У віры жыцьця (1925)/Ворагі
| ← У віры жыцьця | Ворагі Апавяданьне Аўтар: Міхась Зарэцкі 1925 год |
Адкупіўся → |
| Іншыя публікацыі гэтага твора: Ворагі (Зарэцкі). |
Прапануем да спампаваньня!
ВОРАГІ
I
— Пан Купрыянаў. Хто-ж гэта такі? Нешта дужа знаёмае… Гуторскі, старшыня N-ай павятовай надзвычайнай комісіі, глядзеў на ляжаўшую перад ім паперу і, як мага, напружваў сваю памяць, стараючыся ўспомніць: дзе, калі ён чуў гэтае прозьвішча,
— …Быўшы пан Купрыянаў… Вядзе контр-рэволюцыйную агітацыю. Ёсьць чуткі, што мае сувязь з бандай Зарубы.
Гуторскі перачытваў раз за разам паперу. Купрыянаў… Купрыянаў… Ну недзе-ж чуў ён гэтае слова! Во, так і круціцца каля галавы, а ніяк не схапіць…
Гуторскі аж узлаваўся. У нецярплівасьці пацёр рукой лоб.
— А бадай цябе! Во дык аказія! Не ўжо, мусіць, ня ўспомню!
Махнуў рукой і хацеў ужо супакоіцца, але раптам, быццам няўмысьля, скаўзанулася ў галаве:
— Ніна Купрыянава…
Успомніў. У душу патыхнула даўным, ужо напалавіну забытым.
Ніна… Так… Ніна Купрыянава… Ледзь успомніў, а калісь у гэтым іменьні было многа блізкага, дарагога. Дарагога пасвойму, паасобнаму. Гэта ж было тады, калі яму было шаснаццаць гадоў, калі ў душы дрыгацела вясновая сьвежасьць, калі ўвесь кіпеў дзіўнымі шалёнымі парываньнямі. Цяпер інакш; цяпер — розум. А тады было сэрца маладое, яшчэ дзіцячае зусім. А што лепей?
— Усяму свой час…
Гуторскі ўздыхнуў, злавіў сябе на гэтым і ўсьміхнуўся.
— Во табе й маеш… Раскіселіўся…
Узяўся зноў за працу, але ў галаве ўсё мітусілася знаёмае імя. Яго цікавіла, што за сувязь між гэтымі асобамі. Якое дачыненьне мае тая Ніна да гэтага ўпартага пана? Няўжо радня? Яна-то, здаецца, з панскага стану была…
І неяк дзіка, прыкра было дапасоўваць тое сьветлае, празрыстае да гэтага чорнага, бруднага.
— А цікава… Пасыльны! — гукнуў Гуторскі. — Паклічце сюды т. Загруцкага!
Праз колькі часінак у габінэт увайшоў малады хлопец, агэнт сэкрэтнага аддзелу.
— Слухай, Загруцкі, ты маеш якія весткі пра памешчыка Купрыянава?
— Ёсьць трохі.
— Ну?
— Што ну? Жыве вёрст за паўсоткі адсюль у сваім маёнтку. Маёнтак таксама Купрыянавым завецца. Мае ладную гаспадарку. Гэта з такіх, што ўмеюць прыстасавацца да варункаў жыцьця. Пакінулі яму зямлі трохі, жывёлы. З палацу чамусьці ня выселілі. Ён, вядома, усё гэта падладзіў так, нібы сваёй працай жыць рыхтуецца. Ну, а там, ведаеш, ужо яго справа: ці сам, ці найме. У нас-жа ці мала такім парадкам жыве яшчэ паноў! Збоку так, неўзаметку, у халадку.
— Ну, гэта ладна, свайго часу дажджэцца. А наконт контр-рэволюцыі?
— Бурчыць там сабе пад нос.
— У мяне ёсьць данос на яго, з ком‘ячэйкі хлопец адзін піша.
— Усё магчыма. Гэта-ж такі народ, што калі трохі замацуецца, дык і пачынае варушыцца, капцюркі свае паказваць…
— Так… А сям‘я ў яго якая?
— А гэтага, брат, не скажу табе, бо ня знаю.
— Ну добра. Больш мне нічога ня трэба ад цябе.
Загруцкі пайшоў.
— І ён нічога ня знае. А цікава, дужа цікава.
Гуторскі зноў узяў у рукі паперу і задумаўся.
— Што з ім рабіць? Паслаць каго туды? Заарыштаваць? Час небясьпечны… Заруба гэты… Калі сапраўды пан з ім у хаўрусе, дык цацкацца з ім ня варта. Каго-ж паслаць? Хіба самому паехаць?
Ён часінку падумаў.
— Ну, вядома… Гэта найлепей… За адным заходам і ў воласьць заехацца, праведаць, чаго яму там патураюць. Пэўна, зьвязкі ёсьць. Так… Няйначай — трэба ехаць. І зараз-жа, не марудзячы.
Гуторскі даводзіў сам сабе пільную неабходнасьць гэтай паездкі і неяк і сапраўды так выходзіла, што йначай і нельга абысьціся… А перад вачмі лунаў няясны вобраз дзяўчыны, быццам купаўся ў цьмяным тумане мінуўшчыны і вабіў да сябе сумна-прыветным, чароўным хараством.
II
— Тах-тах-тах-тах! — гвалтуе матацыкл, уздымаючы пыл клубамі-хмарамі. Імчыцца, што зьвер які цудоўны, рэжа напалам шырокае, роўнае палатно дарогі.
Мільгаюць дрэвы абапал шляху. Далей за імі неяк бокам пераварочваюцца пярэстыя кавалкі пожань, зялёныя, але ўжо пачынаючыя жоўкнуць шнуры дабра. Дзе-нідзе хмызьняк пракудлаціцца, гаёк усьміхнецца вясёла на ўзгорку. І ўсё гэта гіне адзаду адно за адным. Машына імчыць, што птушка ляціць, працінаючы палкае, нібы застыглае ад сьпякоты, паветра. Кузаў плаўка гойдаецца, зыбае, як у калысцы. Горача, млява.
Гуторскі разьмяк зусім. Усё, цела неяк апусьцілася, раскінулася, як няжывое, па кузаву матацыклу. У галаве нешта расплылося, распаўзлося, нейкая млявая змора. Зацягнула, спавіла розум роўнай, цяжкай гладзьдзю. Ня ўзьнімаюцца, не варушацца думкі. Толькі няясныя вобразы, ня вобразы нават, а так нейкія квяцістыя балачынкі, празрыстыя й кволыя, прасуваюцца, перавальваюцца маруднай хваляй. Ня відаць ні твараў, ні рэчаў — нічога. І толькі адно сэрца распазнае ў гэтых вобразах-балачынках непазбыўна-знаёмае і адказвае на яго прыемным, салодка-абураючым пачуцьцём.
Нешта далёкае, няяснае… ружовае… Тады ўсё было ружовае, як часам неба на захадзе. Тады, праўда, не прымячаў гэтага. Ды яно і заўсёды так: адразу няма прыгаства, а зьяўляецца яно ўжо тады, як перакоцяцца магутныя хвалі гадоў.
А ўжо перакаціліся… Колькі гэта? Гадоў ужо дзесяць.
Тады ён вучыўся. Хлопцам-падросткам быў. А яна… Яна была беленькая, кволенькая дзяўчынка. Анёлачак такі. І тады ён любіў яе. Любіў падзіцячаму. Хацеў глядзець на яе без канца, маліцца ёй, цалаваць яе маленькія, быццам з воску зьлепленыя, ручкі.
Ня любіў так, як любіць мужчына кабету. У яго ня было ніякай мэты, замеру. Былі лятуценьні, дзівосныя, юнацкія лятуценьні. Ён будаваў з іх сабе асобны сьвет, сваё асобнае, патаёмнае, чароўнае жыцьцё.
Мінула ўсё гэта. Мінула і пакрылася тоўстым пластом жыцьцёвага попелу.
Шофэр спыніў машыну і яна запыхала на месцы, уздрыгваючы ад навалу нутраной энэргіі і быццам парываючыся пабегчы.
— Таварыш Гуторскі! Можа зойдземся ў хату вады напіцца? Ці хочаце?
Гуторскі толькі цяпер згледзіў, што ўехалі ў вёску.
— Добра, добра. Папраўдзе сказаць, смага такая, што, здаецца, вядро-б выжлукціў.
Зайшліся ў хату. У хаце душна, як у пекле, і прыцемна, знадвор‘я ўвайшоўшы. Старая бабулька поркаецца на палу.
— Бабулька, вады напіцца можна?
Азірнула з нейкай апаскай.
Чаму ня можна? Ці вады пашкадуем? У сенцах там вядро і кварта. А можа квасу ўнесьці? Халодненькі…
— О-то-то! — узрадаваўся шофэр. — Квасу, квасу, бабулька! Эх! — крактануў ён, быццам загадзя адчуваючы смак халоднага квасу.
Гуторскі сеў на лаўку і азірнуў хату. Брудная, цесная. Відаць незаможна жывуць… Яму чагосьці ўсплыло на думку пытаньне: як-бы ён сябе адчуваў, калі-б прышлося яму жыць у гэткіх абставінах, у гэтым агідным бруду, з якога сьвеціцца цяглая, няўпынная праца, што займае ўсё жыцьцё, абмяжоўвае сабой круг інтарэсаў, імкненьняў?
Ён здрыгануўся міжвольна. Не! Ён-бы ня ўжыў. Дарма, што радзіўся ў гэткай самай хацёнцы, у гэткай самай хацёнцы ўзрос.
— Што-ж гэта? Няўжо я так далёка адышоўся ад сялянскага жыцьця? Няўжо я настолькі аінтэлігэнціўся, апанеў? А калі ўзяць духоўнае жыцьцё. Што тут у мяне высталася супольнага з гэтымі людзьмі? Мала, зусім мала, каб не сказаць нічога. І як-жа гэта? Я стаю ва ўладзе, зьяўляюся прадстаўніком гэтых самых цёмных сялян, я выяўляю іхнія інтарэсы і ў той самы час ня маю нічагутка з імі супольнага… Цікава… Адно толькі, што я зычу ім лепшай долі, хачу іх вывесьці на сьвет, адно толькі гэта зьвязвае. Але гэтага мала. Правадыр не павінен далёка адыходзіць ад таго, каго ён вядзе… Трэба вярнуцца, трэба мець сувязь з сялянамі. Ня тую дзелавую, служэбную, што прыходзіцца мець, а звычайную, жыцьцёвую…
Гуторскі ўспомніў пра свайго бацьку, які жыве недзе ў гэткай самай хацёнцы і ў якога ён ня быў ужо гадоў пяць.
— Трэба даведацца, — падумаў.
Бабулька ўнесла квасу.
— Паедзем? — спытаўся шофэр, як напіліся.
— Не, пасядзім трохі. Ну, як-жа жывём, бабулька? — памкнуўся завесьці гутарку са старой.
— Як жывём? А так і жывём, як жывём…
Яна глядзела спадалба няпрыхільна, з відавочным недавер‘ем.
— Ці далёка да Купрыянава?
— Недалёчка.
— Колькі вёрст?
— А хто іх… Ці я мерыла ці што…
Гуторскі ня знаў, што далей гаварыць.
— Пойдзем у засень, паляжым! — зьвярнуўся да шофэра, а сам думаў:
— Нават гутарыць развучыўся…
Як паехалі далей, ужо сонца апусьцілася нізка. Падыхнула вячэрнім халадком. Зьнікла даўнейшая млявасьць, адчувалася лёгка, бадзёра.
