Сьцежкі-дарожкі/4

← Частка трэцяя

Частка чацьвертая Раман Аўтар: Міхась Зарэцкі 1928 год

Частка пятая →

Прапануем да спампаваньня!

ЧАСТКА ЧАЦЬВЕРТАЯ

ВОСЬ ЦІХІ бярозавы шлях, абвеяны задуменнымі вятрамі, абвеяны бязьмежна-цягучымі думкамі самотных падарожнікаў, — вось ён у млявым жнівеньскім сонцы, у ціхавейным паху блізкае восені. Старэнькі бярозавы шлях дыхае нечым сумна-далёкім і спакойна-імклівым. От ён цягнецца, клыпае сабе памаленьку, як старавечны, але жывучы дзядок, паглядзіць навакол, пажмурыцца на белае сонца, усьміхнецца ў сівую сваю бараду дый пайшоў, дый пайшоў. І няма, здаецца, яму ні канца ні пачатку, бязьмежны ён, як сьвет, як жыцьцё, і вечны ў сваёй маўклівай старасьці.

Славін ідзе, недалужна згарбаціўшыся пад цяжарам свае нязграбнае клумкі, і ён страшэнна падобны на адну з тых карузлых бярэзін, што крыва ўкланіліся абапал дарогі. Сьмешна чамусьці, што ён у аднэй мультавай сарочцы (здаецца, прасьцей-бы яму ў нечым даўгім і раскошным, што-б хавала худую фігуру яго), сьмешна, што сарочку ён нізка-нізка перацягнуў тонкім рамнём, і яна вісіць карыкатурна пакрыўленым ад фігуры простакутнікам. А вочы яго, як той шлях — старэнькія і ціха-бязьмежныя, і троху сумныя, добрыя.

Славін, ідучы, філёзофствуе. Ён старанна зморшчыў лоб, забыўся на ўсё-чыста ў сьвеце і з патугай формулюе сваю наіўную тэорыю „залатой адлегласьці“. Тэорыя дзяціная, сьмешная, але Лясьніцкаму люба слухаць, бо ён чуе тут сьляды тых самых сумненьняў, тых душэўных трывог, якія мучаць самога. Калі чалавека гняце што-небудзь, дык яму бывае куды спакайней ад таго, што й другога гняце тое-самае. Лясьніцкі для прылікі ўсьміхаецца, але за ўсьмешкай уцішку хавае дапытлівую сур‘ёзнасьць. Ён нават гатоў і паверыць. Ён шчыра жадае паверыць — таму і пільнуе напружна за словамі Славіна, з надзеяй іх аглядае, абмацвае, каб не прапусьціць у каторым залатой крупачкі праўды.

Ад патугі ў Славіна зьбягаюць зморшчкі з ілба аж на пераносьсе і кнопачка-носік лезе ўгару, быццам меціць, дуронік, каб выскачыць з-пад акуляраў і самому ўсьсесьці на іх — досыць ужо панасіў! — або зусім сарвацца і паляцець угару, да сонца.

— Ну вось… можна іначай назваць — справа ня ў назьве… Дон-Кіхот быў сьмешны, бо ён ня знаў меры… У кожнага чалавека ёсьць частка Дон-Кіхота — кожны хоць раз у жыцьці паспрабуе змагацца з ветракамі. А сьмешным астаецца той, хто ня знае меры, хто пераступіць „адлегласьць“. Я даўно думаю аб гэтым. Усё лёта насілася гэта прада мной такім нейкім разьбеглым туманам. А потым акрэсьлілася і стала ясна. Кожная рэч здаецца прыгожай на пэўнай адлегласьці. Абсолютна прыгожага няма. Ёсьць мяжа ўсякага хараства. Калі адыйдзешся далей, чым трэба, расплывецца яно ў нявыразным тумане, калі занадта блізка падыйдзеш — стануць адны пустыя, часам брыдкія формы… Я быў у садзе… Тады было дзіўнае яскравае надвор‘е, і ў садзе быў чысты рай: кветкі, птушкі розныя, аромат… Я хадзіў, аглядаў свае кветкі (ты-ж бачыў, колькі іх у мяне?), ну і, ведаеш, думаў чамусьці аб тым, на якой яблынцы лепш за ўсё было-б засіліцца. Раптам я заўважыў на дрэве шэры камок, неяк дзіўна ўціснуты паміж сучкоў. Я зацікавіўся, падышоў троху бліжэй і аслупянеў. Камок раптам зайскрыўся яскрава-бліскучымі пералівамі, у якіх мігцелі, здаецца, усе колеры, якія толькі ёсьць у сьвеце. Я ўжо падумаў быў, ці ня рэдкі гэта камень-самацвет, ці ня трапіўся мне дарагі скарб, якому мо‘ няма й цаны… Ну, падышоў бліжэй — і аказалася, што гэта трупік сіўкі-варонкі, ужо добра загнілы, у якім капашылася брудная куча мух і чарвей, ад якога ўжо нёсься агідны пах трухляціны. Ты разумееш? Вось тут і адкрылася ўсё, і я зразумеў ісьціну залатой адлегласьці…“

Тут Славін з выглядам зморанага пераможніка зьдзеў акуляры і пачаў выціраць густа спацелы твар. Без акуляраў вочы яго былі нейкія лысыя і вялыя, як шмотка. Ён недалужна плюскаў імі, змагаючыся з назольліва-сьмелым праменьнем сонца.

Лясьніцкі запытаў з усьмешкай:

— Які-ж сэнс твае гэтае „адлегласьці“? Дзе-ж яе філёзофская сутнасьць?

Славін хітравата ўсьміхнуўся, хвіліну змоўчыў і загаварыў зноў наўмысна разьмераным, расьцяжлівым голасам:

— А вось які сэнс… Выходзіць, што няма нічога няпрыгожага, агіднага, што ўсё-чыста мае сваё хараство і справа ў тым толькі, каб знайсьці пункт, з якога відаць гэта хараство, справа ўся ў адлегласьці. Самую брыдкую рэч можна так паставіць, на такую далячынь, што яна здасца нязвычайна прыгожай… І наадварот: вазьмі найпрыгажэйшую статую або карціну, падыйдзі да яе да самае, дык убачыш толькі фарбу, або гліну ці яшчэ што. Адыйдзіся далей, чым трэба, будзе ізноў звычайная шэрая пляма… Цяпер разумееш?..

— Яшчэ ня зусім.

Славін аж спыніўся, узьняў угару палец і выпаліў з радаснай важнасьцю.

— Усё жыцьцё прыгожае. Няма нічога дрэннага ў жыцьці — усё добрае. Справа толькі ў адлегласьці… Разумееш?.. Вось я раблю цяпер псыхічную трэніроўку. Ты бачыў калі, як сьвеціць прожэктар? Яго косы можна спыняць на любой адлегласьці. Вось ідзе такая сьветлая, белая каса, а потым — стоп, і далей ужо цёмна. Можна яе караціць, даўжыць — як-хоця. Вось нешта падобнае, я адчуваю, трэба прызвычаіцца рабіць з сваёй псыхікай, і тады будзеш бачыць ува ўсім толькі радасьць і хараство, Кожнае зьявішча ў жыцьці можа быць прыгожым, калі толькі знайсьці для яго патрэбную „адлегласьць“. Часамі яна выпадкова сама знаходзіцца. Помніш, як мы ехалі з гораду?.. Нам тады было ўсё прыгожа ў жыцьці, бо мы глядзелі на яго з „залатой адлегласьці“. А тады ты паглядзеў на яго бліжэй, чым трэба — і спалохаўся, і расчараваўся. Ня трэба было блізка глядзець. Зблізу ўсё страшэнна агіднае…

— Дык, значыць, патвойму трэба зусім адыйсьці ад жыцьця, глядзець на яго збоку, здалеку?..

Славін нібы спалохаўся яго безнадзейнай някемкасьці.

— Што ты? Нашто адыходзіць? Псыхіку трэба трэніраваць. Ты будзь у самай гушчы жыцьця, працуй, змагайся, усё што хочаш. Толькі глядзець умей правільна. І на сябе таксама, ня толькі на тое, што навокал, Ну вось… прыклад табе. Мяне неяк былі арыштавалі (за што — я ня ведаю), я сядзеў два дні ў халоднай. Дык я настроіў так сябе, што быў страшэнна рад і здаволен. Пры ўсёй нявыгодзе гэтае седні (мне амаль што не давалі есьці) я адчуваў сябе добра, бо знайшоў „залатую адлегласьць“ і глядзеў на ўсё гэта, як на прыгожую романтычную прыгоду.

Лясьніцкі ня стрымаўся, зарагатаў.

— Дзівак ты, Нікадзім! Дон-Кіхот ты дваццатага веку! Стравус ты палахлівы!.. Думаеш, схаваўся, уцёк? Галаву толькі схаваў, дый то ня ўсю, ха-ха!.. Адлегласьць ты недарэчная!..

Славін няўцямна і вінавата плюскаў вачмі.

— Дон-Кіхот ня знаў меры. Ён адышоўся занадта далёка. Хараства рэчаў ён ня бачыў, ён бачыў толькі туманныя плямы, і ўжо сам ствараў з іх тое, што патрабавала яго хворая сьвядомасьць. Не, тут ня так… Я ня стравус, я не хаваюся… Я хочу, каб было прыгожа і добра… Вось ты сам казаў, што баішся гэтае завірухі, што сяляне паляць, руйнуюць маёнткі, што дзікасьць, зьвярынства страшэннае… А можа гэта прыгожа? Можа гэта не зьвярынства, а сьвяты, справядлівы гнеў? Ты вось ад вёскі ўцёк, табе здалося гэта агідным, страшным, ты паўстаў супроць гэтага… А можа ты паўстаў супроць хараства?.. Гледзячы — як, адкуль паглядзець…

Лясьніцкі нецярпліва перапыніў яго:

— Годзе! Давай адпачнём. Ужо вёрст дзесяць адмахалі без адпачынку.

Яны сышлі з дарогі, ляглі ў засені, пад калматай прысядзістай бярэзінай. Абое чамусьці змоўклі, кожны ўглыбіўся ў свае асобныя думкі.

Лясьніцкі лёг на сьпіну, упяў погляд у халаднаваты блакіт і млявая сачыў за празрыстым ныраньнем балачынак — лёгкіх і наіўных, як філёзофія Славіна. Разам з гэтымі балачынкамі паплылі ў ваччу нядаўныя малюнкі-ўспаміны, выплыла вёска — з чорным абурэньнем, з цяжкой блытанінай, нясьмела вызірнуў смутны твар Макрыны, ахінуты тым няясным, загадкавым, што прывязла яна з гораду. Потым у яскравай вабнасьці сьмела паўстаў, быццам вырас у вецьці бярозы вобраз паненкі Раісы, пасуліў нейкую нявыразнашчымлівую радасьць.

„Пэўна, сустрэну там…“

У раптоўным незразумелым узрушэньні Лясьніцкі абярнуўся да Славіна і жартліва, весела крыкнуў:

— Ну вось, філёзоф, парай, што мне рабіць. Я кахаю адразу дзьвюх жанчын — гэта страшэнна мучыць мяне… Скажы, з якой зірнуць мне адлегласьці, каб разьлюбіць каторую, або як-небудзь іначай пазбыцца гэтае мукі?..

Славін радасна ўсхапіўся.

— Ага! Вось — жанчына… Во-во, нашто табе й што… Паспрабуй вось тут без адлегласьці… Вось табе прыклад, дзе наша псыхіка сама знаходзіць патрэбны пункт, з якога мы й глядзім на даную рэч. Тут сама прырода так робіць… Вось мы часам захапляемся хараством жаночага цела. Каб не псаваць табе настрою, я ня буду гаварыць аб фізыолёгіі гэтага цела, аб тым, з чаго яно складаецца — ты сам разумееш… А вось кахаеш, захапляешся хараством… А паспрабуй адыйсьці занадта далёка, каб зусім ня было ўжо фізыолёгіі — і зноў будзе дрэнь. Ёсьць такі пункт, такая адлегласьць, якую ў гэтым выпадку становіць сама прырода. Вось так трэба і ўва ўсім, трэба тэхніка, трэба псыхічная трэніроўка.

— Добра. Але-ж ты адкажы на маё запытаньне: што мне рабіць?..

Славін трошку падумаў і потым здаволена засьмяяўся.

— Ха-ха! Дык нічога-ж табе й рабіць ня трэба. Нашто табе разьлюбляць? Нашто табе збываць сваю муку? Ты знайдзі „залатую адлегласьць“ і адтуль зірні на сябе, на свой настрой, на сваю гэту „муку“. І тады сама ў сабе мука здасца табе нечым прыгожым і шчасным, ты знойдзеш у ёй асалоду.

Лясьніцкі тож засьмяяўся.

— Іш ты, хітрунчык, выкруціўся…

Яшчэ паляжаўшы троху, Лясьніцкі запытаў:

— Слухай, Нікадзім… А скажы, як у цябе справа з адлегласьцю ад жанчыны?..

Ён запытаў гэта жартам і сам зьдзівіўся, калі раптам па твары Славіна расплыўся цень смутнай сур‘ёзнасьці. Хвіліну Славін маўчаў, быццам апанавала яго зьнецікі цэлая плойма назольлівых успамінаў — не адчапіцца ад іх, — потым глыбока ўздыхнуў і сказаў ціха-ціха:

— Можа тая жанчына й сама ведаць ня будзе, якую я пакахаю…

Потым ён лёг на сьпіну і пачаў гаварыць у цягучай задуме, паволі выстаўляючы слова за словам:

— Люблю я вось так ісьці куды-небудзь па старым прытульным шляху… увосень, калі павучына плыве над іржышчам і хмызьняк чужы стаў, няпрыветны, замкнёны такі… У траве жоўтыя лісты — пялёсткі восенскага суму… а жаўранак нейкі мінулы, даўны, як чутая калісьці ў дзяцінстве песьня за рэчкай… Каб так пайсьці бяз мэты, бяз пэўнага напрамку, міма старых бабулек-бяроз, у далёкі сьвет. Там стаіць недзе вясёлая вёска з фарбаванымі ганкамі, з садкамі сукрыстымі. Каля вёскі прыгожыя дзяўчаты сьцеляць лён і сьпяваюць песьні. Там адна мая дзяўчына — у яе крамянае цела, сьмелыя формы і ўсьмешка, якая абяцае бяздоннае шчасьце. Яна пазірае на далёка адкрыты стары шлях, на бабулькі-бярозкі, яна глядзіць, ці ня йдзе яе суджаны, І тады па яе твары праходзяць маршчынкі балючага суму і яна ўздыхае так глыбока, што сарочка ледзь стрымлівае ўздым яе белых грудзей…

Тут Славін і сам уздыхнуў. Скарыстаўшы гэты перапынак, Лясьніцкі пачаў гаварыць далей яму ў тон:

— І вось ідзе яе суджаны — зграбны, прыгожы гэрой Нікадзім Славін. Яго акуляры бліскаюць, як сонца, сам ён, як чыстая зорка, як комэта, а за сьпіной у яго астролябія — ён ходзіць па сьвеце і мерыць адлегласьць, і шукае, дзе-б прымасьціцца, адкуль зірнуць, каб убачыць усё хараство свае аблюбёнае…

Тут абое весела зарагаталі. Ідучы далей, яны яшчэ доўга строілі жарты вакол мітычнага вандраваньня Славіна і яго сустрэчы з чароўнай дзяўчынай, пакуль усур‘ёз не захапіліся думкай аб такім бязмэтным, вольным падарожжы, поўным нечаканых прыгод і бясконца-сьвежых уражаньняў. Кончылі на тым, што шчыра, дружна ўмовіліся (нават у захапленьні адзін аднаму рукі паціснулі), каб налёта пайсьці разам у сьвет і, вандруючы, сузіраць жыцьцё, вывучаць яго пярэстыя праявы.

Гэтая гутарка Лясьніцкага з Славіным адбылася была ў самым канцы жнівеня месяца, калі яны з славінскае сялібы выправіліся ў горад шукаць самастойнага месца ў жыцьці. А перад гэтым два тыдні Лясьніцкі жыў у Славіна — ён уцёк быў к яму ад навалы жыцьцёвых нягод, ад балючае блытаніны, у якой недалужна біўся ўвесь час пасьля ад‘езду Андрэя. Два тыдні прайшлі ў шчырых таварыскіх гутарках, дзе былі і ўспаміны, і лятуценьні, і змрокі чорнай роспачы, і смелыя ўзьлёты надзей. Два тыдні гэтыя Лясьніцкага троху заспакоілі. Не таму, што далі адказ на сумненьні яго, а таму, што ня было адзіноты — кожную чорную думку можна было растапіць у агні глыбокае дружбы.

Ад вёскі Славіна да чыгуначнай станцыі было дваццаць пяць вёрст.

ГОРАД сустрэў хлапцоў глухім алавяным раньнем. Яшчэ едучы па чыгунцы, ячы даведаліся аб паўстаньні Карнілава, аб тым, што горад абвешчан на асадным становішчы, што разгортваецца сур‘ёзная рашучая барацьба. Таму ў ціхім бязьлюдным раньні чулі хлопцы цьвёрда затоеную трывогу, чулі паходную салдацкую напружанасьць. І ўва ўсім, што траплялася па дарозе, яны гатовы былі бачыць нешта нязвычайнае, небясьпечнае. Калі сустракалася якая група салдатаў, яны ўжо інстынктыўна туліліся адзін да аднаго, чакалі, што вось іх затрымаюць, павядуць куды-небудзь, будуць дапытваць, мо‘ за шпігоў за якіх улічаць. А ў кожным аўтомобілі, які з сярдзіта-пасьпешным гурчэньнем пралятаў міма іх, здаваўся ім сам „глаўковерх“ Карнілаў, або хто-небудзь з яго галоўных прысьпешнікаў. Кожны аўтомобіль яны праводзілі асьцярожнымі заўвагамі:

— Во тут, мусіць, нейкі дужа важны генэрал паехаў — вокны й то пазавешаны…

— А вунь кулямёты брэзэнтам накрыты, бачыш? Па форме відаць…

— Вось санітарны, на гэткім раненых возяць… І сястра сядзіць… бачыў?

Ужо ў самым цэнтры яны сустрэлі досыць вялікі атрад узброеных салдатаў. Салдаты ішлі ў стройных шэрагах і бязьлюдная ціхасьць вуліцы неяк асабліва выразна і рэзка падкрэсьлівала іх дружныя крокі. У кожнага на рукаве была сіняя перавязка, на якой намаляваны быў чалавечы чэрап і надпіс — „карнілаўцы“. Лясьніцкі першы заўважыў гэтыя перавязкі і таўхануў пад бок Славіна.

— Во… во… карнілаўцы…

Яны несьвядома спыніліся і з нейкім палахлівым задзіўлёньнем глядзелі на салдат, аж пакуль не прайшоў міма апошні шэраг. Мабыць быў у салдат такі ўрачыста-баявы пагрозны выгляд, а мо‘ й тут проста быў вінават трывожны настрой хлапцоў, толькі пачулі раптам абодвы лёгкі павеў напружанае жудасьці, жывы подых крывавае барацьбы. Быццам гэтыя хмурыя салдаты во-во гатовы былі спыніцца, рассыпацца і пачаць страляніну, абсыпаць свінцовай сьмерцю нявіднага ворага.

Пад уплывам гэтага настрою Славін неяк зябка ўздрыгнуўся і прабурчэў скрозь зубы:

— Ня люблю вайны… У ёй ёсьць нешта стыхійна-халоднае, бязьлітаснае, неўгаворнае… Жалезам ад яе пахне…

Лясьніцкі, каб разьвеяць цяжкое ўражаньне, пажартаваў:

— Ты паспрабуй зірнуць на вайну з „залатой адлегласьці“, можа здасца прыгожай.

А Славін прыняў гэтыя словы ўсур‘ёз і з настойнай пасьпешнасьцю заспрачаўся:

— Так. Натрэніраваўшыся, можна. Шмат хто й глядзіць на вайну, як на нешта прыгожае. Поэты абпяваюць войны самымі пекнымі песьнямі, народы складаюць аб іх няўмірушчыя легэнды, для цэлай групы людзей і цяпер яшчэ вайна — родная стыхія… А я яшчэ ня ўмею знаходзіць патрэбнага пункту, з якога глядзець, — мне вайна не падабаецца…

Яны сышлі з цэнтральнае вуліцы, пайшлі к Андрэю — там рашылі яны спыніцца.

Як падыходзілі к Андрэевай хаце, Лясьніцкі пачуў лёгкае і прыемнае хваляваньне, быццам ішоў на сустрэчу старому, даўно нябачанаму другу. З нечаканай рэзкасьцю выбіліся ў уяўленьні твары Андрэя, Ніны, Халімы і нават старога хворага бацькі. Потым, калі ўжо ўваходзілі ў фортку, апанавала прыкрае замяшаньне — яно заўсёды зьяўляецца, калі пасьля доўгага растаньня ўваходзіш у блізка знаёмы дом.

На кухні сустрэла іх Ніна, шырока адтапырыўшы запэцканыя ў сажу рукі (затапляла печку) і ня менш шырока і ветла ўсьміхаючыся сваймі сяброўскімі шэрымі вачмі.

— А! Нечаканыя госьці!.. Ну, давайце вітацца… Хто першы?

Яна пагрозна выставіла свае чорныя рукі. Тым часам Лясьніцкі абхадзіў яе кругам, аглядаў з усіх бакоў з жартлівай уважнасьцю.

— Падабрэла, папрыгажэла… зусім на дзяўчыну стала падобна… Пакажэцеся к сьвету, ну-ну… Эгэ! І вас жыцьцё закранула…

Сапраўды, яму кінулася ў вочы, што пад бясьпечна-ўсьмешлівым выразам Нінінага твару лягла ўжо сетка турботнай сур‘ёзнасьці і ў куточках вуснаў упарта застралі ледзь прыметныя сьлядкі задуменнага болю.

— Ну, досыць ужо разглядаць, а то абмажу сажай… Ідзіце туды, у пакой…

— А Халіма дома?

Па яе твару прабег цень трывожнай руплівасьці. Яна раптам стала сур‘ёзнай і задуменнай.

— Халіма дома… Ён сьпіць, бо ўчора позна прышоў… Ідзіце туды, разбудзіце… Ён сам вам раскажа ўсё… Вы ўбачыце, што гэта за ўпарты чалавек…

Хлопцы, зацікаўленыя, увайшлі ў Халімаў пакой. Халіма спаў, шырока раскінуўшыся на ложку — вялікі і цяжкі, як дубовая калода. На крэсьле, а часткаю на стале і на ляжанцы была раскінута салдацкая вопратка і розная вайсковая амуніцыя. На сьцяне вісела шабля.

— Глядзі-тку! Гэта-ж ён ужо ў войску!..

І неяк сьмешна стала абодвым, што Халіма, з якім зусім нядаўна сядзелі разам на вучнёўскай лаўцы, ужо вайсковы, мае аружжа, форму. Здалося, што гэта новы нейкі Халіма, ня той, што быў там, у школе.

Яны пачалі яго паціху будзіць. Гэта аказалася досыць труднай работай, бо Халіма толькі тады рашыў прачнуцца, калі яны сьцягнулі ўжо з ложку абедзьве яго нагі. Тады ён сеў і пачаў церці кулакамі вочы. Потым пазнаў іх і чамусьці сур‘ёзна і заўзята загвалтаваў:

— Здарова, хлопцы!..

А тады зноў узяўся за вочы, забурчэў сонным сіпаватым голасам скрозь магутнае пазяханьне:

— Я думаў — прышлі ўжо… аж гэта вы… Ну, малайцы, хлопцы… А я… зьбіраюся арыштавацца… мяне арыштаваць… як гэта… ну, так — мяне зьбіраюцца арыштаваць…

Патугі гэтае формуліроўкі канчаткова яго адарвалі ад сну… Ён раптам зірнуў на хлопцаў чыстымі энэргічнымі вачмі і запытаў:

— Андрэй дома?

— Не, здаецца, няма…

— А Ніна?

— Тут.

Ён з нейкай сьмешнай сьцеражлівасьцю зірнуў на дзьверы і загаварыў зьніжаным голасам:

— Яны ўгаварваюць мяне ўцячы… гэта лёгка зусім, няцікава… Я ня хочу — хай сабе забяруць, не прападу… Я-ж яшчэ не сядзеў ні разу. А палявым судом не засудзяць — брэшуць яны, пужаюць, каб уцёк… А я ня хочу — і ўсё… Пасьпею яшчэ, наўцякаюся… Ну, добра… Сядайце, дзе хто хоча… Малая! Малая!..

У пакой увайшла Ніна, Яна сарамліва ўсьміхалася:

— Я зусім не малая… Выдумаў… Што табе трэба?

— Хто сягодня дзяжурны?

— Андрэй.

— А дзе ён?

— Пайшоў некуды…

— Дык а хто самавар наставіць? Як-жа гэта?

І ён утаропіўся ў Ніну з глыбокім шчырым неўразуменьнем. Тая пагадліва засьмяялася.

— Добра ўжо, я настаўлю. Потым залічым…

Лясьніцкі ўспомніў, як Андрэй называў — „наша комуна“. Ён міжвольна ўсьміхнуўся і запытаў:

— У вас усё па чарзе робіцца?

Ніна адказала, жартліва крыўдуючы:

— Ого, усё… Печку я таплю, полудзень я вару, харчы я купляю, усё я раблю… Бо я беспрацоўная… А дзяжурны толькі самавар ставіць ды хату мяцець… Во, як у нас…

Як яна вышла, Халіма пачаў надзявацца і апавядаць пра свае злыя прыгоды.

— У нас тут бяда… контр-рэволюцыя, ваўкі яе рэж… Карнілаў… чулі?.. Ну, вось… Было добра, а то — яшчэ лепш… зусім ужо да цара каб дабрацца… Ну й мая часьць за яго, за сволач гэту чорнасотніцкую… