да выданьня панямонскай газэты. Ён разьвіў і пропагандаваў гэтую ідэю сярод панямонскай інтэлігенцыі. Але словы яго падалі на камяністы грунт і засыхалі, ня даўшы прорасьці, бо ніхто на іх не адгукнуўся. Тады „Радактар“ махнуў на ўсіх рукою і ўзяўся за газэту сам адзін. Яго газэта называлася „Панямонскія Ведамасьці“. Уся яна ад пачатку да канца складалася самым „Радактарам“. Газэта выходзіла раз у два тыдні. Тыраж яе быў ад 10 да 15 экзэмпляраў. Рассылалася яна не па пошце: сам „Радактар’“ прыносіў яе на кватэры сваіх падпісчыкаў у рукапісным відзе. Цана № значылася 10 кап.
Досыць дзіўныя былі адносіны паміж Радактарам і падпісчыкамі: падпісчыкі пабайваліся Радактара, а Радактар пабайваўся падпісчыкаў, каб яны часамі не адмовіліся купляць яго газэты. Радактару прыходзілася ламаць галаву, хітрыць, пускацца на ўсякія выдумкі, выбіраць жанр і форму ў дастасаваньні да панямонскага жыцьця і да характару самых панямонцаў.
Радактара часта можна было бачыць у розных куткох Панямоньня. Хадзіў ён сур‘ёзны, задумлёны, да ўсяго прыглядаўся, прыслухоўваўся і часамі нешта запісваў у сваю патрапаную кніжачку, абмытую потам Радактара.
Радактар спыніўся каля стала, шырока разьвёў рукі.
— Што я бачу! Змаганьне на зялёным полі!.. О, людзі, людзі! Як далёка адышліся вы ад законаў разумнага жыцьця!
— Так, дружа Радактару: жыцьцё — гэта адвечнае змаганьне. І гора тым, хто будзе пераможан! — тонам філёзофа адказаў Тарас Іванавіч. Ён нават не абярнуўся ў бок Радактара і ня ўсё чуў, што сказаў Радактар: трэба было сачыць за платаю.
А Памахайлік дадаў:
— У поце ліца твайго будзеш ты есьці хлеб свой.
— Не трудівыйся да не яст, — уставіў і сваю ўвагу Найдус.
А Радактар як-бы ня чуў нічога гэтага і казаў далей:
— Там, за гэтымі сьценамі, вялікі дом прыроды. Столь яго — неба, расквечанае зорамі. Памост — зямля, дзе чуецца дыханьне травы і красак. Там прастор, якому няма граніц. Там кніга адвечнай мудрасьці разгортвае свае таямніцы. Вы, у каго ёсьць вушы, каб чуць, і вочы, каб бачыць! Ідзеце на прастор, разьнімеце крыльлі мысьлі, каб пазнаць парадак рэчаў і атрэсьці фуз, бруд і пыл, бо імі засьлеплены вочы вашы, бо вы заперліся ў цесныя сьцены, вы прышлі ў катух, поўны смуроду, вы атруцілі яго сваім дыханьнем.
— А сам Радактар чаго прышоў у катух? — запытаўся Найдус, ня зводзячы з карт вачэй.
— Дзівак, дзівак, а што-небудзь ды змарозіць наш Радактар! — адгукнуўся сядзелец і пусьціў сьмех у вусы.
І гэтыя словы Радактар прапусьціў між вушэй. Ён трагічна патрос лысаю галавою.
— Эх, людзі, людзі! Адзебялела сэрца ваша і вушамі вы цяжка чуеце. Як далёка, кажу вам, стаіцё вы ад жыцьця! І калі вы, соль зямлі, страцілі салёнасьць, то што сказаць аб гэтых малых? Я бачу трупныя цені на вашых тварах. Рука прагавітасьці кладзе на іх свае пячаці і выводзіць зьвера з глыбінь вашае істоты. Бяссонныя ночы запісваюць на іх доўг свой, і вы аддасьце яго бясчаснаю старасьцю і болем змучанага цела…
Радактар яшчэ гаварыў, але яго ніхто ня слухаў. Да вушэй ігракоў даляталі асобныя словы бяз усякага значэньня іх: звон срэбра і шолах бумажак глушыў іх. І да гэтага бічаваньня Радактара панямонцы прывыклі, лічылі зьяваю звычайнаю, сам-жа Радактар быў чалавек, у якога „ня ўсе былі дома“. А для вуха Лабановіча гэтыя словы гучалі дакорам, і чулася ў іх горкая праўда і захованы сэнс.
Тарас Іванавіч уступіў месца Памахайліку. Ён вельмі ўдала ўтроіў банк, пасьля чаго пайшоў піць піва.
Радактар змоўк. Вочы яго патухлі. Адвярнуўся ў другі бок, апусьціў уніз вочы і задумаўся, а потым надзеў парыжэлы капялюш і вышаў, нічога не сказаўшы. У „Кроніцы Занямонскага жыцьця“ трэба было зрабіць сякія-такія дадаткі. Ён пайшоў дамоў, у сваю цесную каморку, запаліў агарак сьвечкі і стаў пераглядаць сваю газэту — надыходзіў тэрмін яе выхаду ў сьвет. Перад Радактарам ляжаў рукапісны аркуш паперы. Буйнымі літарамі ўгары гэтага аркуша было напісана:
Газэта пачыналася з перадавіцы, Перадавіца памечана:
„Панямонь, 10 мая“.
„Наша мастэчка — досыць значны цэнтр у воласьці. Па Перапісу 1897 году ў ім значыцца дзьве тысячы восемсот сорак чалавек насяленьня. Прымаючы пад увагу натуральны прырост, мы ня зробім вялікае памылкі, калі скажам, што цяпер Панямонь мае тры з палавінаю тысячы насяленьня. Між тым, у мястэчку ёсьць толькі дзьве пачатковыя школы: двухклясная міністэрская і аднаклясная жаночая. Само сабою зразумела, што гэтыя школы ня могуць, далёка ня могуць абслугоўваць інтарэсы насяленьня ў сэнсе здаваленьня яго патрэб у адносінах асьветы. Насьпела пільная, неадкладная патрэба ў адчыненьні новых школ у Панямоні.
Паўстае пытаньне: якую-ж школу мы павінны пропагандаваць у Панямоні? Якая школа можа найболей адпавядаць патрэбам і інтарэсам мястэчка і воласьці?
Рэдакцыя „Панямонскіх Ведамасьцяў“ бярэ на сябе сьмеласьць заявіць і гэтым выказаць агульнае жаданьне грамадзян Панямоньня, што такою школаю можа быць толькі гімназія або прогімназія, але ва ўсякім разе ня ніжэй прогімназіі.
Як паказваюць факты, ні ў якой другой воласьці не заўважваецца такога цягненьня моладзі да навукі, як у Панямонскай. Чым гэта аб‘ясьняецца? Воласьць наша малазямельная, зямля неўрадлівая. Стала быць, у аснове гэтай прагі моладзі да навукі ляжыць экономічны фактар. Ну, фактары, разумеецца, могуць быць розныя: Довід Пінхалес таксама быў „фактарам“, а цяпер ён адчыніў сваю краму… Але мы адхіляемся ад нашае тэмы. Куды-ж ідзе наша моладзь? Дзе знаходзіць яна здаваленьне сваім імкненьням, свайму жаданьню? Шырокаю хваляю плыве яна ў настаўніцкія сэмінарыі, у гарадзкія вучылішчы, плыве за дзесяткі і сотні вёрст пехатом, з лапцямі за плячамі, без капейкі ў кішэні. Але толькі нямногім шчасьліўчыкам удаецца папасьці ў гэтыя школы, пераважная-ж большасьць маладых людзей астаецца за парогамі школы.
Колькі гора, колькі трагэдый перажывае наша сучасная моладзь! Адгэтуль і ясна, што наша Панямонь павінна мець школу павышанага тыпу, а такою школаю можа быць гімназія. Трэба даць ходу нашай моладзі. Шырэй дарогу ў храм навукі! Няхай-жа закрасуе Панямонская гімназія!
◆ Нас паведамляюць, што ў засьценку Пранукі былі ўжо два выпадкі пакражы коняй у сялян. Паліцыя на чале з нашым бравым паважаным вураднікам Тупальскім прымае энэргічныя меры для вылаўленьня зладзеяў. Да гэтага часу напасьці на іх сьлед не ўдалося.
◆ Сяляне вёскі Красны Бераг ужо даўно судзяцца з адміністрацыяй князя Радзівіла за сэрвітутную пашу. Апошнія капейкі выцягаюць з іх розныя дамарослыя адвакаты, але толку з гэтага няма. Акружны суд прысудзіў адабраць пашу ад сялян. Сяляне пераносяць справу ў судовую палату.
Ня шкодзіла-б успомніць тут усім вядомую прыказку.
◆ Апошнімі днямі, у зьвязку з сухою пагодаю, пачалі гарэць Радзівілаўскія лясы.
◆ Каталіцкае насяленьне воласьці, адміністрацыя князя Радзівіла, дробныя арандатары, а таксама і шляхта робяць захады аб адчыненьні ў Панямоні касьцёлу, зачыненага з 1863 году. Як нам удалося даведацца, касьцёл будзе адчынены, і ўжо назначаны ксёндз Савікня.
◆ У Малкі Шулькін трэцяга дня адбыўся вобыск. Агэнты акцызнага нагляду шукалі гарэлкі: быў зроблен данос, то Шулькін трымае патайны шынок. Знойдзена поўбутэлькі гарэлкі, пяць засмажаных тараноў, хвост, рэбры і галава ад селядца. Напісан пратакол.
◆ На Юр‘еўскім кірмашы адбылася ўпартая бойка паміж нашым панямонскім чэмпіёнам Пятрусём Маргуном і сялянамі вёскі Чыхуны. Ня гледзячы на тое, што перавага была на старане Чыхуноўцаў, наш чэмпіён, выхваціўшы з цялежкі шворан, разагнаў іх, і поўная перамога засталася за нашым чэмпіёнам.
Як відаць, мы ўступаем у паласу мілітарызму: народ б‘ецца шворнамі, а мозг гэтага народу, інтэлігенцыя, практыкуецца ў стратэгіі на „зялёным полі“.
Ва ўсякім разе, начальству варта было-б зьвярнуць увагу на чэмпіёнаў шворна і „зялёнага поля“ і выдаць ім мядалі за храбрасьць.
У падножжы вапельнай гары, непадалёку ад магілак, час-ад-часу зьяўляюцца таемныя постаці маладой пары. Шмат каму з грамадзянства здаралася сустракаць іх там вечарамі. Каваль Хаім быў напалохан імі і ад страху захварэў.
Цікава адзначыць, што ў той час, калі паяўляюцца гэтыя постаці ў свой пэўны час, хворыя панямонцы ня могуць дастукацца на фэльчарскім пункце, рыцына астаецца неспажытаю, а болі і хваробы нялечанымі.
Покі Радактар дачытваў і папраўляў сваю газэту, агарак сьвечкі пачынаў канаць. Яе белае полымя дрыгацела, хісталася, падымалася і ападала, і вось-вось, здавалася, пагасьне. І раптам з неспадзяванаю сілаю зноў выбухала і зараз-жа ў зьнямозе нікла, як апошні прадсьмертны ўздых.
Радактар перавёў вочы на агонь, пазіраў на яго апошнія моманты жыцьця. І было штось трагічнае ў гэтым змаганьні жыцьця і сьмерці. Радактар пазіраў і трос галавою. Не, не падняцца табе са дна жыцьця: дайшлі да канца, спустошыліся твае жыцьцёвыя сокі. Кноцік упаў на стол, агонь зусім апаў, але затрымаўся на момант, падняўся, асьвяціў яшчэ раз на адзін міг газэту і зьнік, як-бы заліты гэты варожым мрокам. І цесная каморка Радактара, і двор за акном гэтае каморкі зьліліся ў адну цёмна-шэрую пляму, немую, зацятую, непарушаную ніводным голасам жывога жыцьця.
Радактар адчыніў акно, абапёр лысую галаву на рукі і доўга сядзеў нярухліва, і толькі калі на ўсходзе забялелася неба, ён уздыхнуў, зачыніў акно і лёг на сваю жорсткую пасьцель.
Зямля яшчэ песьцілася ў сонным змроку вясеньняй ночы, а неба чуць-чуць пачынала сьвятлець бледна-яснымі зорамі, калі маладыя настаўнікі выходзілі з Панямоньня.
Гэты змрок закрываў іх змучаныя, бледныя твары: дарога, бяссонныя ночы, згрызоты і няўдачы на „зялёным полі“ адбілі на іх свае пячаці. Вышлі яны ціхачом, незаметна, ні з кім не разьвітаўшыся, бо яны былі жорстка пабіты на ўсіх „тэфталеўскіх“ позыцыях, вышлі з строю поўнымі інвалідамі.
Спакойна, нават неспагадна сустрэлі іх маўклівыя панямонскія вуліцы і хаты на гэтых вуліцах, і толькі халодны пясок шуршэў пад іх нагамі няўцямнаю, многазначнаю гутаркаю.
Некаторы час ішлі моўчкі. У іх кішэнях была пустэля, у галаве — малатарня, у ваччу мітусіліся розныя фігуры карт, а на душы, як кажуць, кошкі скробалі.
— А няхай яно, брат, згарыць, — азваўся нарэшце Садовіч: — ня варта было заходзіць.
— Ну, нічога, брат, бывае яшчэ і горш, — тонам заспакаеньня адгукнуўся Лабановіч: што-ж было казаць?
— Што было, таго ня вернеш, і няма тут чаго каяцца. Добра ўжо і тое, што хоць пачулі смрод местачковага балота… Тфу, паскудзтва! Ну яго к чорту!
Відаць было, што ў Лабановіча ня так спакойна на душы, як гэта ён хацеў сказаць.
— Ты памятаеш, Стары, як нам дыктаваў калісь Корзун:
„Чист кругом я, легок и никому ненужен“.
Цяпер і мы з табою такія-ж чыстыя, лёгкія і нікому непатрэбныя.
Садовіч засьмяяўся гучным сьмехам. Гэты сьмех падхапілі прасторы панямонскіх выганаў, панесьлі яго пад масты і перакінулі на той бок Нёмана.
— Усё гэта яшчэ нічога, Алесь. Нашы капіталы, што перайшлі сёньня ў чужыя кішэні, ня так вялікі, каб аб іх вельмі многа гараваць. Але справа ня ў гэтым: сьлізьнякі мы, бязвольнікі, людзі бяз цьвёрдага грунту. Вот дзе наша слабое месца! Мяне яно мучыць больш, чым паражэньне на „зялёным полі“… І вось-жа ведаеш, усьведамляеш усё гэта сабе, і тым ня меней робіш тое, ад чаго ты потым становішся праціўным сам сабе. Чаму гэта так?
— У чалавека многа такіх супярэчнасьцяй, — заўважыў Садовіч: — думаеш адно, а робіш другое. Ад гэтага і конфлікты вынікаюць з самым сабою.
— Ну, а скажы, Алесь: а каб-мы з табою выйгралі — так рубельчыкаў па дваццаць, то якое тады было-б самапачуваньне?
— Го! — басам выгукнуў Алесь: — тады, брат, мы-б козырамі ішлі, чорт пабяры! Нават каб нічога ня выйгралі і не прайгралі, то і тады быў-бы другі каленкор.
— Значыць, тут усё залежыць ад вынікаў ігры. І стала быць, калі-б шанцавала ў карты, то і іграў-бы і іграў, і ніякага там табе ні самааналізу, ні згрызот і наогул ніякага чорта… Дык гэта, брат, ужо швах дзела!
Садовіч хацеў нешта сказаць, але ўвага яго зьвярнулася на штось іншае. А можа проста гаварыць аб гэтым не хацелася. Ён раптам спыніўся, набраў духу і, моцна падаўшы наперад грудзі, загукаў, загукаў старанна, разьлічана, у двух тонах, нават з замахам на некаторую музычнасьць:
— Э-э-э-вуу!
Росны луг страсянуўся вільготным паветрам, падхапіў гэтае „э-ву“ панёс яго ў лес, што стаяў досыць далёка за Нёмнам. Краем лесу пабегла задорыстае водгульле, прыціхла, а потым павярнула назад, бягучы другім крылом лесу, а нарэшце зусім заціхла на яго заломе.
— Хораша выходзіць! — забыўшы ўсё на сьвеце, захоплены гулкасьцю і выразістасьцю водгульля, прамовіў Садовіч і гукнуў яшчэ раз.
— А ну, давай гукнём разам!
Некалькі раз гукнулі хорам і слухалі, як разьлягалася рэха і будзіла ранічны спакой маўклівых ваколіц.
— Вось дзе, брат, хараство! Прастор! А якое здаровае паветра! Ну, проста як-бы на сьвет нарадзіўся. Чуеш, як жыцьцё крыніцаю б‘ецца ў кожнай тваёй жыле! — яшчэ ў большае захапленьне прыходзіў Садовіч.
Мінуўшы масты, сябры павярнулі направа. Разуліся, бо дарога забірала ў лугі, а побач яе стаяла высокая росная трава. Басанож патрапалі далей, пахвальваючы і дарогу і расу, і гэтую прыемнасьць ступаць босымі нагамі па мяккай дарозе, і сьвежае ранічнае паветра.
Чым далей адыходзіліся яны ад Панямоньня, тым спакайней станавілася ў іх на сэрцы, тым з большаю сілаю паддаваліся яны чарам гэтай дарогі і яе малюнкаў. Адзін край луга стыкаўся з лесам, уразаўся ў яго, адхопліваючы дугаватыя лукі і павялічваючы свае травяністыя прасторы. І ўздоўж і ўпоперак перасякаўся ён вузкімі, доўгімі і глыбокімі тонямі, заросшымі аерам, сітняком, чаротамі і мяккімі ніцымі лозамі, дзе хаваліся розныя лугавыя птушкі. Срэбнаю стужкаю вывіваўся Нёман, то падыходзячы пад самы лес, падразаючы карэньне дрэвам, то бягучы сярэдзінаю луга вырысоўваючы прыгожыя лукі, то падступаючы к полю, апіразваючы бліскучым жывым паскам яго пяшчаныя скаты. Сям-там па лугавых грудох раскідаліся бародкі-кудзеркі дубовых астраўкоў, дзе буяў малады, сакавіты дубняк, кусты арэшніку, брызгліны, чаромхі і крушыны, а самая понізь засьцілалася мяккаю лугавою канапелькаю, што зацьвітае летам такімі прыгожымі сіненькімі кветачкамі… Эх, як прывольны прасторы наднямонскіх лугоў! Часамі над гэтымі прасторамі зялёнага мора, як вартаўнік, узьнімаліся пышныя постаці адзінокіх дрэў, пераважна дубоў, параскіданых дзе-ні-дзе сярод луга, а мясцамі і цэлыя дубовыя гаі. Многа тут для іх прастору і сонца. Ёсьць дзе разгарнуцца іх магутным карэньням, камлём і галінам. Між гэтых дрэў асабліва кідалася ў вочы падарожнага старадрэвіна-хвоя, што стаяла на высокім грудзе непадалёку ад Нёмна. Яна зварачала на сябе ўвагу і сваёю адзінокасьцю, бо яна была туг зусім адна, і сваёю фігураю.
Тоўсты, гладкі, бы вытачаны, камель з карою накшталт адмысловай чарапіцы высока ўзьнімаў верхавіну, заламаўшы яе на бок пад простым вуглом, а на гэтым заломе змайстраваў сабе бусел доўгавечнае гняздо. Ад яе адзінокае постаці, ад гэтай пахіленай у бок лесу верхавіны павявала нейкім смуткам, як-бы ўлажыла яна цяжар на свае плечы і схіліла Галаву пад гэтым цяжарам.
У лузе было пуста і бязьлюдна! Адны толькі драчы ня ведалі сапачынку і не шкадавалі горла: адзін перад другім, схаваўшыся ў траве, лупілі яны свае аднагучныя скрыпучыя песьні, як-бы ўвесь сэнс іх складаўся з таго, каб перакрычаць адзін другога.
— Драч-драч! Драч-драч! — і так без канца, і так без адпачынку.
Пачынала разьвідняцца.
Няясныя постаці прыбярэжных кустоў усё больш і больш вырысоўваліся, выплывалі з ранічнага мроку, сьвятлелі, разьвясельваліся, і шырэй разгортваліся прыгожыя краявіды, поўныя радаснага спакою і маўклівага задуменьня.
Дарога павярнула ўлева, пайшла грудамі, шчыльней тулячыся да Нёмна, дзе ён апісваў вельмі зграбную луку, падыходзячы к лесу. Уся гэта лука выглядала пышным старасьвецкім садам, дзе замест пладовых дрэў расьлі разложыстыя, дуплястыя, з асмаленымі жараламі дубы, убраныя чорнымі шапкамі буславых гнёздаў. Часамі гэтыя гнёзды, заціснутыя ў разьвіліны стромкіх аголеных шпянёў, высока ўзьнятых над зялёнаю каронаю дуба, што пачынаў сохнуць зьверху, здаваліся нейкімі дзіўнымі падвескамі над дубамі, бо самыя шпяні скрадваліся адлежнасьцю і губляліся ў празрыстых хвалях паветра.
Не даходзячы да лукі, выгнуўшыся яшчэ раз каля лесу вельмі прыгожаю дугою, Нёман забіраў управа, пралёгші роўнаю, бліскучаю стужкаю паміж лугам і полем. На адным канцы дугі стаялі кучаравыя пышныя хвоі, зьвесіўшы над вадою махрыстыя галіны і аплёўшы пяшчаны бераг цэлаю сеткаю смаляных карэнняў. За імі пачыналіся маладыя сакавітыя баравіны, перамешаныя з старым лесам. Там сям з зялёнага мора маладога хвойніку высока ўзьнімаліся парасоны-верхавіны хвой-старадрэвін, як-бы аглядаючы зялёныя прасторы свае маладое зьмены і цешачы яе размахам і сакавітаю жыцьцёвасьцю. І гэты малады хвойнік, і гэты лес, і гэтыя хвоі зьліваліся ў адну сьцяну лесу, вырысоўваючы прыгожую вычварную лінію загібаў-паваротаў, разгортваючы сваё цёмна-зялёнае крыло і ахватваючы пяшчанае поле, дзе раскінуліся маўклівыя пагоркі. А над усім над гэтым ляжала цішыня і спакой раніцы.
— Стой, брат Алесь! — спыніўся Лабановіч, захопленый гэтым спакоем раніцы і хараством таго, што было навакола, — ты паглядзі, што за слаўнота!
І паказаў рукою на ўсход, дзе скрозь проразі далёкага лесу прасьвечваўся пазалочаны край неба, абмыты майскімі росамі, і разгортваліся цэлыя панорамы ўзгоркаў.
— Эх, што за мясьціна! — пачаў Лабановіч і раптам перапыніў самога сябе.
— Слухай, брат, слухай.
Над ускрайкам лесу, дзе пачыналіся жоўтыя пяскі, зазьвінела песьня лясной жаваранкі. Яна першая тут вітала наступаньне дня, і песьня яе расплывалася ў маўклівым паветры звонам тонкага дарагога мэталю, напаўняючы ясна-сінія разлогі надзем‘я і глыбокую цішыню зямлі, агорнутай затоена-радаснаю задумлёнасьцю. Здавалася, усё навокал занямела, зачараванае цудоўнымі тонамі песьні гэтай вольнай пясьняркі ўзьлескаў і пяшчаных пустак між лесу. Снуючыся высока ў небе, раняла яна мяккія, ласкальныя мэлёдыі, сатканыя з звону срэбраных струн, з бульканьня лясных ручайкоў, з зумканьня пчаліных крылцаў, шолаху красак. І ўсе гэтыя тоны сплятаюцца так гармонічна-сваяасабліва ў песьні лясной жаваранкі, што песьня яе даходзіць да самых затоеных глыбінь сэрца і калыша самыя тонкія струны душы. Ніякая іншая пташка, нават праслаўлены салавей, ня можа параўнацца ў сваіх сьпевах з песьняю лясной жаваранкі. Толькі свае песьні сьпявае яна ў бязьлюдных мясьцінах, дзе рэдка бывае чалавек, і мала хто чуе іх. Мэлёдыя-ж яе надзвычайна багатая, разнастайная, дзівосна прыгожая і такая чоткая, такая выразная, што яе можна палажыць на ноты, а мастак-музыка, напэўна, можа выканаць яе на скрыпцы, але афарбоўкі яе тонаў не патрапіць перадаць ніякі музычны струмант.
Лабановіч стаяў і слухаў, як прычараваны, гэты смутна-радасны гімн раніцы, што нейкім дзіўным водгульлем адбіваўся ў яго ўласным сэрцы. Яму здавалася, што ён ужо раз перажываў тое самае, што зьвінела і цяпер у яго душы, толькі ніяк ня мог прыпомніць, калі гэта было. Ці гэта яму толькі сьнілася?
— З-за аднае такое раніцы варт не паспаць яшчэ адну ноч, — — азваўся, нарэшце, ён і зірнуў на Садовіча, бо той ужо цягнуў яго за рукаў і некалькі разоў казаў:
— Пойдзем, брат.
І яны пайшлі.
У двух вярстах перад імі раскінулася іх роднае сяло Мікуцічы.
— Высьпімся, брат Стары, пасьля ўсіх гэтых згрызот, адпачнем і тады будзеш думаць як і што.
— Не ўспамінай ты ўжо пра іх. Усё гэта трынь-трава. Мала што было — і гэта трэба перажыць. Для мяне ўся гэтая панямоншчына — проста як нейкі паскудны сон.
Чым бліжэй падыходзілі яны да сяла, тым з большаю ўладаю апаноўвалі іх думкі і настроі свайго сяла, і кожны з іх пасвойму перажываў іх.
— Ведаеш, брат, што: астануся я тут за настаўніка. Што ты на гэта скажаш, Стары?
— Чаму-ж табе так захацелася тут быць?
— Сваё, ведаеш, сяло, свае людзі. Буду працаваць для сваіх.
— А я на тваім месцы не астаўся-б тут, — заўважыў Лабановіч.
— Чаму?
— Да так, мне тут няцікава. Усё даўно табе тут знаёма. А я люблю пабыць на новых мясьцінах, сярод новых людзей.
— Не, брат Стары, тут і таней пражыць можна. Будзеш сабе сталавацца ў бацькі, можна капейку прыхаваць. І тут ціха, спакусы вяма, а я хачу сур‘ёзна ўзяцца за навуку.
— Няўжо мы, Алесь, такія бязвольныя, што гэтых спакус ня можам адолець? Бо гэта-ж ёсьць прызнаньне свайго бясьсільля, раз ты баішся гэтых спакус.
— А на чорта змагацца з імі, калі іх можна ўнікнуць? Змаганьне, ды яшчэ з няпэўным вынікам, патрабуе траты, непатрэбнай траты энэргіі і будзе цёнгле замінаць рабіць тую ці іншую работу над сабою. А тут, у нашых Мікуцічах, нікога няма, хто пацягне цябе на карты, на п‘янства… Не, брат, гэта ідэя! А месца тут якраз звальняецца. Падам прашэньне — і квіт.
— Ну, разумеецца, і тут будзеш жыць. Усё гэта справа густу, — тонам згоды адказвае Лабановіч — спрачацца не хацелася. — Можа ты і маеш рацыю. А калі ў цябе ёсьць яшчэ і ахвота жыць тут, тым лепей. Хоць мець будзем летам штаб-кватэру.
Садовіч быў хлопец гарачы, борзда захапляўся новымі мысьлямі і плянамі.
— Ведаеш, брат, сур‘ёзна: давай, каб ня траціць часу, займёмся падгатоўкаю? Да нас прыстануць яшчэ хлопцы… А то ведаеш?Зьберамося чалавек пяць-шэсьць, зложымса, ды наймем яшчэ студыозуса… Што скажаш на гэта?
— Трэба абмеркаваць, можа тваімі вуснамі промудрасьць глаголе.
Садовіч захапіўся новаю ідэяю і ўсю рэштку дарогі гаварыў аб ёй з высокім патосам.
Не даходзячы трохі да сяла, прыяцелі разьвіталіся. Садовіч пайшоў далей адзін, а Лабановіч зьвярнуў з дарогі і накіраваўся на маленькі хутарок, што стаяў адзінока ў полі недалёка ад Нёмна. Тут жылі яго родныя.
Хутарок быў пабудаваны нядаўна, гадоў тры, на арандаванай скарбовай зямлі. Тры гады назад выгаралі Мікуцічы, і тады дзядзька Марцін надумаўся пабудавацца тут, дзе было прастарней і спакайней. За гэты час хутарок не пасьпеў яшчэ абсталявацца належным парадкам і меў досыць убогі і пустэльны выгляд, бо нават ня было тут ніводнага дрэўца каля хаткі, хоць ямкі для іх і пакапаў дзядзька Марцін.
Сотнямі знаёмых вачэй зірнуў гэты хутарок на Лабановіча, зірнуў, здавалася, дакорліва, бо ён, Лабановіч, забыўся аб гэтай беднасьці, аб гэтай пустэчы, заняты сабою, сваімі мысьлямі, сваім замкнута-асабістым жыцьцём, хоць яшчэ летась меркавалі яны з дзядзькам Марцінам аб тым, каб завесьці тут садок, а ў садку — пчольнік. Яму ўспомніліся такія-ж звароты яго дадому, калі ён вучыўся ў сэмінарыі, і мімаволі адчуў ён, што адразу папаў у самую асярэдзіну дамашняга клопату, скаргі на цяжкае жыцьцё, на беднасьць, і радасьць спатканьня з роднымі астуджалася гэтымі адчуваньнямі, што былі прыглухлі ў ім за час побыту па-за межамі роднага кутка, саступіўшы месца другім. І тут нейк само сабою ўспомнілася Панямонь і марная страта грошай, праўда, невялікіх, але ў гэтай бядоце яны мелі-б значную сілу. А гэта ўсё разам яшчэ больш памацняла апалы настрой маладога настаўніка.
На хутарку дзень толькі што пачынаўся. Вароты ў гумне былі адчынены і адтуль даносілася прагавіта-заядлае „хрум-хрум! хрум-хрум!“ Гэта дзядзька Марцін рэзаў сечку на саматужнай сячкарні, — відаць, зьбіраўся ехаць араць папар.
Першы, хто заўважыў тут Лабановіча, быў сабака Шукай. Сарваўшыся з месца і кінуўшыся з злымі намерамі, пачаўшы сваё сабачае прывітаньне моцным гаўканьнем, якое звычайна накіроўваецца на незнаёмага чалавека, ён раптам зарваў злосны брэх, прыпыніўся на момант, каб лепей паўглядацца, завіляў хвастом і з радасным піскам кінуўся сустрачаць госьця. Спатканьне з аднаго і з другога боку было самае шчырае. Шукай вішчаў, круціўся, скакаў, клаў свае лапы на грудзі Лабановічу, стараючыся лізнуць яго ў губы, што яму, нарэшце, і ўдалося і яшчэ больш павялічыла ягб сабачую радасьць.
Дзядзька Марцін кінуў рэзаць сечку і вышаў на прыгумень: па тону вішчаньня ён дагадаўся, што свой чалавек вітае на хутар. Угледзіўшы пляменьніка, якога дзядзька Марцін вельмі любіў, ён засьвяціўся радасьцю і яшчэ загадзя расхіліў вусы, каб адвесьці прастарнейшае месца пацалунку, шурпатаю далоньню выцер губы і, стаўшы каля весьніц, нарыхтаваўся як належыць спаткаць пляменьніка. А маці ў гэты час дадойвала ў хляве карову. Яна адразу была падумала, што гэта іх Андрэй прыехаў на лета, бо і сон такі прысьніўся ёй сёньня. Яна сьпяшалася, як мага хутчэй дадаіць і ў той час, калі дзядзька Марцін на той бок весьнічак вітаўся з пляменьнікам, вышла з даёнкаю і, прыкрыўшы яе хвартухом, борзьдзенька пайшла ў сенцы і зараз-жа вярнулася, каб павітацца з сынам.
— Ну, здароў, Андрэй!
Дзядзька і пляменьнік моцна абняліся.
— На ўсё лета прыехалі? — запытаў дзядзька Марцін, зварачаючыся да пляменьніка мястамі на „вы“.
— На ўсё лета… Ну, як здаровы і што ў вас добрага?
— Нічога, брат, жывём патрохі.
— Чамадан свой я пакінуў на вакзале, а сам пехатом пайшоў. Якраз і з Алесем Садовічам на станцыі зьехаліся і разам дадому ішлі, — як-бы апраўдваўся Лабановіч за свой „парожны“ выгляд.
Падышла маці.
— Сынок мой!.. вярнуўся!
Лабановіч пацалаваў яе руку.
— А я даю карову, чую — Шукай забрахаў і адразу сьціх, вішчаць пачаў. Дык мне і цюкнула, што гэта напэўна ты…
Маці з некаторымі падробнасьцямі апісала сваё адчуваньне, што было ў ёй незадоўга перад гэтым і нават сон расказала свой, ідучы ў хату разам з дзядзькам Марцінам і Андрэем. На парозе сустрэліся з Юзікам, меншым братам Лабановічавым. Юзік быў адзеты пастухом, з пугаю і торбаю. Ён ішоў выганяць у поле каровы на раніцу.
— Здароў, Юзік! — павітаўся з ім старшы брат.
Юзік толькі ўсьміхнуўся, павярнуўшы ў бок брата свой смуглы твар і паказаўшы рад белых зубоў. Нібы трохі засароміўся.
— Выганяй, выганяй, брат, быдла, — заўважыў дзядзька Марцін: — сонца, унь, ужо высока над лесам стаіць.
Хата была яшчэ ня прыбрана, і ня ўсе там паўставалі.
— У самы бярлог ты, сынок, папаў, — казала маці, як-бы просячы гэтым прабачэньня ў сына.
— Ды яшчэ-ж і рана, — азваўся Лабановіч.
— Спаць папрывыкалі доўга, — досыць строга прамовіў дзядзька Марцін і кінуў погляд у той куток, дзе ляжалі ў пасьцелях яго пляменьніцы, Маня і Насьця.
— Парасьпешчвала іх маці: такія, пане мой, дзявухі!
Мані было ўжо гадоў шаснаццаць, а Насьця гадоў на два малодшая.
— Ім-жа так хочацца паспаць, — заступілася за дачок маці: — маладзенькія яшчэ, напрацуюцца за свой век.
Ганна, маці Лабановічава, была жанчына добрая, працавітая, руплівая, усё старалася зрабіць сама, за ўсіх заступалася. Яна ня раз плакала, будзячы Юзіка гнаць каровы, бо таму так хацелася паспаць. Хоць адну лішнюю мінутку старалася яна прыбавіць на яго салодкі ранічны сон, а калі ён устане, то стаяла пры ім, памагала яму сабрацца і рабіла ўсё, што толькі можна зрабіць, каб улагодзіць сына.
— Змоладу трэба ў работу ўцягвацца, — стаяў на сваім дзядзька Марцін: — нябось, як вырастуць гультаямі, то дзякуй ня скажуць табе за гэта.
Сказаўшы так, падышоў да пасьцелі. Закрыўшыся з галавою ў коўдру, спаў яго самы меншы пляменьнік Якуб, самы лепшы дзядзькаў прыяцель. Нахіліўся да яго дзядзька і стаў шаптаць яму штось на вуха. Якуб нешта буркануў, а дзядзька Марцін зарагатаў самым шчырым сьмехам, пасьля чаго сказаў:
— Якуб у мяне — чалавек. Гэта ня Юзік. Таго трэба з музыкаю падымаць, а Якуб, як слова гаварыць, падымецца, калі трэба. Гэта — першы гаспадар у доме.
Пахвалены Якуб — яму было гадоў шэсьць — паказаў сваю галоўку з-пад коўдры, бліснуў на брата цёмнымі вочкамі, усьміхнуўся ды зноў схаваўся пад коўдру.
— Мама! ідзі сюды, — паклікаў ён матку: яму трэба была нейкая адзежына, бо ён надумаўся ўставаць, каб апраўдаць сваю гаспадарскую рэпутацыю.
А дзядзька Марцін расказаў гэтым часам, як Якуб шукаў чарвякоў вудзіць з дзядзькам рыбу, адварочваў гнілякі, і калі пад імі чарвякоў ня было, то сам сабе казаў:
— Тут тожа няма.
Здарэньне, здавалася-б, зусім мала выдатнае, але дзядзьку Марціну яно чамусь падабалася, а гэтае „тут тожа няма“ выклікала ў ім усякі раз вясёлы сьмех.
Дзядзька Марцін быў яшчэ не стары чалавек. Зранку да самага вечара не выпускаў ён работы з рук. То на полі, то каля дому ўвіхаўся. А ў часіны, больш-менш вольныя, займаўся майстэрствам, што мела беспасрэдныя адносіны да спраў гаспадарскіх: то калёсы ладзіў, то саху правіў, у хляве ці ў гумне парадак рабіў, або ў хаце ці ў сенцах усякія рыштункі штукаваў. Проста сам што-небудзь выдумае для большага парадку ў гаспадарстве. Кароткія перарывы паміж работаю выкарыстоўваў дзядзька Марцін для спраў рыбацкіх, блага Нёман быў, як кажуць, пад самым бокам. А рыбацкая снасьць — сетка, нераткі, вуды — была адмысловая ў дзядзькі Марціна. У грыбныя часы, калі задажджыцца і работа спыніцца на полі, дзядзька Марцін браў каробку і хоць выхадзіць палавіну дня, затое-ж прынясе такіх баравікоў, што хоць іх вязі на выстаўку.
— Ну, браце, супачынь з дарогі — я табе і палаткі ў гумне змайстраваў, — сказаў дзядзька Марцін да госьця: — а я паеду паару трохі, думаем грэчку пад Клінамі засеяць.
Дзядзька Марцін паехаў араць, а Лабановіч некаторы час сядзеў яшчэ ў хаце і слухаў навіны дамашняга жыцьця. Навіны-ж гэтыя нельга сказаць, каб былі вясёлыя. Наладзіць гаспадарку так цяжка. Зямля пустая, хоць і многа яе, параскідана „за сьветам“, толькі тае карысьці, што з зямлі каля дому. І гэтая зямля пустая, але-ж яе хоць угнаіць можна. Арэндная-ж плата падвышана, а плаціць няма з чаго. Сымон, старшы брат, вось ужо тры нядзелі, як на плыты пайшоў. А якія заработкі плыты? Калі прынясе дзесяць рубельчыкаў, то і добра. А колькі нагаруецца, нацярпіцца. І з пашаю цесна, забаронена ўсюды, чуць дзе ступіць скаціна, зараз і штрафы плаці. Ну, словам, чым далей, тым горай. Наогул, нейк цяжэй стала жыць на сьвеце. А тут і дзяўчаты падрастаюць і адзеньне ім трэба спраўляць.
Лабановіч усё гэта слухаў, хоць і цяжка было слухаць. Ён заўважыў, што маці паблажала за гэты час, відаць клопату многа і жывецца ня лёгка. А перад гэтым клопатам унікаў яго ўласны. У глыбі свае душы ён папікаў сябе за тое, што нічым яшчэ не дапамог дома. Праўда, і памагчы было яму трудна, бо пэнсія была невялікая, і за два апошнія месяцы ён і ня браў яшчэ яе. І тут асьвяціла яго думка — даць даверанасьць знаёмаму крамніку Гэсалю, што ў Панямоні, на гэтую пэнсію. Гэсаль з ахвотаю бярэцца за такія справы і хоць прыдзецца яму ўступіць значны процант, затое-ж бяз клопату можна дастаць рублёў трыццаць пяць. Дваццаць рублёў ён аддасьць на гаспадарку, а рэшту пакіне сабе. На гэтай думцы ён зусім заспакоіўся і значна павесялеў. І гэта ён зробіць у бліжэйшы час. Можа нават заўтра сходзіць да Гэсаля.
— Ты, сынок, як-бы трохі паблажаў, — заўважыла маці, прыглядаючыся да сына.
— Не, мама: гэта проста з дарогі, бо я дзьве ночы ня спаў.
— То ты, сынок, выпі сьвежанькага малачка ды ідзі засьні ў гумне.
— Але, такі трэба трохі адпачыць.
Маці прынесла цэлы кубак малака.
Якуб ужо ўстаў і пазіраў на брата.
— Ну, Якуб, дык многа назнаходзіў ты чарвей?
— Я цяпер ведаю, дзе іх трэба шукаць: на дрывотні пад трэскамі, — адказаў Якуб. — Вось калі Андрэй захоча, то ён у два міга прынясе іх поўную бляшанку. Але рыба цяпер лепш бярэцца на аўсянікаў.
— А ведаеш, Андрэй, дзе многа рыбы?
— Ну, дзе?
— У Бервянцы. Там такая букта, што і прысам дна не дастанеш. Там можа хвоя схаваецца!.. Вось там многа рыбы!
— Адкуль-жа ты ведаеш, што там яе многа?
— Я бачыў, як там яна плавае! І плюхае, страх як плюхае!
Якуб нешта ўспомніў і пачаў сьмяяцца.
— Чаго ты сьмяешся?
— Сьмешна было раз. Дзядзька вудзіў рыбу, а яна там як плюхне! Я кажу: дзядзька, унь рыба плюхнула! А дзядзька кажа: вось каб яшчэ плюхнула адна такая рыба, дык і квас быў-бы!
— Ну, годзе табе расказваць! Няхай Андрэй адпачываць ідзе, — сказала Маня: — я ўжо паслала табе на палатках у гумне, — зьвярнулася яна да Андрэя.
— Хадзі, я табе пакажу палаткі, — і Якуб павёў брата ў гумно.
— Мы з дзядзькам майстравалі тут, — казаў ідучы Якуб.
Ён увесь час вярцеўся каля брата і шчабятаў сваім дзіцячым галаском.
— Што-ж ты цяпер будзеш рабіць? — запытаў Андрэй.
— Пайду зараз да дзядзькі. Дзядзька казаў, што навучыць мяне араць.
— Пойдзем Якубка: няхай Андрэй сьпіць.
Маня паклікала гаваркога Якуба і зачыніла вароты.
Лабановіч разьдзеўся і лёг на мяккую пасьцель. Змучанае дарогаю і бяссоннымі начамі цела даўно патрабавала адпачынку, але заснуць ён адразу ня мог, бо вельмі многа было ўсялякіх уражаньняў, і нэрвы яго ператаміліся, а мысьлі нейк мітусіліся ў галаве і не паддаваліся ніякаму контролю.
У гумне было досыць сьвежа і цемнавата, хоць з-пад шчыта сюды ўрываліся косы вясеньняга сонца, а скрозь няшчыльна зложаныя сьцены сьвяцілася яснае неба. З вясёлым шчабятаньнем залятала сюды пара ластавачак, аблюбаваўшых сабе месца для гнязьдзечка, і парушала гэтую маўклівасьць сялянскага зацішку. З поля сяды-тады даносілася пануканьне дзядзькі Марціна. Каля Нёмна — а ён быў тут зусім блізка — пачулася Якубава песьня, а потым яго-ж імпровізацыя:
|
„Нёман. Нёман дарагі, |
Добра Якубу! Ні згрызот, ні клопату. Вольны і шчасьлівы, як гэты ясны промень, як срэбраная нёмнавая хваля, якою ён цяпер любуецца там. Парою сюды, у гумно, урываўся лёгкі ветрык, паварушваючы зьвіслыя са страхі нішчымчыя каласкі і мастацкі сатканую павуціну на кроквах. Дзесь Чад гумном зазьвінела песенька палявой жаваранкі… Знаёмыя, блізкія малюнкі-зьявы дамашняга побыту, родныя адгалоскі-павевы сялянскага жыцьця-клопату.
„Дабра, што я дома“, мільганула ў Лабановіча думка-адчуваньне, і ён заснуў моцным-моцным сном.
Усё гэтае лета Лабановіч жыў дома. Нельга сказаць, каб яму тут было вельмі добра. Няпрыемна перш за ўсё было адчуваньне, што ён тут не такі, як усе, і што на яго ў доме пазіралі, як на чалавека іншага кругу. І як ён не стараўся сьцерці ўсякія граніцы паміж сабою і роднымі і цалком зьліцца з імі, жыць так, як жывуць і яны, яму гэта ніяк не ўдавалася, бо самі-ж родныя падтрымлівалі гэтыя граніцы. Калі ён уставаў разам з другімі, каб узяцца за якую-небудзь работу дома, то дзядзька або маці заўважалі яму, што ён мог-бы паспаць і даўжэй і не яго ўжо справа цягнуць гэтую гарапашніцкую лямку простых людзей.
— А хіба-ж я крывы? — пытаў Лабановіч.
— Крывы ня крывы, а раўняцца з намі табе няма чаго. Не на тое-ж ты вучыўся, каб капацца ў гэтым сьмецьці і брудзе.
А маці старалася і яду гатаваць яму лепшую, не зважаючы на яго протэсты. Браты і сёстры таксама трымаліся здалёк ад яго, як-бы чужаліся і таілі ад яго сваё жыцьцё, свае патрэбы, і ён, нарэшце, пагадзіўся з роляю адгароджанага ад сям‘і чалавека, што нейк рабілася само сабою, натуральным парадкам. У сваю чаргу і ён замыкаўся ў сабе самым. Адзін толькі Якуб быў з ім за панібрата: і знаёміў яго з кругам сваіх інтарэсаў, сваіх забавак чага жыцьця, забаўляючы яго сваім нясьціханым шчэбетам.
Першыя часы побыту дома хадзіў ён па полі, што яны арандавалі ад скарбу, аглядаў засевы збожжа. Ён радаваўся, калі бачыў шнуры добрай збажыны ці бульбы і не згаджаўся з тою ацэнкаю іх, што рабілася дома, бо і ў мацеры і ў дзядзькі Марціна, як здавалася яму, заўважалася нахіленьне зьніжаць сапраўдны стан рэчаў.
Недалёка ад хаты была тут нізкая балоціна, дзе расла дзікая трава. Карысьці з яе ня было амаль ніякай, бо ні да пашы, ні да сенакосу яна недавалася: трудна было туды даступіцца. Між полем і гэтаю балоцінаю рос густы алешнік, раскінуўшыся па купінах, дзе прыкідалася маліна і смародзіна. У цяні гэтага алешніку было вільготна. Чорная, як дзёгаць, гразь выглядала з-за высокага куп‘я.
„А што, каб гэтай гразі нацягаць на поле“, — думаў ходзячы тут, Лабановіч. Поле-ж было пустое: капарні нагою — і жоўтага пяску дастанеш. — „Трэба будзе параіцца з дзядзькам Марцінам“.
І ён пачаў меркаваць, як-бы можна было палепшыць зямлю. Сілы малавата, а перакапаць-бы зямлю на перавал ды навазіць у канаўкі гразі з алешніку, напэўна зямляў паправілася-б, і расло-б тут збожжа, як лес.
Яго мысьлі пайшлі далей у гэтым кірунку. Яго яшчэ невялікае жыцьцёвае дасьведчаньне казала яму аб нядбайнасьці людзкой, аб закаранеласьці форм людзкога жыцьця.
Вось хоць-бы і тутэйшы народ: бедны, ледзь-ледзь зводзіць канцы з канцамі, таўчэцца, кідаецца ў розныя бакі, шукаючы аддушыны, і мала хто знаходзіць яе. Зямлі мала, зямля нераджайная, голы пясок. Усе-ж лепшыя землі належаць да скарбу. Адчуваецца вострая патрэба ў зямлі, а народ множыцца. Чым-жа можна палепшыць яго дабрабыт? Каб людзі грамадою пасталі на работу, яны асушылі-б балоты, пазносілі-б пяскі з палёў, а балотны гной і яго раджайны грунт перанесьлі-б на пяшчанае поле — хваціла-б і хлеба, і сенакосу.
З рэальнага грунту разважаньня Лабановіч паволі зьехаў у павабны край прыгожых мар. Ён бачыў сябе ў ролі чалавека, які здолеў заклікаць грамаду на новую дружную работу. Грамада асушае балоты, стварае новыя землі, праводзіць дарогі, абсаджвае іх пладовымі дрэвамі, робіць масты, будуе новыя дамы і пачынае жыць шчасьліва і багата.
Аглядаючы двор і гаспадарскую надобу, ён спыніўся каля хлява: пад страхою ляжалі тры тоўстыя кавалкі чорнага дуба. Яшчэ летась улетку, купаючыся, напаткаў ён выпадкам гэты дуб у пяску на дне Нёмна. Пачаў тупаць каля яго, зацікавіўся знахадкаю. Прынёс рыдлёўку, стаў адкопваць. Работа пасувалася борзда, вада сама адносіла ўзварушаны пясок, і цела старога волата ўсё больш і больш выступала з зямлі. Чорны, як вугаль, тоўсты, роўны, гладкі дубовы стаўбур ляжаў упоперак Нёмна. Камель яго далёка уваходзіў у высокі бераг, і адкапаць там яго было вельмі цяжка. Лабановіч з захапленьнем увіхаўся каля гэтага дуба. Ён адчуваў тады нават нейкую радасьць, выкопваючы на сьвет гэтага невядома калі пахаванага нябожчыка. І напэўна доўгі-доўгі час ляжаў ён на дне Нёмна, бо ніхто не памятае, калі тут расьлі дубы — ніякіх сьлядоў ад іх не захавалі часы. Калі ўвесь стаўбур быў адкапаны, прынесьлі пілу. Дзядзька Марцін таксама зацікавіўся дубам, і ўдвух пачалі яны даставаць яго. Дастаць яго цалкам ім было не пад сілу, прышлося пілаваць на тры часьці. Праняты вадою, ён лёгка, як морква, паддаваўся пілоўцы. Разрэзаныя кавалкі выкацілі на бераг, дзе яны прасохлі і сталі цьвёрдыя, як косьць.
І гэтыя тры таўшчэзныя кавалкі чорнага дуба, роўныя, гладкія, бяз ніводнага сучка, ляжаць пад страхою бяз ніякай карысьці. Ляжаць бяз ніякага ўжываньня, ня гледзячы на сваю высокую вартасьць. Ад сонца і ветру яны пакалоліся, парыжэлі. І трохі крыўдна рабілася цяпер Лабановічу, што дзядзька Марцін не паклапаціўся папілаваць яго на дошкі і скарыстаць гэты дарагі матэрыял. Ня дуба гэтага шкода было яму, а крыўда брала за тое, што не выкарыстоўваецца тое багацьце, што ляжыць каля нас, і мы ня ўмеем даць яму належнага ходу.
— Нічога з іх ужо ня будзе, брат: пакалоліся, падлы, прыдзецца папілаваць на дровы.
Такі прысуд выносіў цяпер гэтым дубовым кавалка дзядзька Марцін і як-бы ў апраўданьне дадаў:
— Нам трэба было палажыць іх наўперад у гумно ды прыкрыць саломкаю, каб яны высыхалі павольненька тады і не пакалоліся-б.
Проект-жа пляменніка — падвезьці зямлі з алешніку на поле — дзядзька прызнаў вартым увагі — можа проста, каб не пакрыўдзіць „настаўніка“, але… тут знайшлося сваё „але“: папершае, на гэтую справу патрабуецца многа сілы, часу і працы. Ды гэта яшчэ нічога, можна было-б спрабаваць, а самая важная прычына, што перашкаджала такой рабоце, гэта тое, што зямля ня іх, а арандаваная, і невядома, што будзе далей з арэндаю, бо скарб хоча пусьціць гэтую зямлю на замену з канцамі сялянскіх шнуроў, што падходзяць або ўкліняюцца ў скарбовы лес, каб такою заменаю акругліць княжыцкія лясы.
— Жывеш вось так з дня на дзень і нічога пэўнага ня ведаеш. Можа яшчэ скажуць зносіць адгэтуль будынкі. Тады хоць вазьмі ды падпалі іх, а сам надзявай торбу ды ідзі жабраваць. Няма, брат, простаму чалавеку ні волі, ні разгону. Іх сіла і іх права. Служыў, служыў бацька ўвесь век, а памёр — сям‘я куды хочаш дзявайся… І калі ім, халерам, канец той будзе? І ці будзе? Пачалася-б вайна ці якое ліха, можа-б людзям палёгка ці ня была-б.
І жаліўся дзядзька Марцін, што ўсюды ўціск пачаўся. Куды ні кінься, усё ў панскія рукі пападзеш. Сьвет яны ўвесь загарадзілі, а за простага чалавека ніхто не заступіцца.
Цяжка было слухаць гэтыя жальбы, бо ў іх была голая і горкая праўда. І як пагадзіць гэта ўсё з тым, што ўбівалася ў іх голавы ў сэмінарыі? Вучылі-ж там, дзяўблі на кожным кроку, як апякуецца царскі ўрад, царскае начальства і сам цар аб народзе, як гэты народ любіць свайго бацьку-цара, як ён заўсёды знаходзіць у яго і ласку і міласьць. „Бог на небе, цар на зямлі“ — вось тыя кіты, на якіх стаіць сьвет. І гэтыя-ж ідэі праводзіў праз школу і ён, Лабановіч. Скуль-жа гэтая няўвязка „навукі“ і жыцьця?
Лабановіч прыпамінае слова „соцыялісты“. Ён першы раз чуў яго ў сэмінарыі ад аднаго таварыша з Навагрудчыны. Гаварылася яно ціха, шэптам, а самы-ж сэнс яго агортваўся нейкаю таямнічасьцю, не выклікаючы рэальнага значэньня. Гэта проста той прапашчы чалавек, які асьмельваецца нядобра думаць аб цару.
Так праходзілі першыя дні побыту дома. У гэтыя дні Лабановіч нікуды не хадзіў з дому, снаваў па дварэ, па полі, хадзіў у лес у свае знаёмыя абходы, дзе ў грыбныя часы так любіў зьбіраць грыбы, але цяпер іх яшчэ ня было. Хадзіў ён, хадзілі з ім і думкі яго, і яго мары, і ўспаміны. Спакой і цішыня лясная так хіляць да такога думаньня. І тут, у гэтай адзіноце-глушы, неадступна хадзіў з ім і вобраз панны Ядвісі, чысты, недасяжны і бясконца мілы і дарагі. І дзе яна цяпер? Ці ўспамінае яго? І чаму ўсё-ж такі нічога не напісала, не сказала яму, куды паедзе? Няўжо яна ня хоча знаць аб ім нічога? А можа там, у Хатовічах, у воласьці ёсьць пісьмо яму ад яе. Ён напіша пісьмо туды. Як добра, што такая думка прышла яму ў галаву. І ў сэрца прыходзіць надзея, што гэты ліст напэўна ёсьць там, а дома, прышоўшы з лесу, ён піша пісьмо да Дубейкі і просіць, каб усякая пошта перасылалася яму сюды. З гэтым лістом ідзе ён у Панямонь. Якраз і другую справу можна зрабіць — комэрцыю з Гэсалем. З Панямоньня вярнуўся ён значна павесялеўшым: і падвесяліў у значнай меры і сваіх родных, бо дваццаць рублёў грошы для іх не малыя.
Асталяваўшыся дома і знайшоўшы сабе работу, Лабановіч увайшоў у каляіну дамашняга жыцьця. Чытаў, аднаўляў у памяці навуку, набываў новую. Часамі падвячоркамі хадзіў у Мікуцічы, каб пабыць у кампаніі сваіх таварышоў, а летам іх тут ніколі не бракавала.
Мікуцічы — сяло вялікае, вядомае ва ўсёй акрузе. Стаіць на пяскох каля Нёмна. Народ тут бедны, малазямельны. Жыць з гаспадаркі трудна, і мікуцічане перабіваюцца заработкамі. Але гэтых заработкаў мала. Зімою возяць калоды. Вясною і летам ходзяць на сплаў — на згоны і на плыты. Жанкі і дзяўчаты зьбіраюць летам ягады і грыбы і гэтым трохі падзарабляюць на дамашні абыходак, а моладзь расходзіцца па сьвеце, каб выбіцца ў людзі і знайсьці сабе кусок хлеба і бацькоў падтрымаць. Выб‘ецца адзін, за ім цягнецца другі, памагаюць адзін другому. Чыгунка, тэлеграф, пошта, школы розных гатункаў, пачынаючы настаўніцкімі сэмінарыямі і канчаючы вышэйшай школаю, маюць сваіх прадстаўнікоў з Мікуціч. Такім парадкам, Мікуцічы маюць сваю інтэлігенцыю, пераважная большасьць якой прыходзіцца на настаўніцтва, і гэтая група яе найболей цесна зьвязвалася з сваім родным сялом.
Як толькі канчалася работа ў школах, настаўнікі зьяжджаліся на лета да сваіх бацькоў. Гэты зьезд увайшоў нейк у традыцыю, дый дома пражыць таней, можна было не чапаць пэнсіі за летнія месяцы, перабіцца на дамашнім хлебе і на бацькаўскім крупніку. У цяньку гумён і адрынак знаходзілі яны спакой душы і адпачынак целу. Хто гатаваўся ў настаўніцкія інстытуты, хто ўзбройваўся філёзофіяй жыцця, хто лавіў рыбу на ўлоньні прыроды, хто ўходжваўся каля гаспадаркі, памагаючы бацьком, а хто проста біў бібікі, але ў гарачы час сенакосу і жніва высыпалі яны на луг, на поле, і толькі ўжо самыя важныя і солідныя, прасякнутыя „панскім духам“, упарта сядзелі пад сваімі стрэхамі. А калі хто і выходзіў у крытычны момант вязаць ячмень, то ня іначай, як у пальчатках, даючы гэтым багатую страву для жартаў вясёлым мікуцічанам.
Вечарамі, калі спадала дзянная гарачыня, выходзілі настаўнікі халадком на шпацыр, хадзілі па вуліцах, а часамі зьбіраліся ў каго і ладзілі выпіўку. А некаторыя цішком наведваліся камор і сенечак, дзе мелі свае рэзыдэнцыі абраньніцы іх сэрца. Такія „абраньніцы“ называліся ў Мікуцічах „панскімі“ дзяўчатамі, і гэты парадак рэчаў быў тут законным і натуральным. Але трудна было ступіць крок па лініі каханьня, каб гэты крок ня стаўся вядомым назаўтра ўсім у Мікуцічах.
Сярод настаўніцтва былі свае групы, якія складаліся на грунце тых ці іншых інтарэсаў. Настаўнікі болей сталыя, што ўжо мелі пэўную жыцьцёвую практыку і пабылі настаўнікамі па колькі гадоў, трымаліся свае кампаніі і на маладых глядзелі трохі звысока, як людзі больш дасьведчаныя, больш разьвітыя і больш заможныя, калі толькі „заможнасьць“ наогул можна прылажыць да вясковага настаўніцтва. Маладыя-ж настаўнікі лічылі сваім абавязкам сяды-тады зайсьці да сваіх колег, каб пагаварыць з імі, а часамі і паспрачацца і паказаць ім, што і яны ня лыкам шыты і казённую кашу не дарма елі. А ў Мікуцічах сьцяг навукі і годнасьць „разьвітога“ чалавека дзяржаліся высока сярод настаўніцтва.
Першая позыцыя, якую заваёўвалі яны ў сваім змаганьні за права „разьвітога“ чалавека, звычайна была рэлігія і бог. Можа ў гэтым выяўляўся іх протэст супроць сэмінарска-папоўскага выхаваньня і славянскіх тэкстаў Філарэта, але хто ня чытаў Бокля, Дарвіна і Дрэпера, той проста лічыўся невукам, чалавекам, які нічога ня ведае і з якім няма аб чым гутарыць. Мікуціцкія гумны і адрынкі былі школамі бязбожніцтва і вольнадумства. З адрынак гэтае вольнадумства пераходзіла і пад стрэхі сялянскіх хат. Сталыя людзі наўперад з дакорам ківалі галовамі, калі прачувалі аб якой-небудзь бязбожніцкай штучцы таго ці іншага настаўніка.
— Чаму-ж яны дзяцей навучаць, калі самі робяць нямаведама што?
А потым прывыкалі і гаварылі:
— А можа і сапраўды няма бога.
І нарэшце проста сьмяяліся, як вось і з гэтага здарэньня з Іванком Перагудам.
Яго маці — богабаязная жанчына. Балела яе сэрца, што Іванок у царкву ня ходзіць, а папа кудлатым чортам называе. А калі яго часамі запытаеш аб чым, то ён адкажа: „А чорт яго сьвяты ведае“.
— Ах, як ты нядобра гаворыш, сынок! Ты-ж такі настаўнік і сам павінен ведаць, што гэта — грэх.
— Што значыць „грэх“? — адказвае Іванок: — можа ты скажаш, што і сала есьці ў пятніцу — грэх?
— А ты запытай у бацюшкі, што ён табе скажа.
Іванок зьняважліва трасе галавою.
— Я буду пытацца ў гэтага валасатага асталопа!
— Пабойся бога, сынок! што ты гаворыш! Ён-жа служка божы.
— Не баюся я таго, чаго на сьвеце няма.
— Дух сьвяты з намі, матка найсьвеншая!
Маці хрысьціцца, узад падаецца, а Іванок нападае:
— А ты бачыла бога? дык скажы, які ён! да каго падобны: да каня ці да каровы?
Маці адступаецца ад сына і ціха шэпча „Айчэ наш“. Яна ня можа забыць гэты цяжкі грэх яго. Тайком моліцца за яго богу.
— Сынок, — кажа яму праз некаторы час: — пайдзі ў царкву, памаліся. На табе сараковачку, пастаў, сынок, сьвечачку ў царкве.
Гэтую саракоўку ён прапіў у адрынцы з сябрамі, а мацеры сказаў:
— Я табе, маці, потым пяць рублёў дам за тваю саракоўку, але цяпер я прапіў яе: лепей прапіць, як аддаць папу.
Каля самага сяла, падмываючы вуліцы, цячэ Нёман. Разложыстыя, круглаверхія вербы, узьняўшы над вадою карэньне, абступаюць адхонны пяшчаны бераг. На Мікуціцкіх вуліцах — сыпучы пясок. Гразі тут амаль ня бывае ніколі, але калі падымецца вецер, то цэлыя воблакі стаяць у паветры.
Шумна і гучна ўлетку на беразе Нёмна. Зранку і да самага вечара галышамі качаюцца тут дзеці, то ў пяску, то ў вадзе. Сотнямі гукаў разносіцца над Нёмнам плясканьне пранікаў. Падаткнуўшы спадніцы і агаліўшы лыткі, выбіваюць палотны жанкі і дзяўчаты, беляць іх, расьсьцілаюць на беразе. У гэтым месцы Нёман мелкі і шырокі. І езьдзяць і ходзяць, і скаціну ганяюць уброд. Цалюткі дзень снуюць тут людзі — старыя і малыя, хто за Нёман, хто з-за Нёмна. Перайсьці-ж уброд летам — адна асалода. І калі ў мужчын ёсьць яшчэ сякі-такі клопат — падкасацца або скінуць нагавіцы, калі вада ў Нёмне набудзе, то жанчыны ў гэтых адносінах зусім шчасьлівы народ. Падымуцца на хаду, колькі трэба, і храбра рушацца ўброд, не зважаючы, ці ёсьць тут хто ці не, глядзяць на іх ці не глядзяць. Часамі-ж некаторыя сьмелыя і рызыкоўныя асобы, асабліва, калі на беразе ёсьць глядачы, сумыслу нарыхтуюцца брысьці так, як-бы тут вельмі глыбока і можна падумаць, што вада зойме іх па самыя пахі, хоць вышай кален яна не даходзіць. Бывала і жартамі перакінуцца ў такіх выпадках па істоце справы, а часам які-небудзь Гілёрык, чалавек сталых лет, і заўвагу зробіць, вынуўшы люльку з зубоў, — апусьціла-б хоць ніжэй спадніцу, — а сам пры гэтым саромліва ў бок адвернецца. А калі яго задзявалі сьмехам, то, каб у даўгу ня быць, так адзавецца:
— Пацягнуць-бы, бясстыдніцу, цыбуком, то шанавалася-б. Казырыцца чорт ведае чым!
Па той бок Нёмна лугі ідуць, а за лугамі — лес і поле. Вярсты дзьве будзе да поля. Ляжыць чорная грэбля ўпоперак луга, адным канцом да Нёмна даходзіць, другім — у поле ўпіраецца. Вось гэтая грэбля — бяда і гора мікуціцкае. Покі праедзеш яе — духі вытрасеш і кішкі збоўтаеш, а ў мокрае лета і каня ўгрузіш, і сам, як д‘ябал, у гразі выкачаешся. І снасьць ламалі тут, і жывёлу калечылі. Паганая грэбля, каб яе і людзі ня зналі. Пракліналі гэтую грэблю — так-жа ўелася яна ў косьці. А колісь тут, як расказваюць старыя людзі, праўда, самі яны ня помняць, быў мост. І цяпер яшчэ сям-там па бакох грэблі засталіся рэшткі паляў, і тырчаць яны з гразі, як згніўшыя зубы ў сківіцы. Але мост гэты быў зьнішчаны ў часе Швэдзкага Паленьня. Жыве яшчэ ў памяці народа гэтая вайна са Швэдамі. Нават імя сваё мае ў вуснах народа гэтая вайна — Швэдзкае Паленьне. Вось і спалілі тады швэды мост. Вялікія бойкі адбываліся тут. А над самым Нёмнам, вышай трохі сяла, ёсьць курган-магіла. Размывае Нёман грудзі гэтай невядомай магілы, вымывае чалавечыя чарапы старасьвецкую зброю. І перадаюць мацяркі сваім дзецям аб гэтай страшнай часіне Швэдзкага Паленьня. Многа тады народу пабіта было, а будынкі папалілі. Людзі па лясох таіліся. І кідаліся швэды на хітрыкі. Гукалі яны ў лесе:
— Тацяна, Мар‘яна! выходзьце з лесу: швэды дадому паехалі.
І калі хто выходзіў на голас, таго забіралі і забівалі. Многа было пабіта народу тады, і жывёла амаль уся перавялася. У Мікуцічах застаўся адзін толькі бык, а ў Сьверынаве — карова. Сабралі гэтую пару людзі потым і аралі на ёй. Але нарэшце пакараў бог швэдаў за зьдзекі над людзьмі — асьляпіў іх, і калі садзіліся яны вярхом, то садзілі тварам да конскага заду, і тады іх пабілі.
Такая легэнда зьвязвалася з грэбляю і з даўнейшым мастом, што быў на месцы гэтай грэблі.
Крайнім будынкам ад Нёмну проціў броду была старая карчма на высозным падмурку. Калісь гэта быў вір сялянскага жыцьця, і не адна мікуціцкая душа захлынулася ў гэтым віры. З таго часу, як увялі манапольку, карчма заняпала, а потым згарэла. Але па старой прывычцы зьбіраўся тут народ, як на старадаўняе веча, дзе вырашаліся сялянскія справы і разважаліся розныя пытаньні мікуцічанскага побыту.
Мікуцічане — народ грамадзкі, любяць пагутарыць аб розных рознасьцях: аб замежнай політыцы, аб вайне, аб заработках, аб труднасьцях жыцьця, аб тым, што нешта на сьвеце робіцца і нешта гатуецца і што павінна нешта адбыцца, бо далей так жыць нельга. Прагавіта прыслухоўваліся да розных чутак, часамі выдумлялі іх самі і на іх аснове стваралі такія рэчы, што самі пачыналі палохацца іх, а потым самі-ж дапякалі сябе сьмехам. Стаіць, бывала, грамада, а перад ёю за Нёмнам, як нейкая гадзюка, ляжыць гэтая праклятая чорная грэбля, дыхнуць вольна не дае. Многа было аб ёй гутарак, сварыліся з-за яе, калі справа заходзіла аб тым, каб яе падправіць. Бывала, так-сяк і зьбяруцца для рэпарацыі і падправяць сям-там, але такая рэпарацыя мала давала карысьці, і грэбля як была, так і заставалася іх бядою.
Праўда, не заўсёды гэтая грэбля з аднакаю сілаю бунтавала сялянскія душы. Часамі аб ёй зусім нават забывалі, і толькі ў часе касьбы і жніва, калі трэба было езьдзіць з вазамі, аб ёй думалі, яе пракліналі, з-за яе сварыліся.
Жыла гэтая грэбля і ў думках грамады і ў мысьлях паасобных членаў яе. Жыла, як заноза ў целе.
Лабановіч ня раз чуў размовы аб гэтай грэблі і скаргі на яе як з боку дзядзькі Марціна, так і з боку грамады. Ня раз-і сам хадзіў па ёй пехатом і езьдзіў з возам і лёса. Ня раз перадрыжаў ён тут, вязучы снапы ці сена, каб не абярнуцца з возам. У яго памяці абуджаліся ўспаміны аб легэндзе, што зьвязвалася з грэбляю, і аб розных пабаюшках, створаных напалоханай фантазіяй цёмнага чалавека ў зьвязку з гэтаю-ж грэбляю, бо было на ёй і страшнае месца, адкуль часамі выбягаў нехта ў чырвоным з пугаю ў руках і шалёстаў па вушах таго, хто позна ехаў з поля, як гэта было раз са Стасечкам.
Дзіўным здавалася Лабановічу, што такое вялікае сяло, як Мікуцічы, ня можа справіцца з грэбляю. Ну, што-б значыла сялянам адвесьці, ну, тыдзень, два часу, каб адвінуцца і збыць гэтую злыбеду? Няўжо так цяжка грамадою выкапаць побач грэблі канавы, падвезьці пяску і каменьня, падняць яе, насыпаць, зраўняць, утрамбаваць. Пяску-ж, куды ні павярніся, цэлыя горы. Каменьнем завалены межы. Цэлыя рэчкі каменьняў, паскіданых з поля, цягнуцца побач дарог. І рабочых рук хватае, і матэрыял пад рукамі, няма толькі рукі, што паставіла-б на грамадзкую работу сяло.
І вось гэтым летам, калі ў галаве Лабановіча сьпелі розныя проекты палепшыць людзкое жыцьцё, падняў ён раз пытаньне аб грэблі сярод настаўнікаў свайго сяла. Чалавек з дзесяць настаўнікаў сабралося ў гумне Іванка Перагуда. Сам Іванок ляжаў у сваім логаве, зьмяўшы нагамі даматканую коўдру і зьбіўшы падушку ў нейкі брудны камяк. Валасы яго, даўно нястрыжаныя, ускудлачыліся, як купіна, ляжалі на падушцы. Настаўнікі разьмясьціліся, як дзе папала. Каля пасьцелі стаяў кволенькі столік, на стале было некалькі кніг, пустая папяровая скрынка ад гільз ды пара акуркаў.
Іванок Перагуд карыстаўся тут славаю дзівака і філёзофа. Асноўная формула яго філёзофіі казала: „Плюй на ўсё і шануй сваё здароўе“. Праўда, у яго было многа напускнога, і ён трохі фарсіў сваім дзівацтвам. Наогул-жа быў добрым работнікам у школе і вясёлым чалавекам у кампаніі.
Былі тут розныя групы настаўнікаў. Старэйшыя вялі рэй, а маладыя толькі прыслухоўваліся ды падавалі рэплікі.
— І вось што цікава, і гэта трэба адзначыць, хлопцы, — гаварыў Міхась Лабада, настаўнік з пяцілетнім стажам: — сярод нашых мікуцічан ніводнага злодзея няма.
Настаўнікі былі прыемна зьдзіўлены. І праўда: няма тут злодзея.
— Гэта, братцы, варта таго, каб залатымі літарамі занесьці ў гісторыю нашага сяла, — азваўся прыяцель Лабады Ігнат Курган.
— Так, гэта — рэдкасць, — загулі галасы.
— Бо тут і ўкрасьці няма чаго, і гэтая мікуціцкая галота няздольна выгадаваць злодзея, — азваўся з свайго логава Іванок.
І ўсе засьмяяліся.
— Не, брат, стой! — з жарам выступіў Садовіч: — а Язэп Малюк…
— О ты чорт! — нібы напусьціўся на яго Курган: — абедню псуеш. Да і што Язэп? Ён тут ня жыве і тут ніводнага цьвічка ня ўкраў, і, такім парадкам, не парушае агульнай гармоніі чэснасьці нашага сяла.
— Праўда! — падхапілі настаўнікі.
Язэп Малюк паяўляўся ў Мікуцічах разы са два, а цяпер аб ім ніякіх чутак няма.
— Я вам раскажу пра Язэпа, — сказаў Курган: — як быў ён тут апошні раз, паехаў ён з нашымі мікуцічанамі ў Панямонь. А ён чалавек спрытны, адзеты на гарадзкі лад, манеры ў яго, як у пана.
— Чый-жа гэта такі? — дзівяцца людзі.
— А гэта наш — мікуціцкі, — адказваюць мікуцічане. Рады яны што іх чалавек такі спрытны. Аж праз некалькі хвілін злавілі Язэпа на кражы. Вядуць.
— Хто-ж гэта такі? Чый ён? — пытаюць людзі. Нашы мікуцічане адказваюць:
— А чорт яго ведае, чый ён там.
Калі гутарка скіравалася на сяло, то Лабановіч улучыў момант, каб перавесьці размову на грэблю.
— Ведаеце, хлопцы, што? Вот мы тут успамінаем усякія, праўда, вельмі цікавыя, драбніцы. А варта было-б грэблю наладзіць. Усім яна ў косьці ўелася, і ўсе адчуваюць, што грэблю трэба наладзіць, так наладзіць, каб яна перастала быць занозаю ў жыцьці сяла… Давайце паднімем народ на работу!
Ён хацеў сказаць болей, сказаць, што зрабіць добрую грэблю зусім няцяжка пры дружнай рабоце грамады, але ён трохі сьціскаўся старэйшых таварышоў і адчуваў сябе ў іх кампаніі ня зусім упэўнена.
— Ты, што-ж? Хочаш быць Обэрлейнам, — запытаў яго Лабада.
— Не мяшайся ў жыцьцё, — заўважыў з логава Іванок! — няхай яно ідзе, як ідзе. Плюй на ўсё і шануй сваё здароўе.
— Тут, брат, трэба ўмяшаньне начальства, наказ строгі і сур‘ёзны, а цябе ніхто не паслухае, — дадаў Курган дзелавіта.
— Распанелі вы і ня хочаце пальцам паварушыць, каб зрабіць добрую справу, — жартам адказаў Лабановіч і сьціх. Але яму было як-бы трохі крыўдна за сваё выступленьне, а гутарка павялася на іншыя тэмы. Ну, што-ж? Ён зробіць гэта і бяз іх. Болей ён не чапаў ужо гэтага пытаньня, бо відаць было, што ніхто не прыдаваў тут сур‘ёзнага значэньня таму проекту, з якім ён так няўдала высунуўся.
Кожны, хто хацеў-бы пагутарыць з мікуцічанамі, заўсёды знойдзе сярод іх уважных слухачоў, асабліва ў сьвяты дзень і ў добрую пагоду. Падсядзь толькі да двух-трох чалавек на прызьбе, толькі расчыні рот і скажы некалькі слоў, як зараз-жа каля цябе пачнуць зьбірацца людзі, і праз поўгадзіны іх назьбіраецца не адна сотня. Вось і на гэты раз каля хаты дзядзькі Базыля, на горцы, адкуль так добра відаць і брод і грэбля за Нёмнам, сабраліся мікуцічане. Між імі быў і Лабановіч. Гутарка зачалася з Палесься. Лабановіч расказаў некалькі сьмешных здарэньняў з цельшынскага жыцьця, як паляшукі сьвята згубілі і як яны прычашчаліся пасьля споведзі.
Мікуцічане слухалі і сьмяяліся.
— Дык яны, падлы, дзікія, — заўважыў дзядзька Сымон: — я раз бачыў іх. У Нясьвіжы лясьніка-паляшука бачыў. Валасы доўгія, бы ў папа. Узялі яго ды астрыглі на калена. Ото-ж ён гараваў! Хватаўся за галаву і ўсё казаў:
— Шчо-ж мне зробілы? Як-жа я покажуса на родыму? Скажуць — таўкач та і ўсэ.
— Але паміж імі і, скажам, намі, мікуцічанамі, ёсьць многа падобнага і агульнага, — заступіўся Лабановіч за паляшукоў.
— У чым-жа? — пацікавіўся дзядзька Яхім.
— А вось у чым. Там, у Цельшыне, страшна гразі многа, ня вылезьці, праз вуліцу нельга прайсьці ў мокрую пагоду. Двары-ж і вуліцы бярвеньнямі завалены. І нікому ў галаву ня прыдзе палажыць кладку каля хаты. Гаварыў я з імі аб гэтым ня раз, а яны хоць-бы што. „А, — кажуць, — мы ўжо да гэтага прывыклі, спрадвеку так у нас вядзецца“. А вы-ж пагляцзеце — бачыце? — Лабановіч паказвае на грэблю, — ці ня тое самае?
— Верна, брат, — чуюцца галасы.
— Дык яна, падла, вялікая! Гэта ня тое, што бервяно выкаціць з двара на вуліцу, каб палажыць кладку, — апраўдваецца дзядзька Сымон. Ня хоча, відаць, у адзін рад з паляшукамі стаць.
— Але-ж праехаць з возам па грэблі гэта ня тое, што прайсьці пешкі па гразкай вуліцы.
— Што казаць! вось дзе сядзіць яна, гэтая грэбля. — Дзядзька Базыль паказвае на горла.
— Вось я сумыслу і пачаў з паляшукоў, каб пагаварыць аб грэблі. Папраўдзе: як гэта вы цярпіцё да гэтага часу такое ліха, як наша грэбля? Такое вялікае сяло, столькі рук, столькі сілы! Кінуліся-б гуртом — хто пяску падвёз-бы, хто камянёў, — імі поле, дарогі завалены, — хто вышаў-бы з рыдлёўкаю, хто з сякераю… Тыдзень часу, і грэбля была-б, як яечка.
— Каб-жа гэта дружна ўзяліся, — гудзе голас.
— Гэта, брат, ня так лёгка, — выступіў стары Сёмка, красабай і заядлы курэц. Ён так прасяк сосам, што яго можна за поўвярсты носам зьнюхаць.
— Зрабі ты найлепшую грэблю, а выльлецца вясною вада і сапрэ тваю грэблю к чортавай матары.
Тут падняўся шум. Некаторыя стаялі за тое, што грэблю можна зрабіць вечную. Уся бяда ў тым, што народ на работу не падымеш, бо нядбайны. Другія даводзілі, што з гэтае грэблі толку ня будзе. Тут мост рабіць трэба, лес вазіць, майстраў ставіць. Часамі завязвалася паміж некаторымі сварка. Вось, напрыклад, Сьцяцок — колькі працаваў на грэблі, а Гаронім туляўся, як сабака ад мух.
— Вы ніколі і ня браліся дружна, грамадою, і ня ведаеце, якая вы сіла ў дружнай грамадзе. Хто-ж за вас рабіць будзе? І для каго вы будзеце рабіць?
— Мы гэта, брат, ведаем, да вось рады ня можам даць. Калі-б прыехаў прыстаў з бізуном да даў-бы перцу, то пасавіў-бы ўсіх на работу, — кажа стары Гілёрык.
Мікуцічане гудуць. Выплываюць розныя крыўды, непаразуменьні, успамінаюцца старыя прарэхі сялянскага жыцьця, аб грэблі перастаюць зусім гаварыць.
Некаторы час Лабановіч і ў сяле не паказваецца, бо нейк прыкра было слухаць насьмешкі сяброў.
Канчалася лета.
На лугох ужо расьсьцілалася зялёнымі аксамітамі пяшчотна-кволая атава. Парыжэлі стагі. Зьбіраліся ў вырай бублы. Агорнутыя сіняватаю смугою, журботна пазіралі далечы і ніклі ў сьвятле жнівеньскага сонца.
Пачалі разьяжджацца з летніх вакацый настаўнікі. — Пажыў, брат, і годзе: зьбірайся на сваё седала! — У гэтым голасе восені чуваць нейкі смутак, бо, здаецца, так нядаўна яшчэ гучэў другі голас, радасны, сьвежы голас вясны: разгарні крыльле, рушся з месца, ляці на прастор, жыві, як толькі ты здолен жыць.
Назначыў сабе дзень ад‘езду і Лабановіч.
Дубейка пераслаў яму пошту, але таго пісьма, якога так прагна чакаў, аб якім так многа думаў і аб якім не гаварыў нікому, а толькі насіў у сваім сэрцы, ня было і ня было. І ня будзе. Лета прайшло, прайшла і надзея. Ну што-ж? Пажартавала дзяўчына, а цяпер гэтыя жарты прайшлі ў яе: там, у глушы, дзе, апроч яго, нікога ня было, можна было і з ім пажартаваць, пасьмяяцца з яго, дурнога. Але такі канец, такі вывад спакою ня дасьць, не, ня дасьць!
Нядаўна прышоў да яго казённы пакет — назначэньне ў Выганскую школу. Углядаўся Лабановіч у гэтае слова: як-раз яно і падыходзіць яму. Проста аж нейк дзіўна трохі, бо ў гэтым слове чуецца яму як-бы нейкае выгнаньне. І чаму ў гэтым „выгнаньні“ чуваць сугучныя акорды яго сэрцу? Што выгнана з яго? Хто выгнаў?
Ён думаў і аб сваёй новай школе. І гэтая школа, і гэтыя Выганы, аб якіх ён ніколі раней ня чуў, уплятаюцца ў яго жыцьцё, прадстаўляюцца ў тых няясна-прывабных тонах-абрысах, што так прыгожы здалёк, але ніколі не супадаюць з рачаіснасьцю. І аднаго гэтага поэтычнага вобразу новага месца было мала. Пайшоў у Мікуцічы ў школу, каб знайсьці на карце свае Выганы, якія там ёсьць болей значныя пункты. Настаўнікі амаль усе разьехаліся, і ніхто ня дасьць яму спраўкі аб яго новай школе.
Зайшоў да Садовіча. Хацелася-ж з прыяцелем падзяліцца навіною. Садовіч таксама чакаў новага назначэньня. Нечакана спаткаў Лабановіч там і другога свайго таварыша па сэмінарыі, Янку Тукалу. Гэта быў замкнуты ў сабе юнак, круглагаловы, бялявы, з задраным трохі ўгору носам і шэрымі вачамі. У сэмінарыі ён стараніўся ад сваіх таварышоў і ўсё нешта думаў. Што займала яго мысьлі, ён нікому не гаварыў. У яго душы, відаць, адбываўся нейкі балючы процэс, і ён перажываў яго моўчкі, патаемна. Часамі ўдавалася яго разварушыць, і тады ён рабіўся вясёлым, жартлівым, здольным усіх захапіць сваімі жартамі, і сам сьмяяўся такім заразьлівым сьмехам, што нельга было не паддацца яму.
Выпадкам ён адкрыў у сабе адну ўласьцівасьць. Было гэта на другім курсе. Тукала заўсёды быў каротка астрыжаны. Валасы ў яго былі жорсткія, стаялі тырчком. Раз, кладучыся спаць, зьнімаў ён суконную кашулю. Шаргануўшы ёю па валасох, ён пачуў нейкі дзіўны трэск і зацікавіўся. Шаргануў яшчэ раз, зноў пачуўся той-жа трэск.
— Гэй, хлопцы, — гукнуў ён, накрыўшы галаву кашуляю: — ідзеце сюды — у мяне аказваецца не галава, а машына электрычная!
Вакол Янкі зьбілася чалавек з дваццаць сэмінарыстых. Затаіўшы дыханьне, слухалі трэск у яго валасох, калі па іх шоргала кашуля, а потым заліваліся дружным рогатам.
— Плацеце, пся маць ваша, грошы; — сьмяяўся і сам Янка, забаўляючы таварышоў.
І вось гэты самы Янка Тукала стаяў цяпер каля гумна, дзе пасяліўся на лета Садовіч.
— Янка! ты-ж гэта адкуль узяўся?.. — зьдзівіўся Лабановіч і трос Янкаву руку.
— Дзён майго вандроўніцтва сто сорак, — нейкім біблейчым тонам адгукнуўся Тукала: — абышоў я 4 ветры зямлі, узважыў чалавечае жыцьцё і знайшоў, што яно падобна быдлячым ляпёшкам, параскіданым па выганах.
— Бадай-жа ты згарэў з сваім вывадам, — сьмяяліся яго сябры.
— Га-га-га! — рагатаў Садовіч: — ты ведаеш, — зьвярнуўся ён да Лабановіча: — ён-жа сьвятым хацеў быць — на Валаам езьдзіў бога шукаць!
— Ня можа быць!
Янка вінавата пасьміхаўся і не пярэчыў. Лабановіч і СаДовіч пазіралі на яго і рагаталі.
— Чаго вы рагочаце, Вельзавулавы дзеці?
— Бадай-жа ты сгарэў, Янка: сьвятым хацеў зрабіцца!
— Чхаць я хачу на сьвятых — баста! Не знайшоў я тут праўды і болей шукаць яе там ня буду. А цяпер помсьціцца пачну — сьцеражэцеся, багі: бедната гуляе, — перайначыў ён верш Нікіціна.
— Жыў я, браткі, адзін. Глуш, нікога няма, часу многа. Начытаўся я ўсялякай душазбавеннай дрэні, і пацягнула мяне пад царкоўныя сьцены, у кусты сівабародага Іеговы. Пасьціў, брат, зьбіраў грошы, каб на Валаам паехаць. А скончыў я тым, што, вярнуўшыся, прынёс такую ахвяру сьвятым у асобе Мікалая ўгодніка, якой ніякі жрэц на сьвеце ня прыносіў.
І расказаў аб пакасьці, якую зрабіў ён перад абразом „Мікалая Чудатворца“.
— У цябе, брат, усё крайнасьці, няхай ты згары, — заўважыў са сьмехам Садовіч.
— Трэба-ж нейкі агул падвясьці пяройдзенаму кругу і тычку паставіць, — сьмяяўся Янка. Не, браткі, цяпер я хачу жыць падругому. Годзе гэтага лайдацтва. У другія горызонты перавяду я вочы свае, і перш за ўсё — месца перамяніць трэба, хоць з другога боку — ня месца красіць чалавека, а чалавек месца. Я хачу Басавым суседам быць, а яшчэ лепш у адну школу з кім-небудзь з вас папасьці, бо калі я адзін, я зноў нейкае глупства зраблю — натура мая такая сабачая. Думкі ўсё нейкія ў галаву маю лезуць.
— А я, хлопцы, пераведзены ў другое месца, — пераняў Янку Лабановіч: — у Выганскую школу.
— Цябе ўжо, як нейкую скаціну, пагналі на выган, — пажартаваў Янка.
— Гэта напэўна сьвяты Мікалай памыліўся і замест цябе мяне пакараў.
— Ён яшчэ, глядзі, і мне каб фэфару не задаў. Чорт яго, брат, ведае.
Пажартавалі трохі сябры, а потым пачалі гаварыць аб сваіх школах, пераводах, аб сваіх адносінах да так званай інтэлігенцыі, з якою прыходзілася жыць.
— Можа яны шчасьлівейшыя за нас, усе тыя, што ў карты іграюць і гарэлку п‘юць. Ім гэта люба, у гэтым іх радасьць, і яны ніякіх чартоў знаць ня хочуць. А я дык і піць не хачу — праціўна! Карты ня горнуць мяне, а дзяўчаты хоць і хіляць, але я з сваім „імбрычкам“ — так назваў Янка свой нос — саромеюся паткнуцца да іх: мне ўсё здаецца, што яны сьмяюцца з мяне. Што-ж мне рабіць? — пытаў Янка. Сур‘ёзнае і жартлівае перамешвалася ў яго прамове.
— Я пачынаю думаць, да ўсяго падыходзіць з нейкаю меркаю ацэнкі, але гэтай меркі ў мяне няма. Сёньня яна — мерка, а заўтра — глупства, і я сам адмяняю яе, сваёю ўласнаю рукою. Я кідаюся ад аднае тэорыі да другой, бяруся за адно, хватаюся за другое, і ўсюды адстаю. Чытаеш адну кнігу, здаецца — тут праўда. Возьмешся за другую, і з ёю згаджаешся. Цяпер, вось захапіўся Ніцшэ „Так казаў Заратустра“, і мне хочацца быць „надчалавекам“, чорт вазьмі! А калі строга падумаць, то выходзіць, што ты — проста чалавек з пакалечанымі сэмінарскім выхаваньнем мазгамі. Я, аб вас я не адважваюся гаварыць гэта, хоць і вы, напэўна, такія-ж хісткія, як і я, я — дзерава ў полі, што хіліць галіны туды, куды вецер дзьме.
— Ну, гэта — вельмі пэсымістычнае прызнаньне, Янка, — азваўся Садовіч.
— Янка, дарагі! — руку, брат!
— Ты, значыцца, згаджаешся са мною? — І Янка са зьдзіўленьнем паглядзеў на Лабановіча.
— А ні на валасок, — адказаў Лабановіч: — дый у чым з табою згаджацца? Ні да якога-ж заключэньня ты ня прышоў, ты толькі паказаўся з новага для мяне боку. Але я люблю цябе за пакуту тваю, як гэта сказана дзесь у Дастаеўскага, за тое, што ты не стаіш на месцы, што ты мітусішся, праўды шукаеш і „хочаш сваёй пагібелі“ — так-жа казаў Заратустра. Няхай мы — тыя дрэвы ў полі, што стаяць пад ветрам, няхай нахіляюцца галіны іх у той бок, куды дзьме вецер. Але-ж ветры веюць з розных старон, і галіны хіляцца і туды, і сюды. Але здаровае, моцнае дрэва будзе стаяць роўна, а галіны яго больш нахіляцца ў той бок, адкуль сьвеціць сонца. Штука-ж уся ў тым, як намацаць галінамі гэтае сонца.
— Ты ўжо, я чуў, намацваў „галінамі сонца“, калі думаў падняць мікуцічанаў зрабіць грэблю за Нёмнам? — запытаў сьмяючыся Янка.
— Дык і ты намацваў гэтае самае сонца, калі думаў знайсьці яго ў валаамскіх манастырох! — заступіўся за Лабановіча Садовіч.
— Падняць сяло зрабіць добрую грэблю, памойму, у тысячу разоў важней, чым блытацца пад кустамі сівабародага Іеговы, як ты казаў. Але я цябе за гэта не асуджваю і не сьмяюся. А што не ўдалося падняць сялян, каб зрабіць самім-жа ім карысную работу, то гэта ня значыць яшчэ, што іх наогул не падымеш і падымаць ня трэба: не падняў цяпер, падымеш потым. Дый брацца за гэта трэба можа нейк трохі ня так. Трэба лічыцца з тым, што народ мала культурны, консэрватыўны, ня ўмее цаніць сваіх грамадзкіх інтарэсаў і ня прывык выступаць грамадою. Але-ж яму трэба гэта гаварыць, будзіць яго, катурхаць. І, памойму, гэта ёсьць наш абавязак… Але што гаварыць аб народзе, калі настаўнікі не разумеюць гэтага!
— Праўда, брат, — сказаў Садовіч: — народ наш сьпіць, воля яго спараліжавана, у яго многа нянек, апякуноў, з яго рук выбіта ўсялякая ініцыятыва… Вось дзе карэньне яго бяды… Я, хлопцы, вельмі задаволены, што мы спаткаліся і пагаварылі. Праўда, мы, як у лесе, ходзім вобмацкам, як сьляпыя. Мы павінны перш за ўсё шчыльней адзін аднаго трымацца, каб разам выбіцца на нейкую дарогу, павінны падганяць самі сябе, каб не заснуць і ня ўгразнуць у балоце. Я цьвёрда намерыўся тут астацца. Янка будзе маім блізкім суседам. Вось шкода толькі, што ты, Андрэй, забіўся ў гэтае Палесьсе.
— З вамі я чуюся весела і сьмела і пайду на што хочаце, — разышоўся Янка: — богу не паддамся і з цара гатоў карону лупіць… У мяне, браткі, і сны бываюць цікавыя. Я ўсё зьбіраюся запісаць іх у навучаньне патомкам.
— Ну, што-ж? Будзем пісаць пісьмы, дзяліцца сваімі думкамі і ня губляць адзін аднаго з вока, — перапыніў Янку Лабановіч.
— Дык давайце заключым трыумвірат! — крычаў Янка.
— Давайце!
І сябры з жарам паціснулі адзін аднаму рукі ў знак свайго саюзу.
На карце ў школе Лабановіч не знайшоў свайго новага месца. „Напэўна яшчэ большая глуш, як Цельшына“, думаў ён. Дасталі „Памятную кніжку Менскай губэрні“, дзе звычайна былі адзначаны ўсе ўстановы і школы. У кнізе значылася і Выганская школа, што трохі ўсьцешыла і запакоіла маладога настаўніка, але дакладнага адрасу ня было там. Аднаго толькі дазнаўся Лабановіч: ехаць трэба ў Пінск, а ўжо адтуль дабірацца да свае школы.
Напярэдадні ад‘езду пайшоў Лабановіч у лес, каб апошні раз абыйсьці свае грыбныя абходы і разьвітацца з імі.
У лесе было зусім ціха. Скрозь галінкі выносных хвоек прабіваліся цёплыя косы верасьнеўскага сонца. Пажоўклыя калюшкі бяз шуму ападалі на дол, чуць задзенеш галінку. Дзесь у небе закрычалі жураўлі, шыбуючы ў вырай. Лабановіч адчуваў нейкую мяккую журботу, навеяную і цішынёю лесу і гэтым заміраньнем жыцьця. І розныя думкі, лёгкія, бы гэтыя цені хваёвых галінак, журботныя, як і гэтае курлыканьне жураўлёў у небе, снаваліся ў яго сэрцы.
Было чагось шкода, як-бы нейкая страта напаткала яго. Думаў аб сваім новым месцы, складаў новы плян і свайго жыцьця і свае работы на новым месцы. Успаміналася Цельшына. Цяпер яно нейк адыходзіла ад яго, ахіналася мрокам, рабілася пустым і чужым, бо ня было там таго мілага вобразу, што даваў жыцьцё і радасьць. І гэты вобраз неадступна хадзіў з ім па лесе, адганяў іншыя думкі яго, змушаючы думаць аб сабе. І гэтыя словы Ядвісі „калі вы мяне пацалуеце, то, клянуся памяцьцю мацеры, я кінуся пад машыну“ ніяк не забываліся, і сама яна, як жывая, стаіць у яго ўвесь час перад вачамі.
На другі дзень на захадзе сонца запрог дзядзька Марцін чорнага коніка, якога празваў за жвавасьць „Ножыкам“, каб адвезьці пляменьніка на станцыю. Невялічкі чамадан быў загадзя зложаны, сабраны ў дарогу.
— На добры лад, дык і каня запрагаць ня варта было-б, — казаў Лабановіч, паважваючы ў руцэ чамадан.
— Навошта-ж, сынок, ты будзеш трапаць ногі? Не зьвярэдзіцца конь, гуляе цяпер.
Вылічыў Лабановіч грошы на дарогу, як заехаць, а рэшту рублёў сем аддаў мацеры.
— Прышлі-ж, сынок, ліст, заехаўшы, як ужо будзе табе паводзіцца там.
Пацалавала маці сына і сьлёзы выцерла.
— Ну, Якуб, бывай, брат, здаровы! На другую зіму к сабе забяру цябе. Добра?
— Добра, — кіўнуў галавою Якуб.
Маці стаяла на дварэ і праводзіла вачамі фурманку, што шыбавала ў бок лесу. Лабановіч азірнуўся, памахаў шапкаю мацеры і сёстрам, кіўнуўшы ім здалёк галавою. Яшчэ раз азірнуўся назад, як пад‘яжджалі к лесу. Мільгнуў хутарок з сваім алешнічкам, мільгнуў і схаваўся.
- ↑ У народзе ёсьць такая прымета, што купацца можна толькі тады, калі каноплі падрастуць настолькі, што ў іх можа схавацца варона.