Гуторскі пачаў сьвежай галавой абдумваць справу з Купрыянавым, будаваць плян сваёй з ім сустрэчы.
III
Сярод старасьвецкага, запушчанага, зьдзічэўшага парку стаіць палац пана Купрыянава. Купы багатай зелені стараюцца захаваць яго ад людзкога вока, агортваюць яго старанна, але дзе-ж схаваеш гэткую веліч? То там, то сям выглядаюць з натоўпу зялёна-сукрыстых дрэў белыя кавалкі мураванай сьцяны. Выглядаюць і ветла ўсьміхаюцца праходзячаму воддаль падарожнаму.
Са шляху к панскаму двару вядуць ліповыя прысады. Люба тут улетку, у сьпякоту! Волаты-ліпы стаяць па бакох вялізарнай чарадой, ня пускаюць на дарогу ані косачкі сонечнага сьвету. Цянёк, халадок…
— Едзь ціха! — гукнуў Гуторскі, як шофэр зьвярнуў у прысады, а сам міжвольна задзіваваўся на стогадовыя асілкі-ліпы… Стаяць панура, нярухома, быццам нейкія цудоўныя, маўклівыя вартаўнікі.
Кончыліся прысады. Адкрыўся шырокі, роўны дзядзінец, акружаны напаўразбуранымі будынкамі. А за імі — зялёны гушчар.
На дзядзінцы ціха, бязьлюдна. Ані чалавечка. Быццам нейкае сьмяротнае царства.
— А дзе-ж дом? — агледзіўся шофэр і спыніў машыну.
Дом некуды зьнік, бы праваліўся ў скрозьдоньне. Сталі азірацца. Ня відна нідзе.
— Ці ня сюды? — паказаў Гуторскі на зваротку ў парк.
І сапраўды, праехаўшы колькі крокаў, угледзілі зноў белыя муры.
— Не схаваўся! — пажартаваў шофэр.
— Хіба ад нас схаваешся! — адказаў Гуторскі.
Пад‘ехалі к дому. Гэта быў пекны будынак. Лёгкі, павеўны і крохкі, быццам дзівосная фарфаравая цацка. І — дзіўным здавалася, як магла гэткая кволая рэч захавацца блізка зусім нечапанай у кіпучую гадзіну людзкога абурэньня!
Каля дому было таксама ціха, няжыцьцёва. Зусім ня відаць было прысутнасьці людзей. Потым выбегла аднекуль з-за дому дзяўчынка і ўтаропілася, убачыўшы незнаёмых.
— Купрыянаў у дварэ?
— Ага, пан у дварэ.
— Пан? — насьмешліва перапытаў Гуторскі.
— Ага, не зразумела дзяўчынка. І паня таксама ў дварэ.
— Во табе, — падумаў Гуторскі. Быццам у даўнейшы час.
— Куды ўвайсьці?
— А во, пазваніце ў парадную.
Гуторскі ўзьняўся на ганак і таргануў за званок.
— Хто-то стрэне?..
І аднекуль з глыбі душы зноў узьняўся белы, празрысты і кволы вобраз.
Пачуліся за дзьвярмі лёгкія крокі. Ляпнуў завал, адчыніліся дзьверы.
Гуторскі на момант аслупянеў. Перад ім стаяла дзяўчына…
Ён адразу пазнаў яе, тую самую Ніну, якую знаў дзесяць гадоў таму назад. Не, ня тую, бо хіба-ж гэта яна? Сталая, сьпелая красуня, прыгожая, вабная… А тая была белая, трохі ружовая, як пралеска. Ды не, гэта толькі сьлед ад тае, яе працягі. Тае ўжо няма і ня будзе, зьнікла…
І Гуторскі з цікавасьцю разглядаў стаяўшую перад ім кабету. Любаваўся яе дзіўным хараством, хараством дзявочага красаваньня…
— Што вам трэба? — спытала тая прыемным контральто.
У яе тоне пачулася няпрыветнасьць і нават пагарда. Яна, відаць, дагадвалася, якога гатунку чалавек стаіць перад ёй.
І Гуторскі схамянуўся. Закіпела ў грудзёх варожасьць, пачуў перад сабой у абліччы гэтае прыгожае дзяўчыны клясавага ворага.
— Мне трэба бачыць пана Купрыянава, — сказаў груба, націскаючы на слова „пан“.
— Прашу!
Павярнулася і пайшла ў пакоі. Гуторскі ўсьлед за ёй.
— Пачакайце тут, я скажу яму.
Гуторскі застаўся адзін.
— Не пазнала… Ды й дзе-ж пазнаць! Дзесяць гадоў праляцела…
Азірнуў пакой. Відаць гасьціная… Багатая мэбля, пярэстыя, лахматыя дываны, на каміне дзівосныя, дарагія статуэткі.
— Ого! Нішто сабе. Для іх, мусіць, і рэволюцыі ня было. Ну, лепш позна, чымся ніколі. Мы яшчэ тут наладзім рэволюцыю…
Вышаў пан. Маленькі, гладкі, угадаваны, як парсючок. Твар досыць прыемны, але хітры: вочы так і ўпіваюцца, быццам хочуць наскрозь працяць…
— Чым магу служыць?
Гаворыць ціхім, лісьлівым голасам.
— Я старшыня чразвычайнай комісіі…
— Дужа прыемна. Сядайце!..
— Ну, — падумаў Гуторскі: — ня веру, каб было табе дужа прыемна…
Ён паказаў мандат.
— Каб ня было непаразуменьняў.
— Ды што вы! Я веру і так.
Але ўсё-такі прачытаў.
— Ну вось… Цяпер будзьце ласкавы адказаць мне на некалькі пытаньняў…
— З ахвотай!
— Перш за ўсё: як, на якія сродкі вы жывіцё?
Па твары пана расплылася хваравіта-лісьлівая ўсьмешка.
— Ды як, таварыш… Зямлю адабралі, пакінулі, як па дэкрэту паложана… Жывёлу таксама… Вяду маленькую гаспадарку.
— Самі працуеце, значыцца?..
— Ну, як вам сказаць… Прыходзіцца, вядома… хе-хе…
— Наймітаў дзяржыцё?
— Не, пастаянных ня маю… Так, часам хто пасабляе… Так… Дом увесь займаеце?
— Увесь. Ды ён і не патрэбен нікому. Установу тут якую зьмясьціць не выпадае, пасяліць таксама няма каго.
— Шэльма ладная! — падумаў Гуторскі. Ды што з ім доўга гаманіць. Трэба проста ўзяцца.
— А во што, грамадзянін Купрыянаў, вы ня ведаеце, дзе цяпер Заруба?
— Заруба? Бандыт? Хто яго ведае! Ходзяць чуткі, што тут каля блізу недзе вандруе. Пасьля таго налёту на суседнюю воласьць (вы-ж, пэўна, ведаеце пра гэты налёт?), дык пасьля гэтага зьнік і дасюль не зьяўляецца.
— А больш вы нічога ня ведаеце?
— Адкуль-жа я магу ведаць!
— Так… вы, значыцца, з ім ніякага дзела ня маеце?
— Божа барані… Што вы гэта?..
— Хм… Мне казалі, што вы з ім у блізкім зьвязку…
— Хе-хе… Вы ведаеце, таварыш, што на нашага брата дужа лёгка ўзьвесьці ўсякую плётку… І кожны гатоў даць веры, бо наша…
— Ладна. Я ўсё-такі павінен у вас зрабіць вобыск.
— Прашу, прашу!
Гуторскі быў пэўны, што вобыск кончыцца нічым. Яго разьбірала злосьць. Ён зразумеў, што дарма пасьпяшыў паехаць, што зрабіў гэтым толькі памылку. А чаго паехаў?..
Ён цяпер знае чаго… Ня справа цягнула, а нешта іншае… Паддаўся настрою, раскіс… Эх, дурань!
І ён злосна штурхаў рэчы, загадваў паказваць усе куткі, рыў усё і рабіў гэта блізка-што ня гледзячы, проста так, каб спагнаць злосьць. Знаў, што нічога ня знойдзе.
Пан віляў вакол, усьміхаючыся ўгодлівай і разам хітрай злорадаснай усьмешкай. Аднекуль прыпёрлася і тоўстая паня. Тая вохала, стагнала над вухам, гатовая кожную часінку самлець.
А воддаль стаяла яна… Зграбная, прыгожая. Стаяла горда ўзьняўшы галаву і глядзела пагардлівым, грэблівым поглядам, зрэдку ўсьміхаючыся патаёмнай усьмешкай.
Гуторскі раз-по-раз кідаў на яе погляд і кожнага разу адчуваў нянавісьць, варожасьць і разам нейкую сымпатыю.
Яна падабалася яму, як дзяўчына, вабіла сваёй дзіўнай жаночай пекнатой. Яму хацелася кінуцца на яе, схапіць у абнімкі, цалаваць… Ня так, як калісь… цалаваць палкімі пацалункамі…
Гэта быў голас сэрца. А розум гаварыў іншае. Розум бачыў перад сабой ворага, злоснага клясавага ворага. Сьвядомага, бо гэта яскрава сьвіцілася праз выраз яе твару.
І ў грудзёх расла нянавісьць.
У маленькай пекнай скрыначцы ляжалі яе лісты. Гуторскі здрыгануўся, як убачыў паміж іх колькі сваіх, што пісаў калісь, дзесяць гадоў назад.
А пад паперай ляжаў маленькі бліскучы браўнінг.
Яна першая ўбачыла яго. Схапянулася, пачырванела, потым зьбялела. Відаць, сама была на яго забылася.
— Гэта падарунак, — сказала.
— Гэта, ведаеце, — залапатаў пан, — адзін малады чалавек… знаёмы… ну…
Ён зрабіў такую міну, якая павінна была гаварыць:
— Вядома, маладое дзела… любасьць, забавы…
Гуторскі паклаў браунінг у кішэню.
— Выбачайце, але я ня маю права зьвяртаць увагі на гэта. Я павінен конфіскаваць.
Бацька штось ізноў затарабаніў, але дачка спыніла яго:
— Ня трэба, тата! Няхай!
Ужо абшукаўшы ўсю кватэру, Гуторскі раптам натрапіў на маленькую паперку. Ляжала яна на падлозе каля стала ў габінэце пана, пэўна, пасораная. Гуторскі падняў яе проста затым, што практыка навучыла яго не прапускаць міма вачэй ніводнае драбязы. Падняў так, каб ніхто гэтага не заўважыў і прачытаў неўзаметку.
У паперцы было напісана:
„Трыццатага будзем браць вашу воласьць. Зьбірацца ў вас а дванаццатай гадзіне“.
Гуторскі скомчыў паперку і схаваў у кішэню. У гэты час пан якраз забавіўся гаворкай з паняй. Ніна некуды вышла і, такім чынам, ніхто не заўважыў яго знайды.
— Ну, пакуль-што, бывайце! — разьвітаўся ён і пасьпяшыў на двор.
Яго праводзіў насьмешліва-давольны погляд Купрыянава, але ён не зважаў на гэта. Думкі яго паляцелі ў новым кірунку.
— Трыццатага… Калі ж гэта трыццатага?... Пасьлязаўтрага… Марудзіць нельга… Трэба сьпяшацца…
— Гані ў горад! — кінуў ён шофэру.
Машына залопала, затропала і паляцела, што птушка. Убаку, паміж дрэў, мільганула постаць Ніны. Гуторскаму здалося, што і яна ўсьміхаецца таёмна-злорадаснай усьмешкай…
— Ладна… Той добра сьмяецца, хто сьмяецца апошні… Скора ўбачымся.
Сонца ўжо зайшло. Па зямлі шэрым валакном распаўзаўся змрок. Стала ядрана, сьвежа.
Гуторскі падстаўляў твар, грудзі пад хвалю сустрэчнага ветру і цешыўся яго жорсткімі ласкамі. У нутры бушавала бадзёрасьць, адвага. І раз-по-разу ўсяго агортвала хваля нейкай дзіўнай, шалёнай радасьці…
— Жыцьцё… барацьба… Як добра жыць! Як прыемна змагацца!
IV
Назаўтрага з самага раньня Гуторскі запрасіў к сабе Матроса.
Той прысьці не забавіўся. Ужо часін праз дзесяць пачуўся ў канцылярыі яго магутны голас.
Яго ўсе з тлумам віталі. Гэта быў любімец усіх. Любілі яго і падуладныя, і начальства, і проста ўсе, хто толькі знаў. Непамерная фізычная дужасьць і да яе надта добрая і простая натура, казачная сьмеласьць, адважнасьць, — усё гэта рабіла з Матроса глыбока-сымпатычную асобу.
Быў ён командзірам асобнага атраду. Меў, як і кожны чалавек, сваю ўласную фамілію, але ўсе звалі яго Матросам — па яго ранейшай спэцыяльнасьці. І яму падабалася гэтае прозьвішча…
— Ну што? — загудзеў ён, уваліўшыся ў габінэт.
— Дзела ёсьць.
— Якое?
— Пачакай! У двух словах ня скажаш… Сядай во…
Матрос сей.
— Давай цыгарку!
— На! і прыгатуйся да надта важнага…
— Прыгатаваўся ўжо. Пачынай!
— Колькі ты можаш набраць надзейных людзей?
— На каго?
— На зарубу.
— Многа трэба…
— Як многа?
— Дзесяць чалавек.
— Слухай, Матрос, ты ня выспаўся сёньня ці мо‘ жартуеш?
— А што?
— Ды тое, што сам ня ведаеш, што вярзеш. Я думаў тэлеграфаваць у N, каб роту прыслалі…
— Ладна! Як зловім, тады тэлеграфуеш… Цяпер пачакай… Але расказвай, як і што…
Гуторскі расказаў усё папарадку.
— Маёнтак Купрыянава я ведаю добра, — пачаў разважаць Матрос.
І хоць ён ні на дробачку не зьмяніў выразу свайго шырокага, буйнага твару, але відаць было, што ён закіпеў, загарэўся ваяўнічым запалам.
— Маёнтак я добра ведаю… Там лес ці-то парк… вялікі, гушчарны… а за ім — Дняпро. У самы бераг упіраецца парк… З Дняпра прыдзецца і падцікацца, бо на дарозе варту паставяць… Так… Лодкі трэба… лепш за ўсё на лодках. Лодкі ў Тросьне на перавозе возьмем… Ну, акружым… Калі варта будзе зьнімем… мае хлопцы мастакі на гэта…
— Ну, а там пабачым… Яшчэ трэба абмеркаваць…
— Ну, дык як з людзьмі?
— Усяго атраду ня буду браць. Выберу чалавек пятнаццаць…
— Глядзі, каб мала ня было… Гэта-ж ня злодзей які, банда цэлая…
— Гэта мая справа. Адпаведнасьць бяру на сябе.
— Добра… Я сам таксама паеду.
— Яшчэ лепей. Толькі з умовай: мне не замінаць… Загадаў ніякіх, апрача маіх… Там ты не начальнік, а падуладны…
— Аб гэта ня турбуйся. Я ня маю ніякага замеру памыкацца на тваю вайсковую ўладу. Усе загады твае буду спаўняць няўхільна.
— Ну, я пайшоў… Увечары зайдуся да цябе, пагамонім.
— Заходзь на кватэру!
— Добра…
Гуторскі застаўся адзін. Хацеў узяцца за бягучую работу, але не работалася. Гісторыя з Купрыянавым заўладала яго галавой. Аб чым-бы не пачынаў думаць, думкі міжвольна, неўзаметку перабягалі на гэту цікавую справу.
То яму прадстаўлялася заўтрашняе дзела. Прадстаўлялася выразна, яскрава, з усімі драбнотамі, бо ён ужо перажываў яго ў сваім выабражэньні. А то ўспаміналася тое, што было ўчора. Тады ў вачох станавіўся вобраз Ніны і зацямняў сабой усё іншае. Дрыгацеў дзіўнай вабнасьцю, цягнуў да сябе, змушчаў яскравым, зьзяючым хараством…
І тады Гуторскі зрываўся з месца і доўга хадзіў па пакою, злуючы на сябе за тое, што ня можа стрымацца, ня можа ў карані перацяць гэта непатрэбнае, шкоднае пачуцьцё.
V
Маўкліва насупіўся старавечны Купрыянаўскі парк. Сьцішыўся, прытаіўся, быццам хоча ўсё падслухаць, усё захаваць у сваіх старых грудзёх, сабраць цэлую векавечную гісторыю жыцьця. Сабраць і пахаваць, нікому не сказаць ні аб чым, занесьці з сабой у нябыцьцё…
І ўсё чуе стары цёмны парк. Усё, усё чыста, кожны ледзь чутны шолах, кожны рух, кожны ўздох чалавечых грудзей, кожны ўдар чалавечага сэрца.
І дарма думаюць тыя людзі, што вунь паўзуць па магутных карэньнях, што сьцелюцца дзеразой па зямлі ў нагах волата-лесу, дарма яны думаюць, што ніхто іх ня ўгледзіў, ніхто не пачуў! Людзі не пачулі, а маўклівы лес усё чуе і ўсё знае, толькі нікому ня скажа…
А людзі паўзуць… Ціханька, нішчыкам. Ані зыку, ані шолаху. Нават дыханьне зацялі.
Толькі во тут двое шэпчуцца. Шэпчуцца так, як часам трава пад павевам кволага ветрыку. Больш угадваюць думкі, чым чуюць адзін аднаго…
— Сьвятла ня відаць… Вакеніцы зачынены…
— Можа спазьніліся, птушкі ўжо вылецелі?
— Грышка-б сьвіснуў… Колькі гадзін?
— Было адзінаццаць, часін дзесяць ідзём.
— Во ўжо дом.
— Ня бачу нічога.
Вакол распасціралася чорная, густая цемра. Трэба было мець кацячае вока, каб угледзіць што-колечы ў гэтай цемры. Як падпаўзьлі ўжо на колькі крокаў да дому, тады толькі Гуторскі агледзіў перад сабою бялясую пляму мураванай сьцяны.
Нідзе ні агоньчыку. Ціха… Быццам усё павымерла ў гэтым вялізным таёмным палацы…
— Цс! — сыкнуў Матрос.
Гуторскі спыніўся, зацяў дух, прыслухаўся…
Ціха ўсё, як у магіле.
— Ціў! — цьвіркнула над самым вухам начная птушка.
Гуторскі і ня ўцяміў адразу, што гэта Матрос.
З розных бакоў ціха, нячутна паспаўзаліся людзі. Сабраліся ў гурток, што чорныя тараканы.
— Чакайце тут!
І Матрос зьнік у цемры.
— Ціў! — пачулася праз часінку недзе ўжо з другога боку палацу.
— Ціў! — быццам у адказ працьвірчэла недзе яшчэ далей.
І зноў усё сьціхла.
Паплылі доўгія, цягучыя хвіліны чаканьня. Ад нечага рабіць Гуторскі пачаў, як мага, да болю напружваць зрок, стараючыся схапіць контуры палацу, але нічога ня мог угледзіць, апрача няяснай, расплыўчатай плямы.
Збоку нешта ледзь чутна зашумацела.
— Хлопцы! — пачуўся ціхі воклік Матроса і зараз-жа ён сам апынуўся сярод гуртка.
— Тут… Дзесяць штук… сам адзінаццаты. На дарозе адзін стаіць… з тым Грышка справіцца… Будзем чакаць ля ганкаў… Як выйдуць — накінемся. Я на Зарубу, рэшта падвое на аднаго… Ня даць схапіцца за аружжа… урукапашную… Страляць ня трэба… усіх жыўцом… Ну, марш за мной!
Асьцярожна абышлі дом. Ля ганкаў Матрос спыніў усіх.
— Рассыпайся вакол… у хмызьняк, каб, калі часам сьвятло з дзьвярэй пакажацца, каб ня ўгледзілі… Як сьвісну — пачынайце… Ну, марш!
У момант, хто куды, рассыпаліся ўбакі. Гуторскі лёг, прытаіўся за кустом садовых кветак і аддаўся нейкаму прыемнаму, абураючаму пачуцьцю трывогі, напружнага чаканьня.
Поплеч нехта заварушыўся.
— Матрос! Ты?..
— Я… Ціху!..
Але Гуторскі ня мог маўчаць. Ён падсунуўся бліжэй да Матроса.
— Ці здолеем, га?..
— Глупства… Народ плюгавы, толькі сам нішто, трохі дужы. Ну, але памерымся…
— Ды ты справішся…
— Пабачым…
— Што-то яны робяць цяпер?
— Вячэралі… Я знайшоў шчылінку ў вакеніцы, глядзеў…
— І пан там?
— Там… частуе… І паня, і паненка… Прыгожая, каб яе пярун!..
— Ніна там, — падумаў Гуторскі. Як-то яна да ўсяго гэтага?
І, нібы ў адказ на яго думку, з палацу раптам паліліся кволыя, ледзь чутныя гукі музыкі. Яны праходзілі праз тоўстыя мураваныя сьцены, прыглушаныя, няпоўныя, далёкія-далёкія… І гэта прыдавала ім асаблівую чароўную вабнасьць.
Гуторскі сьціхамірыўся, увесь абярнуўся ў слых. Кволыя гукі роялю пацяклі проста ў душу і кранулі там сваім лёгкім павевам нейкія патаемныя, дзіўна-напружныя, чулыя струны. Залуналі вобразы-кветкі, апавітыя сумам-журбою, ускалыхнуўся нейкі нявыразны жаль. І быццам з туману ўзьнялася паволі белая празрыстая здань тае Ніны, што была дзесяць гадоў таму назад…
Няўжо гэта яна? Няўжо гэта тая, што калісь даравала яму сьветлыя, чароўныя часіны, цяпер грае, цешыць сваёй музыкай яго ворагаў? Няўжо і сама яна, тая мілая, любая Ніна, цяпер яго вораг?..
Музыка сьціхла, зьнікла чароўнасьць. Зноў агарнула трывога чаканьня…
— Матрос!
— Ну!
— Ужо блізка дванаццаці, зараз павінны выпраўляцца…
— Ага… Трэба быць на-чаку…
— Ты-ж Зарубу пазнаеш?
— Я яго бачыў, як яшчэ бандытам ня быў… офіцэрам служыў у войску… У цемры трудна пазнаць, але ён першы выйдзе, павінна… Патраплю… Цс…
У доме пачуўся глухі рух. Пэўна зьбіраюцца. Яшчэ колькі доўгіх, цягучых часінак… Во ўжо крокі загрукалі блізка, у сенцах… Ляпнуў завал, і ў расчыненыя дзьверы разам з густой мужчынскай гамонкай лынула паласа слабага сьвету, выхадзіўшага, пэўна, з нутраных пакояў палацу. Цемра ўвабрала ў сябе гэты сьвет, разбавіла сваёй чарнатой і абярнула ў шэры, дрыжачы змрок, у якім можна было згледзіць толькі туманныя, няясныя постаці вышаўшых з дому людзей.
Гуторскі ўпяўся ў іх напружаным, прагным поглядам. Сэрца забілася ў грудзёх моцна, няроўна. Па целу пацякла нейкая нэрвовая млявасьць. А рукі сударгава сьціснуліся ў кулакі…
Колькі іх? Раз, два, тры… дзевяць чалавек… Чаму ня дзесяць? Няўжо Матрос памыліўся?
Спускаюцца з ганкаў… Гутараць, рагочуць… Занадта сьмелыя… Пачакайце!..
Спусьціліся. Сталі, аглядаюцца.
Быццам ня важацца пасунуцца ў цемень… А мо‘ ждуць каго? Мо‘ хто застаўся? Трэба-б саждаць…
— Матрос!
Але якраз у гэты момант прарэзьлівы сьвіст працяў ветра.
Гуторскі здрыгануўся. Думкі ў яго неяк дзіўна пераблыталіся, паскакалі адна цераз адну пярэстай, шпаркай чахардой, зацямрылі сьвядомасьць… Няпрытомны кінуўся ён, што дзікі, крыважэрны зьвер, на гурток асалапелых бандытаў і ўпіўся сударгава напружанымі рукамі ў нейчае цела…
У гэты момант з грукам зачыніліся дзьверы палацу і ўсё зьнікла ў цемры.
Завязалася ўпартая бойка. Бандыты не здаваліся. У адчайных нечалавечых патугах вырвацца, уцячы — яны валаклі за сабой учапіўшыхся за іх армейцаў. Злосныя праклёны, жорсткая лаянка агаласіла цёмны парк. Людзі, што шалёнае зьвяр‘ё, качаліся па зямлі ў страшэнных абнімках.
Недзе нездалёк раздаўся стрэл. Гэта яшчэ болей перапалохала бандытаў. Яны рабілі апошнія з усіх сіл патугі, каб вырвацца… Але дарма! Што яны маглі зрабіць проці схапіўшай іх падвойнай сілы!.. Адзін за адным паляглі на зямлю з скручанымі рукамі і толькі лежачы ўсё яшчэ лаяліся, рычэлі скрозь зубы ад злосьці…
А на колькі крокаў у бок яшчэ чуліся гукі барацьбы — гэта Матрос боркаўся з Зарубам. Армейцы кінуліся былі к яму на дапамогу, але дарма…
— Ня руш! пагрозна зарычэў ён. — Я сам!..
Усе адхінуліся і толькі па зыках сачылі за ходам барацьбы, гатовыя кожную хвілінку кінуцца на дапамогу.
Гуторскі трымаўся як найбліжэй… Ён ужо забыўся на Матросаў загад і трымаў у руцэ наган з замерам пусьціць яго ў ход, як толькі зьявіцца патрэба і магчымасьць.
А барацьба ўсё цягнулася. Цемра не дазваляла бачыць, на чыім баку перавага і толькі па адрывістых ускрыках, па сапеньню, па стогнах можна было дагадвацца, што бандыт пачынае паддавацца.
Хлопцы й на сваіх палонных забыліся. Акружылі ўпоцемку барацьбітоў і рознымі воклікамі падбадрывалі Матроса:
— Так яго! Во-во-во! Ай добра! Цісьні, цісьні!..
Хоць і ня ведалі добра, хто каго ў тую часіну ціснуў…
Але Матроса ня трэба было падбадрываць. Ён увайшоў у азарт, разышоўся ўва ўсю. Яшчэ колькі хвілінак, і ён ужо пабедна соп, лежачы на абясьсіленым ворагу…
— Дайце чым зьвязаць сьцерву!
Яму вобмацкам падалі дзягу.
— Ага… Во табе… Паляжы, галубок!.. Досыць табе ўжо арудваць… Фу! — узьняўся ён з зямлі. Ну як, хлопцы?..
— Ляжаць.
— Усе?
— Да аднаго.
— Хто страляў?
— Я…
— Ты, Грышка?
— Я.
— Навошта?
— Ня мог саўладаць… здаравенны… ледзь мяне ня прыбраў…
— Прыстрэліў?
— Так точна…
— Хоць і кепска, але — маладзец!..
— Ну, во што, хлопцы! — загаварыў ён вясёла-ўрачыстым і разам жартаўлівым голасам: — Спраўна папрацавалі… Банду Зарубы можна лічыць зьнішчанай… Яшчэ адзін, можна сказаць, крок да… да… Ну, адным словам, няхай жыве Савецкая ўлада і Чырвоная армія! Ура!..
— Урра! — рыканулі, як адна, дваццаць глотак.
— Уа! — адказаў водгукам цёмны парк.
А Матрос разышоўся. Нібы і сапраўды мітынг замысьліў наладзіць сярод начы ў гэтым нязвычайным месцы.
— Слова даецца нашаму паважанаму кіраўніку і таварышу Паўлу Мікалаевічу Гуторскаму…
Гуторскі ніяк не чакаў гэтага. Ён засьмяяўся. Яму дзіўным здалося гаварыць тут у цемры, сярод гэтага маўклівага, панурага парку, над ляжачымі, скручанымі бандытамі…
А хлопцы запляскалі ў ладкі…
— Просім, просім!..
— Толькі ня больш аднае часінкі. Час дораг! — дадаў Матрос.
— Яшчэ менш… Многа гаварыць не выпадае… Дзякую вам, таварышы, шчыра дзякую як ад сябе, так і ад імя нашай Вялікай Рэволюцыі!..
— Ну, а цяпер памацаем у палацы… Грышка, ідзі грукай, адчыняй, а вы, хлопцы, бярэце сваіх палонных…
Дзьверы былі незаваленыя. У пакоях цёмна. Агні ўсе затушаны. Гуторскі з двумя армейцамі, трымаючы ў руках нарыхтаванае аружжа, увайшлі ў дом, а рэшта засталіся на двары. Тож дзеля ўсякага выпадку прыгатавалі аружжа…
У першым пакоі Гуторскі знайшоў лямпу. Запаліў яе і пасунуўся далей. Усюды было пуста, бязьлюдна. У сталоўцы знаходзілася на стале няпрыбраная пасуда, пляшкі, пасьледкі вячэры.
— Дзе-ж паны? Няўжо паўцякалі з спалоху? — падумаў Гуторскі.
Урэшце яны знайшліся.
У самым дальным пакоі ў спальні цьмяна сьвяціла лямпадка. На ложку ляжала паня і вохала, а над ёй схілілася Ніна. Воддаль сядзеў пан. Пры сьвятле ўнесенай лямпы Гуторскі разглядзеў яго твар. Ён выяўляў такі адчай, такую недалужнасьць, такую пакорнасьць, што Гуторскі міжвольна скрывіўся ад агіды. Быццам набітая скаціна…
— Вы заарыштаваны! — сказаў ён няшчырым грэблівым голасам.
Паня яшчэ мацней застагнала. Ніна ўзялася яе сунімаць. Твар апошняй быў зьбялелы, але спакойны. Апавіты смуткам, ён выдаваў яшчэ прыгажэйшым.
І міжвольна, на наругу розуму, у сэрцы Гуторскага шавальнуўся глыбокі, шчыры жаль да яе. Каб ня даць волі гэтаму пачуцьцю, ён барджэй вышаў з пакою, пакінуўшы ля пана аднаго армейца.
Вышаў на ганак.
— Можна! Заходзьце! Усё спакойна…
Першы ўпёрся з сваім палонным Матрос.
— A ну-тку, паглядзім, які ён стаў… Даўно ўжо ня бачыліся.
І раптам ён пасыпаўся плоймай самай буйнай, самай злоснай лаянкі.
— Што? чаго? — кінуліся да яго ўвайшоўшыя армейцы.
— Ня ён!.. Памыліўся!..
Той, з кім з такім запалам змагаўся Матрос, быў зусім не Заруба.
І сярод рэшты бандытаў ня было атамана… Тут толькі схапянуліся, што ўсяго дзевяць злавілі, а павінна было быць дзесяць.
Гуторскі ўспомніў, як ён хацеў быў затрымаць Матроса, і пашкадаваў, чаму не зрабіў гэтага на хвілінку раней. Заруба, відаць, чагось забавіўся ў палацы і потым, пабачыўшы, што справа кепская, даў драла…
VI.
Гуторскі ніяк ня мог забыцца на Ніну. Ні на часінку не схадзіла яна з думак. Ён злаваўся, кляў і сябе, і яе, і ўсё чыста на сьвеце — і ўсёроўна ня мог пазбыцца назойлівага ўспамінку.
Перад вачмі ўвесь час лунаў яе вобраз — смутны, прыгожы, такі, якою бачыў яе ў апошні раз. Турбаваў, не даваў спакою…
Ён чакаў яе. Знаў, што прыдзе. Захоча бацькі даведацца, а без яго дазволу ня пусьцяць.
І яна прышла. Як толькі паляпала ў дзьверы, ён дагадаўся, пачуў, што яна…
— Увайдзіце!
Увайшла. Уся ў чорным. Як ідзе ёй чорная сукенка, якімі мяккімі, кволымі складкамі аблягае яе прыгожую постаць!.. А хараство!.. Здаецца, яшчэ больш папрыгажэла…
— Сядайце!..
— Дзякую… Я да вас па справе…
— Ведаю. Чым магу быць карысны?
— Мне трэба бачыцца з бацькам, а на гэта, мне сказалі, трэба мець ваш дазвол.
Яна гаварыла скора-скора, сьпяшаючыся. Відаць, ёй было прыкра заставацца вока-на-вока з Гуторскім.
— Вы калі хочаце пабачыцца?
— Я-б хацела атрымаць пастаянны пропуск, бо мне прыдзецца яму прыносіць сёе-тое… з харчоў, вопратак…
Гуторскі трохі падумаў.
— Во што, я вам зраблю гэта ў тым выпадку, калі вы мне дасьцё слова, шчырае слова, што ня будзеце карыстаць гэтых спатканьняў для якіх-колечы іншых мэт, апрача тых, пра якія вы казалі.
— Яна ледзь-ледзь усьміхнулася.
— Вы мяне лічыце контр-рэволюцыянэркай?
— Як ні прыкра прызнавацца ў гэтым, але так… Лічу вас ня надта надзейнай у гэтым сэнсе…
— Ну, гэта зразумела. Я даю вам гэтае слова.
— Добра. Пачакайце часінку…
Ён напісаў і аддаў ёй пропуск.
— Дзякую…
Яна ўзяла пропуск, але ня выходзіла. Нэрвова комчыла паперку ў руках, быццам нешта хацела яшчэ сказаць, ды ня важылася.
На момант павісла маўчанка і ў гэтай маўчанцы пачулася нешта недаказанае. Быццам абодва думалі адно, абодва хацелі сказаць гэта, але ня мелі сілы пачаць.
Гуторскі знаў, што, калі ня скажа яна, скажа ён, што, урэшце, ня стрымаецца, але хацеў, каб яна пачала. Чакаў…
— Слухайце, — загаварыла яна, ня гледзячы на яго і ўсё яшчэ цярэбячы ў руках паперку: — ці можна вам задаць пытаньне адно… ня служэбнае… нават інтымнае трохі?
У Гуторскага адлягнула ад сэрца. Ахапіла нейкая лёгкасьць, гульлівасьць, нейкае мяккае, прыемнае абурэньне. Ён прыблізна знаў, што скажа яна, і яго толькі дужа цікавіла, як яна скажа. Сам быў спакойны, бо пачала яна, і гэта станавіла яго ў пераважнае становішча…
— Прашу, прашу…
Ён усьміхнуўся ласкава-таёмна, быццам казаў гэтым:
— Кажы, мілая, але я й так ведаю, што ты хочаш сказаць…
А яе, відаць, кальнула гэта ўсьмешка, кранула яе дзявочы гонар. Нават губу прыкусіла…
Гуторскаму весела стала. Ён сьмяяўся ў душы і, углядаючыся ў яе твар упартым поглядам, чакаў, што скажа далей.
— Слухайце! — пачала яна зноў.
І зноў змоўкла. Ніяк не магла адважыцца сказаць.
Гуторскі ўсё глядзеў на яе, усьміхаючыся. Урэшце, перамагаючы сябе, яна сказала:
— Скажэце… вы ня той самі Гуторскі, каторы…
Далей не гаварыла. Адвярнулася, унікаючы стрэчы з яго поглядам.
— Той, — адказаў Гуторскі: — таксама, як вы тая Ніна, каторая…
І ён наўмысьля ня скончыў.
Хвілінку абодва маўчалі. Потым ён загаварыў…
— Во як трапляецца, Ніна Васільеўна! Было калісь так, а прайшло дзесяць гадоў — і стала йначай. Так… Калісь мы ня зналі, якая прорва нас дзеліць. Зьвяла доля нас у кучу мы й не папыталі адзін аднаго: хто ты такі? Нас гэта ня цікавіла, бо мы былі дзеці і ня зналі нічога… Не паспыталі яшчэ ад «дрэва жыцьця»… А потым усё вызначылася. Мы пайшлі рознымі шляхамі. І вось спаткаліся. Спаткаліся, як ворагі…
— Ворагі, — задумлена працягнула Ніна. — Так… Вы праўду кажаце. Цяпер мы ворагі… І не затым, што я контр-рэволюцыянэрка, ды не… Я знаю, што стары лад ня вернецца, ня можа вярнуцца, бо ён несправядлівы, злачынны… Я й не хачу яго… прынамсі мой розум ня хоча… Але ёсьць нешта глыбачэйшае, падсьвядомае, што ўкладзена прыродай. І гэта нешта спавівае мяне, кіруе маімі ўчынкамі… Я знаю, што гэта дрэнна, хачу перадалець сябе, але… ня змога… Так і прыдзецца застацца ў варожым вам лягэры… пакуль ён ёсьць… a там… З вамі пайсьці не магу, ня пускае «тое нешта»…
У часе яе гаворкі Гуторскі ўважна разглядаў яе твар і яго зьдзівіла тая шчырасьць, з якой яна гаварыла. Відаць, доўга яна думала аб гэтым, доўга змагалася сама з сабой, пакуль прышла к гэтаму выразнаму, цьвёрдаму перакананьню.
І Гуторскі міжвольна працінаўся павагай да яе. Яму падабалася гэткая самасьвядомасьць, гэткі аналіз самога сябе. А разам з павагай расло пачуцьцё сымпатыі, якое ў гэты момант зьніштажала ўсякую варожасьць, адсувала некуды на задні плян клясавыя інстынкты.
Яму было шкода гэтае ніклае кветкі, гэтага хваравітага адскёпку старога ладу. Яму захацелася суцешыць яе, заспакоіць, але ня было слоў. Хацелася проста падыйсьці да яе, прытуліць, прыгалубіць.
І яна чула спагаду. Апавядала яму, як лепшаму прыяцелю, раскрывала душу, вылівала набалелае…
— Я доўга думала, мучылася, усё хацела вызначыць — што я, навошта я… Я думала раней, што можна яшчэ знайсьці сабе месца, можна далучыцца да новага… Згарнуць з сябе ўсё старое: старыя прывычкі, старыя нахілы, старыя імкненьні… Я прабавала працаваць… служыла… настаўніцай была… падманіць хацела сама сябе. Дарма! Замест здаволеньня нейкае нявыразнае пачуцьцё пустаты, адчаю… А потым махнула рукой… Усё роўна… няхай будзе, што будзе!.. Хворая я да новага жыцьця… адпетая… панская костка… ха-ха-ха!..
Яна засьмяялася горкім і разам задорным, гарэзьлівым сьмехам.
Гуторскі маўчаў. Ён думаў аб долі гэтае дзяўчыны.
Адпетая… Хворая… Няўжо яна аджыла ўжо сваё? У самым красаваньні жыцьця… Поўная фізычных сіл… поўная красы, хараства… Ці ўзяла яна хоць сваё ад жыцьця? Ці ўсьміхнулася яно ёй сваёй ажыцьцяўляючай чароўнай усьмешкай?
— Ніна Васільлеўна! Ці любілі вы каго?.. Праўдзівым, поўным каханьнем?..
Яна раптам зьмянілася.
— Не… не скажу вам гэтага… Не магу… Пасьля можа самі ўзнаеце… Не, не скажу…
Яна неяк увабралася ў сябе, затулілася, быццам баялася, каб не сказаць лішняга. Ад ранейшага шчырага, сяброўскага настрою не асталося й сьледу. Яна зноў абярнулася ў тую заўзятую паненку, якую Гуторскі спаткаў у Купрыянаўскім палацы.
Гуторскі каяўся, злаваў на сябе за тое, што задаў ёй гэтае далікатнае пытаньне. Ён прабаваў зноў выклікаць яе на інтымнасьць, але не ўдавалася. Яна на ўсё адказвала кароткімі сухімі ўвагамі. Потым успомніла пра бацьку — зарупілася йсьці. Ужо выходзячы, спыталася, што яе бацьку чакае…
— Скажэце праўду, ня тоячы… Самае горшае… што?.. Гуторскі зірнуў на яе.
— Ці сказаць праўду, ці не?.. Трэба сказаць… Яна вытрымае ўсё…
— Самае горшае, вы кажаце? Баюся, каб ня была гэта вышэйшая кара…
Ён, сам таго не прымячаючы, перайшоў на рэзкі, офіцыяльны тон. Нават злосьць у ім чувалася.
Яна зьбялела, зірнула недалужным, спалоханым поглядам.
— Растрэл!?
Але ўраз схапянулася, насупілася, бліснула з-пад чорных густых броў поглядам загнанага ўпартага зьвярка.
— Дзякую! — прагаварыла грубаватым, узрушаным голасам.
І вышла…
VII.
Заруба зноў аб‘явіўся. З новай, яшчэ вялікшай, яшчэ больш адчайнай бандай ён рабіў нячуваныя, страшэнныя па сваёй лютасьці гвалты. Ён не разьбіраў, хто зьяўляецца ахвярай яго злачынства. У аднолькавай мерцы цярпелі яго крывавыя зьдзекі і комуністыя, і жыды, і сяляне. Быццам мсьціўся ён за страту сваіх сябрукоў, быццам хацеў захлынуцца ў крыві…
І Купрыянаўская практыка навучыла яго асьцярожнасьці. Як д‘ябал, выкручваўся ён з-пад рук улады. Ніхто ніколі ня знаў, дзе ён знаходзіцца. Сягоньня праявіцца ў адным месцы, а назаўтрага ўжо ў другім канцы павету грыміць яго разбойства.
Спалох ахапіў жыхарства павету.
Сярод цёмных сялян пайшлі розныя недарэчныя чуткі. Апавядалі пра розныя цудоўныя праявы, пра тое, як Заруба можа зьяўляцца адразу ў колькіх мясцох, пра тое, як ён можа сярод людзей, на ўсіхных вачох раптам зьнікнуць, бы праваліцца скрозь зямлю і г. д. Пачыналі лічыць яго нейкім надзвычайным стварэньнем і баяліся аднаго яго імя…
«Чака» ўзрушылася, узьнялася на ногі. Па ўсіх куткох павету былі разасланы агэнты, узяты пад нагляд усе ненадзейныя асобы. Матрос з сваім атрадам бязупынку лётаў па вёсках, сам Гуторскі таксама рэдка калі стыкаўся ў горадзе… Але ўсё дарэмна. Заруба рабіў сваю крывавую справу і аставаўся бескаранным. Як страшэнная здань, зьяўляўся ён нечакана, раптам у якой-небудзь вёсцы, грабаваў яе, катаваў сялян і зьнікаў невядома куды. Ніхто ня мог нават на яго сьлед натрапіць.
Гуторскі ня чуў сябе ад клапот. Бесканцовыя нарады, пасяджэньні; разы два на тыдзень, а то й часьцей, выезды на павет, розная бягучая работа, — усё гэта не давала яму й часінкі адхлыну.
У гэтай сумятні ён нават пазбыўся таго непакойнага, турбуючага пачуцьця, якое гняло яго ў апошнія часы і якое было зьвязана з асобай Ніны Купрыянавай. Калі часам і ўспамінаў яе, дык яна выдавала чымсьці далёкім і малазначным. Гэта яго радавала, заспакойвала. Ён ужо пачынаў глядзець на ўсю гэту гісторыю, як на невялічкае, няглыбокае захапленьне, якое так шпарка мінулася, як і пачалося.
Але неўзабаве яму прышлося пераканацца, што ён памыліўся.
Нешта аднаго разу трапілася яму праяжджаць міма маёнтку Купрыянава. Ён яшчэ здалёк угледзіў густыя ліпавыя прысады, і сэрца яго закалацілася. Як на яву, паўстала ўсё, што калісь тутака адбывалася, і ў ваччу выразна, яскрава замітусіўся вобраз Ніны…
Ды такі любы, прыгожы, дарагі, быццам вобраз самага блізкага чалавека… Убачыць яе, зараз-жа, незабаўна, убачыць — што-б там ні было!..
І цяпер наадварот, усё тое — работа, клапоты здаваліся далёкімі, малазначнымі…
А тут — галоўнае… тут — усё!.. Тут тое, без чаго жыць нельга…
Тут — каханьне…
Гуторскі сам зьлякаўся гэтага слова, як зьнецікі мільганула яно ў думках. Зьнедкуль з глыбі загаварыў ціхі, перасьцерагаючы голас, але Гуторскі ўжо ня слухаў яго.
— Ну што-ж там! Любоў мае сваё асабістае права. Любоў не разьбірае: ці вораг, ці прыяцель… яна бачыць толькі жанчыну, толькі яе жаночае хараство… І хіба ня можа пролетары любіць буржуйку? Хіба яму можа хто ці што забараніць гэта? Хіба на каханьне можна, як і на ўсё, глядзець выключна з клясавага погляду? Прэч забабоны!..
І Гуторскі зьвярнуў у прысады.
З таго канца прысад пасувалася насустрэчу белая пляма. Сэрца падказала яму, што гэта яна… І не памылілася…
Але, як стрэўся, ледзь пазнаў — так зьмянілася яна. Схудзела, счарнела, вочы праваліліся глыбока-глыбока, глядзяць стуль неяк дзіўна-напружана, гараць ліхаманкавым аганьком і быццам шукаюць чагось.
Як убачыла Гуторскага, схапянулася, нібы ўзрадавалася. Усьміхнулася хваравітай, але ветлай усьмешкай, пайшла шыбчэй яму насустрэчу.
Гуторскі зьлез з каня і падышоў да яе. Яго агарнуў глыбокі жаль…
— Што гэта з вамі, Ніна Васільеўна? Вы хворы?
— Што, дужа зьмянілася? Я знаю… Не, гэта не ад хваробы…
Яна падала яму руку. Гуторскі ў першы раз пасьля дзесяцёх год растаньня паціснуў яе маленькую кволую ручку. І гэты поціск разбурыў дашчэнту тую сьцяну, што стаяла між іх, замацаваў іх сяброўскую блізкасьць.
Яны пайшлі па дарозе.
— Ну, дык усё-ткі што з вамі, а? Кажыце ўсё, не хавайце… як раней…
Ён глядзеў на яе з пяшчотай; устурбаваны, чакаў яе адказу. А яна ўпялася сваім поглядам у далеч і маўчала, быццам не прымячала ні яго, ні ўсяго, што ні яго, ні ўсяго, што навокал, углыбілася ў свае патаемныя думкі…
— Павал Мікалаевіч! — раптам адазвалася яна, і па голасу відаць было, што яна хоча сказаць яму нешта важнае, тое, што займае ўсю яе істоту: — Скажыце мне, да якіх меж павінна распасьцірацца кроўнае пачуцьцё?.. Ну, напрыклад, любоў бацькоў да дзяцей або наадварот? Скажыце, як вы на гэта глядзіцё?.. Ня вы асабіста, а ўсе вы, ваша партыя?..
— Я ня зусім разумею ваша пытаньне?.. Мне здаецца, што наогул ніякае пачуцьцё не паддаецца мерцы. У аднаго яно мацней, у другога — слабей…
— Але як павінна быць?.. Ну… я ня ведаю, як вам лепей сказаць… Вось падумаем так: вам прышлося-б выбіраць з двух адно: або страціць бацьку, або адмовіцца ад вашае справы… Што-б вы выбралі?
Гуторскі зьлёгка ўсьміхнуўся.
— Вы, Ніна Васільеўна, дрэнны прыклад узялі. Я ўжо больш пяцёх год ня бачыўся з бацькамі, і калі й было ува мне раней якое сыновае пачуцьцё, дык цяпер яго няма й званьня… Я-б, вядома, не задумаўся…
Яна зьдзіўлена зірнула на яго.
— Так?
Трохі змаўчала і потым пачала з лёгкім абурэньнем, нібы са злосьцю:
— Ну, возьмем другі прыклад… Возьмем мяне. Неўзабаве вы растрэліце майго бацьку…
— Гэта яшчэ невядома…
— Ды не… Ня ўздумайце суцяшаць мяне, я не дзяцёнак. Так… І вось у мяне раптам зьявілася б магчымасьць ратаваць яго. Але для гэтага я павінна была-б аддаць тое, што для мяне самае дарагое, даражэй за ўсё, мо даражэй за жыцьцё… Што-б вы зрабілі на маім месцы?
— Я? Выбраў-бы, што даражэй…
— Што даражэй…
Яна трохі падумала.
— Не, ня так… Гэта несправядліва, нясумленна… Гэта занадта эгоістычна… Даражэй… Мала што даражэй, але ёсьць яшчэ доўг, абавязак…
І яна зноў задумалася. А Гуторскі глядзеў на яе і нічога не разумеў. Дзеля чаго яна так захапілася гэтым пытаньнем? Няўжо і сапраўды яна што мае на ўвазе да вызваленьня бацькі? Але што? Самае дарагое… Мо‘ даражэй за жыцьцё… Дзіўна…
— Ну, ладна! — раптам схамянулася Ніна. — Кіньма аб гэтым. Пагаворым аб чым-небудзь другім… Вы што, зноў прыехалі вобыск рабіць? А?.. Ці мо‘ мяне ўжо маеце заарыштаваць? Браўнінг-жа ў мяне знайшлі!.. ха-ха-ха!..
Гуторскаму стала трохі не па сабе. Ён ня знаў, што адказаць, бо й сам ня ведаў, чаго паехаў… Пацягнула нешта, ды й годзе. І ён памкнуўся адказаць жартам:
— Той раз я прыяжджаў, як «вораг», а цяпер ехаў міма — дай, думаю, заедуся проста так, як падарожны. А што датыча вас, можаце не турбавацца: мы кабет заарыштоўваем толькі ў асаблівых выпадках, ды й то самых злосных…
— А хіба я ня злосная? Вы пэўны ў гэтым? А мо‘ я зусім бандытка? Вы пра гэта ня думалі? Ай думалі, што я на гэта ня здольна?..
Яна глядзела проста яму ў твар задорна-гульлівым, гарэзьлівым поглядам, поўная нейкай хваравітай нэрвовай весялосьці…
— Ну, зірніце на мяне: ці падобна я на бандытку? Ці такія бываюць бандыткі, а?..
Яна выпрасталася перад ім ува ўвесь узрост, зграбная, дзіўна-прыгожая, з бліскучымі зьзяючымі спакусай вачмі.
Гуторскі загарэўся шалёнай страсьцю, ад якой памуцілася ў галаве. Схапіць яе, сьціснуць моцна-моцна, да болю, цалаваць… цалаваць без канца гэтыя гордыя, задорна ўсьміхаючыяся вусны, гэтыя вочкі — бяздонныя, прамяністыя!..
Ён акідаў яе ўсю палкім агнявым поглядам. Яшчэ момант, і кінуўся-б да яе, агарнуты страсным каханьнем…
Але яна схамянулася. Пэўна, прачытала ў яго вачох усё, чым кіпела яго нутро, і спалохалася. Ураз панікла, адвярнулася, загаварыла шыбка-шыбка:
— Ай, гэта-ж мы на шлях ужо вышлі… Вы што, у горад едзеце?.. А можа заедзецеся да нас?.. Клюб паглядзіцё… Мы-ж ужо ня жывем у палацы, клюб там адчынілі…
— Некалі, трэба сьпяшацца, — сказаў Гуторскі і сам зьдзівіўся свайму голасу, бо ён быў нейкі грубы, дрыжачы.
— Бывайце здаровы!..
Яна яго затрымала.
— Павал Мікалаевіч! У мяне просьба ёсьць да вас… невялічкая… Ці можаце вы мяне паведаміць, як вырашыцца лёс майго бацькі, так, каб я… пасьпела…
— Добра, а дзе вы будзеце, тут?
— Магчыма, што тут, а можа ў горадзе, у цёткі… Савецкая, 18.
— Добра, я вам абяцаю гэта… Бывайце!..
Ён ускочыў на каня і шыбка, не абарачваючыся, паехаў у бок гораду.
VIII.
Купрыянава прысудзілі к растрэлу. У той самы дзень Гуторскі паведаміў Ніну.
Яна была ў горадзе і зараз-жа прышла к яму. Прышла ўзрушаная, абураная. Не папытаўшы дазволу, убегла ў габінэт загаварыла дрыжачым ад абурэньня голасам:
— Ужо? Канчаткова?
— Так.
— Слухайце, Павал Мікалаевіч, вы можаце спыніць гэта, затрымаць хаця на які час?..
— А што?
— Павал Мікалаевіч! Я буду гаварыць з вамі адкрыта…
— Спадзяюся, што калі ў нас нічога ня выйдзе, дык усё гэта астанецца толькі між нас… Вы мне можаце абяцаць гэта?
— Кажыце…
— У мяне ёсьць прапанова, якая можа здаволіць і вас і мяне… Вам-жа мой бацька цяпер ня страшны, вы добра ведаеце, таксама, як і я, як і ён сам, што з яго боку, нават калі-б ён і вольны быў, нельга чакаць цяпер якой-колечы контр-рэволюцыі… Бо ён занадта палахлівы для гэтага… Раз паспытаўшы горкага, ён не захоча яго… І вось… я вам дам выкуп за яго… Я дам у вашыя рукі чалавека, які для вас у тысячу разоў страшнейшы… Я вам дам Зарубу…
Гуторскі асалапеў ад нечаканасьці. Яму адразу здалася дзікай, недарэчнай прапанова Ніны. Потым ён успомніў яе словы: аддаць тое, што даражэй за ўсё, мо‘ даражэй за жыцьцё…
Быццам маланка працяла розум. Усё асьвятлілася, усё стала зразумела…
Дык во тое дарагое, чым яна спадзявалася ратаваць бацьку! Во чаго яна мучылася, во што займала ўсю яе істоту! Во чаго яна так зьмянілася!..
Значыцца, надумала, адважылася аддаць свайго любага ў ахвяру, каб ратаваць бацьку.
Ніна з нецярплівасьцю чакала адказу. Каб прыгледзіўся да яе Гуторскі, ён-бы ўбачыў, як калацілася яна ўся, як высока ўздымаліся яе грудзі…
Але ён не глядзеў, ён баяўся на яе зірнуць, каб ня выказаць свайго настрою, бо ён адчуваў, як унутры ў яго расьце прыкрае, агіднае, але моцнае пачуцьцё, якое завецца рэўнасьцю…
— Дык во хто яе выбранец!.. Во каму яна падаравала сваё пачуцьцё, сваю ласку! Во хто ёй даражэй за ўсё на сьвеце!..
— Добра, — адказаў ён, ня гледзячы на яе, — я пастараюся гэта ўладзіць. Адзін я не магу гэтага зрабіць, ня важуся… Трэба парадзіцца… Але спадзяюся, што прапанова ваша будзе прынята… А вы пэўны ў тым, што гэта вам удасца? Хопіць у вас спрыту і… сілы волі?..
— Я адважылася… Зраблю…
— Вы дзе будзеце гэтымі часамі?
— Тут, у горадзе…
Ён больш нічога не гаварыў. Чакаў, каб пайшла, хацеў гэтага. Хацеў астацца адзін, прывесьці да ладу свае думкі, пачуцьці.
А яна марудзіла.
Ён узяўся за паперы, зрабіў від, што некалі… Яна асьцярожна, нясьмела спыталася:
— А што з ім будзе?..
Быццам яшчэ спадзявалася на нешта!..
— Самае горшае.
— Яна пайшла.
Гуторскі, узрушаны, пачаў хадзіць узад і ўперад па пакою. Кіпеў непамернай злосьцю. І сумысьля распальваў сябе, стараўся абярнуць сваю злосьць на яе… Хацеў ненавідзець яе, хацеў вярнуць даўнейшую варожасьць.
Але дарма. Таго ненавідзеў, як можа толькі ненавідзець закаханы мужчына шчасьлівага перасьпешніка… А яе любіў. Кахаў моцным, палкім каханьнем. Цяпер яшчэ больш, як даведаўся, што яна належыць другому…
Ён доўга хадзіў па пакою, доўга думаў, змагаўся з сабой. Да яго прыходзілі, ён адказваў на пытаньні, даваў загады і не прымячаў гэтага. Рабіў неяк махінальна, ня думаючы.
Потым успомніў, што трэба сьпяшацца; трэба ўзяцца за выкананьне таго, што абяцаў Ніне і чаго цяпер у глыбі душы жадаў сам.
Ён таго часу склікаў патрэбных асоб і на патаёмнай нарадзе выклаў сутнасьць справы. Ён упарта даводзіў, што абходна прыняць прапанову, што гэтага патрабуе момант. Даводзячы другім, ён і сабе даводзіў, бо ў глыбі душы і сам ня быў перакананы ў пільнай неабходнасьці гэтага. Стараўся падманіць сябе, бо баяўся сазнацца, што нешта іншае, апрача інтарэсаў справы, кіруе ім у гэтую часіну.
Прапанова была прынята, і выкананьне прысуду над Купрыянавым затрымана.
А на другі дзень Гуторскі запрасіў к сабе Ніну і Матроса.
Матрос прышоў, як ужо Ніна сядзела ў габінэце. Ён увайшоў хмуры, пануры. Знаў ужо ўсё і быў недавольны. Як убачыў Ніну, яшчэ больш насупіўся, настаражыўся. Моўчкі сеў воддаль на крэсла.
Гуторскаму таксама не па сабе было. Ён адчуваў нейкую нялоўкасьць, нейкі цяжар. Прыкра было пачынаць гутарку.
Але пачала Ніна:
— Ну, давайце згаворымся!..
Гуторскі кінуў у бок Матроса пытлівы погляд.
— Ты возьмеш на сябе гэту справу?
— Я заўсёды свае абавязкі спаўняю.
Адказаў груба, недавольна.
— Назначце час і месца! — зьвярнуўся Гуторскі да Ніны.
Тая падумала.
— У пятніцу а дзесятай гадзіне ўвечары… У Купрыянаве, у флігелі… Дзьверы будуць адчынены…
— Усё роўна! — прабурчэў Матрос.
— Усё?
Ніна ўзьнялася з крэсла. Гуторскі зірнуў на яе… Дзяржыць сябе проста, спакойна, быццам абгаварвае якую звычайную дробную справу. А там, унутры, пэўна, мора бушуе!
— Здаецца, усё, — адказаў ёй.
— Мяне больш ня трэба?
— Блізка-што…
— Бывайце!
— Усяго добрага!..
Як яна вышла, Матрос з запалам накінуўся на Гуторскага:
— Слухай, даражэнькі, што гэта табе завадзіла? Няўжо ня можна-б было абысьціся бяз гэтае здрады? Ня люблю я гэтага, не хачу… Хіба ў нас сілы не хапае самім злавіць яго?
— Супакойся, галубок! У цябе проста гаворыць запал заўзятага ваякі. А трэба глядзець на рэчы іншымі вачмі. Тыдзень чаканьня пагражае дзесяткамі лішніх ахвяр. Трэба мець на ўвазе агульную справу, а не глядзець толькі з сваёй званіцы…
— Ды не магу я йначай глядзець, натура не дазваляе…
Гуторскаму ледзь удалося ўгаманіць яго. Ды й то ўсё бурчэў:
— Толькі на сьлед узьбіўся… Зарупіла… Яшчэ які тыдзень і злавіў-бы. Ня трэба-б было і бабскае дапамогі…
— Адкуль гэта ў яе спрыт такі? — урэшце зацікавіўся ён. — Як яна яго заманіць? Што, яна з ім у хаўрусе?..
Ён і ня ведаў, што кратае балючае для Гуторскага пытаньне…
— Кахаюцца, — адказаў той.
— А… Іш ты, зьнюхаліся… Знайшоў свой свайго… Але-ж то, за бацьку аддаваць любага, хм… Прыгожая яна, ліха на яе… Кветка, а не паненка…
Гуторскаму было прыкра слухаць яго развагі, і ён парупіўся зьмяніць гутарку:
— Ладна! Давай лепей памяркуемся, як спрытней гэта абляпаць…
— Давай памяркуемся!..
IX.
Гуторскі чакаў Матроса. У нецярплівасьці хадзіў узад і ўперад па кватэры, не знаходзіў сабе месца.
У галаве думкі мітусіліся — вострыя, калючыя. Мітусіліся, блыталіся, круціліся шалёным карагодам. Аж балюча было ад іх галаве.
Усё цела ахінулася нейкай прыкрай зморай. Балела ўсё, быццам пасьля цяжкай працы. У зьнямозе ён садзіўся, валіўся ў крэсла, але зараз-жа мусіў узьняцца пад уплывам нейкай сударгавай, хваравітай энэргіі. Ня мог адпачыць, не давала нешта, і змораны змардаваны ўсё хадзіў па пакою.
— Нэрвы расхадзіліся. Што тут рабіць? Хіба легчы?..
Ён лёг на ложак, заплюшчыў вочы. Акунуўся ў прыемнае пачуцьцё спакою, нярухомасьці. Думаў — засьне…
Аж не… Штось пачало паволі ўздымацца з сярэдзіны, нейкая прыкрая хваля. Гоўтаецца, узмываецца ўсё вышэй, усё шырэй.
І закупаліся ў ёй нейкія здані, нейкія страшыдлы. Растуць, крывяцца, выцягваюцца ў нейкія пакручастыя пасы, круцяцца, скачуць, рагочуць, зьзяюць абрыдай. У галаве ад іх муціцца, атрутны туман расплываецца, хоча спавіць, затуліць, задушыць…
Страшна!..
Ён з патугай расплюшчыў вочы. Азірнуўся. Рэжа яркі сьвет электрычнасьці.
— Можа ад сьвету? Пагасіць?..
Устаў, пакруціў кнопку. Стала цёмна.
Ён зірнуў у вакно. Ноч чорная, такая, як тады… Хоць вока выкалі…
Лёг зноў. Зноў тое самае… А вочы расплюшчыў — замігцелі ў цемры дробненькія-дробненькія агоньчыкі-іскрачкі, быццам пакой напоўніўся гарачым прыскам.
— Не, нічога ня выйдзе…
— Зноў запаліў сьвятло. Зірнуў на гадзіньнік… Дванаццаць… Яшчэ гадзіны дзьве або тры… Як марудна паўзе час!..
Сеў к сталу, узяў нейкую кніжку.
— «Політычная экономія»…
Адкінуў з агідай. Абрыдла, абрыдла ўсё!..
Што-ж рабіць? Нават думаць — і то ня можна. Усё блытаецца.
Папрабаваў уявіць сабе Ніну, яе твар, яе постаць — ня можна… Замест твару — пляма адна расплыўчастая, постаць карожыцца ў нейкіх страшэнных, агідных формах… Поплеч Матрос — тож адна пляма…
Выразьней за ўсіх Заруба прадстаўляецца, хоць і ня бачыў ніколі… Высокі, зграбны, прыгожы… На твары — адвага, рызыка. А вочы гараць каханьнем… да тае, да Ніны… да яго Ніны…
І ў сэрцы Гуторскага родзіцца зайздрасьць. Зайздрасьць і злорадаснасьць. Ён сьвяткуе пабеду… Ці тое, ня ён, а той, хто заўладаў ім усім, абязволіў яго… Сьвяткуе пачуцьцё…
— А раптам ды…
Ён неяк ня думаў дагэтуль, што можа ня ўдасца, ня выйдзе нічога. А цяпер магчымасьць гэтага паўстала перад ім ярка, выразна…
Матрос упёрся: удваёх паехаў. Больш нізашто не захацеў людзей браць. А ці мала што можа здарыцца?..
— А тады што?
Мсьціць будзе, ёй будзе мсьціць…
А мо‘ яна перадумала, здрадзіла? Можа не сабрала сілы аддаць свайго каханага?..
Гуторскага ахапіла трывога. У падвойным абурэньні зноў засігаў па пакою.
А час ішоў ціха, марудна, быццам наўмысьле хацеў мучыць, выцягваць жылы. І з кожнай часінай расла нецярплівасьць.
Ужо а трэцяй гадзіне прарэзьліва зазьвінеў званок.
Гуторскі схапянуўся, закалацілася сэрца. Пайшоў адчыніць.
Матрос… Уваліўся — змораны, пакомчаны, увесь у пылу. Рынуўся ў крэсла.
— Ну?..
Гуторскі застыгнуў у напружным да болю чаканьні.
— Прывёз… Здаў начальніку варты… Гуторскі ўздыхнуў з палёгкай. Зьнікла напружанасьць, замест яе слабасьць, млявасьць расплылася па целу. Аслабелы апусьціўся на крэсла.
— Апавядай!
— Есьці хачу…
— Самавар наладзіць?
— Ага…
Гуторскі вышаў, узбудзіў гаспадыню. Як вярнуўся, Матрос сядзеў у той самай постаці, нярухомы. Відаць, усе сілы патраціў. Гуторскі ня турбаваў яго, чакаў, пакуль сам пачне.
— Бінт ёсьць? — спытаўся той.
— Баліць…
— Ранены?
— Нажом пырнуў… Перавязаў, але, мусіць, дрэнна…
Гуторскі дастаў у гаспадыні мэрлі.
Матрос быў ранены ў плячо. Рана досыць глыбокая, але не апасная. Гуторскі, як умеў, перавязаў яе.
Тымчасам падалі самавар. Матрос — тоўсты, расхрыстаны — раскапусьціўся за сталом.
— Давай усё, што ёсьць… Калі дасі вала і вала зьем…
Сказаў гэта ён такім сур‘ёзным, нават сярдзітым тонам, што Гуторскі ня стрымаўся ад сьмеху. Пайшоў шукаць яды. А Матрос бурчэў яму ўсьлед:
— Сьмех… Каму сьмех, а каму галэхтар… Во так-бы змардаваўся сам, дык не вала, а вярблюда-б сажраў…
— За гарбатай Матрос павесялеў, разгаманіўся…
— Ну, паехаў я, значыцца. Не хацелася, ты-ж сам ведаеш… Ніякай ахвоты, проста спаўняю абавязак ды й годзе… Няпрыемны абавязак, трэба дадаць… Прыехалі туды, коні ля шляху ў хмызьніку паставілі, самі кругам абышлі. Падышлі к палацу. Я-ж, знаеш, і забыўся зусім на флігель на той… І сяджу ля дому… чакаю… гляджу на гадзіньнік, лічу часінкі. Даждаўся дзесяцёх — раз у дом… Пуста… Бадай цябе расьперазала! Пуста… і сьцены павыламаны ў сяродку… Што за праява, думаю… Дзе-ж гэта ўсё падзелася? Добра, што хаця сцэна там ужо наладжана, па ёй толькі й сьцяміў, што выселілі іх. Тады й пра флігель гэты ўспомніў, цямся ён зусім!.. Ну — у флігель. Дзьверы расчынены… Адзін пакой, другі… Адчыняю дзьверы ў трэці, аж яны там… сядзяць удваёчку, галубяцца… Гляджу — воддаль на стале пісталет. Я, ня доўга думаючы, — скакель, ды за яго… Ну, тут знаеш, спалох такі, паніка…
Яна ўсхапілася, закалацілася ўся, кідаецца туды, сюды, месца не знаходзіць… Як жару хапіла… І ён ускочыў… Разьлютваўся, вочы гараць, ноздры раздуваюцца зьвер-зьверам… Я на яго наган. — Ні з месца, крычу. Але ён не з такіх, не спалохаўся. — Усё роўна паміраць!.. Крыкнуў, схапіў са стала нож і на мяне. Я не страляў… Вось ён і пырнуў мяне… Ну, я, вядома, раззлаваўся… Кінуў наган на падлогу, ды за яго, у рукапашную… Схапіў за руку, ціскануў трохі, ён і нож выпусьціў… Ну, боркаліся трохі… Скомчыў я яго… Грышка тут падасьпеў — скруцілі…
Матрос сьціх, узяўся за гарбату.
У пакоі павісла згодная ціша. Толькі маўклівае сёрбаньне Матроса ды ласкавы подсьвіст самавару парушалі яе мяккую цягучасьць.
Гуторскі аддаўся ціхай задуме. Ён уяўляў сабе, як на яву, усё тое, аб чым апавядаў Матрос. Ён бачыў яе узрушаную, няпрытомную, з паламанай душой, з разьбітым сэрцам. Хацеў пачуць што пра яе, але баяўся спытацца.
— Ну, а далей што?
— Што далей? Павялі… Яна ўсё кідалася да яго… — Любы, дарагі, сонейка маё! Гэта я здрадзіла, я прадала цябе… Аж жалка было глядзець на яе…
— А ён?
— Ён таксама ірваўся да яе. Скрыгаў зубамі, лаяўся. Каб дапусьцілі — згрыз-бы… — Не дарую, кажа. На тым сьвеце спаткаемся-— і то памстуюся!..
Матрос трохі памаўчаў.
— Шкадаваў я яе… Гэткі адчай, гэткая пакута! І ўсё за бацьку… Няварты ён гэтага… Дурная… Застрэлілі-б-туды й дарога…
Гуторскі ўсьміхнуўся…
— А ён больш варты?..
— Ну, мала што…
Абодва заціхлі, углыблёныя кожны ў свае думкі…
X.
Купрыянава выпусьцілі, а Зарубу цераз тыдзень судзілі палявым судом і расстрэлілі.
Ніна жыла ў горадзе, і Гуторскі з ёй часта бачыўся. Яна з ім сустракалася ахвотна. Траплялася, што яны падоўгу сядзелі удваёх дзе-небудзь у далёкім кутку гарадзкога саду і гутарылі.
Яна заўсёды была сумная, маркотная, як восень. Звычайна сядзела нярухома, упяўшы ў адну кропку свой пануры заледзянелы погляд.
Ён гаварыў, многа гаварыў аб жыцьці, аб месцы ў ім чалавека, аб яго патрэбах, павіннасьцях… Гаварыў і глядзеў на яе, любаваўся яе сумным, паніклым хараством.
А яна — невядома: ці слухала яго, ці не… Маўчала, быццам укалыханая гукамі яго голасу. Як сьціхаў, тады нібы прачыналася, усхаплівалася, гаварыла колькі слоў, узьбівала яго на гутарку. І тады зноў маўчала… Слухала ці мо‘ думала сваю бесканцовую патаёмную думку.
Гуторскі даражыў гэтымі часінамі. Ён заўсёды марыў аб іх, шукаў іх і, калі доўга ня бачыў Ніны, тужыў, нудзіўся, ня знаў, куды дзецца. Работа абрыдла яму. Рабіў сваё дзела нядбала, ня ўважна. Ня было даўнейшага запалу, даўнейшай энэргіі. Усе дзівіліся і ня зналі, што з ім за зьмена такая.
Знаў адзін Матрос. Таму толькі прызнаўся, адкрыў сваю душу.
Матрос, як выслухаў яго, паківаў задуменна галавой.
— Кепска, што й казаць… Ня тое кепска, што ты закахаўся, а тое, што насур‘ёз. Каб гэта так зьлёгка, няглыбока… Ну, тады глупства… пагуляў ды і кінуў… А то… Усё роўна нічога ў вас ня выйдзе. Ня пара вы… А перарабіць яе ты не здалееш, позна ўжо… Канчаць табе трэба, во што… Бо… цягнуць так… мякчыць яно, слабіць чалавека…
Гуторскі нічога не адказаў на яго словы. Ён і сам знаў тое, што гаварыў Матрос. Даўно знаў, тысячу раз перадумаў, перамучыў у сваёй душы. О, ён добра знаў гэта, знаў, што нічога ня будзе. І ўсё-ткі цягнуў. Сіл не ставала…
Аднаго разу ён надумаў пагаварыць з ёй, сказаць ёй усё.
Гэта было ужо ўвосень. У парку, дзе сядзелі яны, ужо жоўтым дажджом сыпаліся з дрэў лісты, дываном засьцілалі чорную згалелую зямлю. У паветры дрыгацеў сум адцьвітаньня, сум надыходзячай сьмерці…
Гуторскі глядзеў на Ніну і бачыў у яе вачох адбітак гэтага суму, нібы частку яго, таго, што жоўтай маркотай спавіў усю прыроду. Частку васеньняга глыбокага суму.
Яна была падобна да восені ў сваім смутным паніклым харастве. Быццам і яна, як тая прырода, дажывае свае апошнія дні, чакае сьмерці.
Гуторскаму было шкода яе. Ён пачаў гаварыць неяк раптам, нечакана для самога сябе, пад уплывам ускалануўшага душу непамернага жалю, пяшчоты…
— Ніна Васільеўна! Ці ведаеце вы, што я люблю вас?
Яна ўсьміхнулася, зірнула ветла-ласкава.
— Ведаю, Павал Мікалаевіч!..
— І што вы скажаце на гэта?
— Вы хочаце знаць, ці люблю я вас?.. Я скажу вам… Не, ня люблю… Можа і люблю, ды ня так, не такою любоўю, як вы мяне… Я так, як тады… як дзесяць год назад… Вы для мяне — друг… Мне з вамі добра, лёгка так… А любіць? Не, я ўжо не палюблю нікога…
Яна замаўчала, углыбілася ў думкі.
— Ніна Васільеўна! — зноў зьвярнуўся да яе Гуторскі.
— Ну?
— Ці будзеце вы маёй жонкай?
Яна схапянулася, у вачох бліснула цьвёрдая рашымасьць.
— Не, не… ніколі…
— Чаму?
— Нічога ня выйдзе з гэтага. Толькі папсуём жыцьцё адзін аднаму, згубім сябе… Мы — ворагі… Гэта часовае ўсё… і ваша, і маё… А тое праявіцца, праявіцца ў жыцьці… наша варожасьць… Ладу ня можа быць, мы — розныя людзі. У мяне адны нахілы, а ў вас — другія, у мяне адна ўрода, у вас — другая… Неразумна і думаць пра гэта… Я не магу перавярнуцца, стаць падобнай да вас, таксама, як вы… ды што я, стаць такой, як я, гэта-ж значыць кончыць самагубствам!..
Яна ўсьміхнулася.
— А потым… яшчэ…
Яна раптам стала сур‘ёзнай і быццам змагалася з сабой — сказаць ці не?..
— Яшчэ ёсьць прычына… Я вам усё скажу, як другу… Пасьля гэтага вы назаўсёды пакінеце гэту сваю думку…
Яна спынілася. Гуторскі з трывогай і нецярплівасьцю чакаў, што скажа далей.
— Я зьвязана, Павал Мікалаевіч… зьвязана назаўсёды… з тым, каго вы забілі… Моцнымі путамі зьвязана… У мяне… будзе… дзіцянё…
Гуторскага як пяруном ударыла. Усяго ён чакаў, толькі ня гэтага…
— Вы гэтага не чакалі? — гаварыла яна. — Але гэта так… Гэта праўда… Ну, во… спадзяюся, што ў нас з вамі ня будзе больш ніколі гаворкі аб тым… Ды й што вы, Павал Мікалаевіч! У вас жыцьцё наперадзе, — поўнае, цэлае, незламанае. У вас ёсьць чым і дзеля чаго жыць… для вас ёсьць месца, пачэснае месца ў жыцьці… А я… я ўжо нябожчыца… жывая нябожчыца… Папрабую яшчэ маткай быць, можа тут знайду сабе месца, можа здаволюся хоць на часінку… А калі не… тады…
Гуторскі слухаў яе, абураны глыбокім жалем. Гэты жаль ахапіў яго ўсяго, зьліў у сабе ўсе пачуцьці…
Каб ён мог, каб ён умеў ратаваць яе, пагадзіць яе з жорсткім жыцьцём! Гэтую любую, дарагую яму дзяўчыну!..
У той дзень яны доўга сядзелі, доўга гутарылі…
Разышліся добрымі прыяцелямі.
XI.
Гуторскі прыхінуўся плячмі к пераборцы, што дзеліць адно купэ ад другога, закінуў назад галаву і аддаўся ціхай, салодкай нярухомасьці.
Мерна, аднастайна падрыгвае вагон. У тахт гэтаму дрыжэньню самотна, жалобна дрынчыць у вакне адбітае шкло.
У вагоне змрок. Усё шэрае, няяснае, расплыўчастае. Фігуры людзей — цёмныя плямы — нязграбна калышуцца; дзіўна, сьмешна трасуцца чорныя клубкі — галовы. Некаторыя гавораць, і, пакрытая глухім грукатам чыгункі, гутарка іх здаецца дзіўнай, незразумелай.
Гуторскага агортвае цягучая дрэма. Ён аддаецца ёй, заплюшчвае вочы. Але не засынае…
Мяккай, згоднай чарадой плывуць думкі, варушацца паціхеньку. Думкі-ўспаміны…
Выглядае яна — смутная, прыгожая. Чуецца яе мілагучны шчыры голас…
— Бывайце здаровы… Не памінайце ліхам… Жывеце… па-свойму, пановаму…
Шкода яе. Дужа шкода… Але нічога не парадзіш… Гэткі закон жыцьця… бязьлітасны закон… Усё старое вымятаецца, выкідаецца, як непатрэбнае сьмяцьцё. Расчышчаецца дарога новаму… Паўстае новае жыцьцё — здаровае, сьвежае, магутнае… Усьміхаецца ядранай, прыгожай руньню… Прыдзе час і закрасуецца яно краскамі многацьветнымі, апаўе зямельку дзіўным, казачным хараством!
Тады ўжо ня будзе гэтых адскёпкаў, гэтых пажоўклых лістоў старога, гнілога, забуранага навальніцай дрэва… Пацьмеюць, пагніюць, спарахнеюць, зьнікнуць, як дым пад павевам сьвежага ветру…
Гуторскі давольны тым, што едзе — едзе ў новыя месцы, да новых людзей, да новых уражаньняў… Яшчэ ў тую бяссонную, доўгую ноч пасьля тэй канчатковай гутаркі з Нінай, у яго склалася пастанова паехаць…
Усю ноч ён тады прадумаў. Раскалупваў сваё нутро, рабіў пільны абгляд самога сябе. І тады ён зразумеў, што захварэў, што трэба лячыцца, пакуль ня позна. Ён ясна вызначыў сваю хваробу, знайшоў яе карані, яе прычыну.
Ён адарваўся ад народу, адышоўся ад яго. Патраціў зьвязак з яго жыватворчай глебай. Яшчэ момант і парвуцца астатнія карані, якія яшчэ засталіся, якія яшчэ, хаця слаба, але прывязваюць да працоўнае глебы, падаюць яшчэ жыцьцёвыя сілы. Парвуцца яны — і тады…
Гуторскі аж жахнуўся, як падумаў быў пра гэта.
Тады — усё. Тады — сьмерць… Тады — гэткая доля, як Ніны Купрыянавай — доля пажоўклых, адарваных ад дрэва лістоў…
І ён схапянуўся. Рашыў лячыцца, пакуль ня позна, ад сваёй хваробы. Рашыў вярнуцца, зьліцца з працоўным народам, набрацца сіл жыватворчых, замацаваць сваё права на новае жыцьцё.
І вось ён едзе — едзе ў Чырвоную армію, у яе гушчыню, поўную нявычарпанага запасу жыцьцёвай энэргіі. Там ён набярэцца сіл, узновіць парваную сувязь, зноў пусьціць карані. Там ён зноў стане здаровы!
Чыгунка ляціць, нясе ўсё далей і далей… Зьлёгка падрыгвае цёмны вагон…
— Дзын! Дзын! Дзын! — жалобна зьвягае ў цемры пабітае шкло…
Гуторскага агортвае цягучая дрэма…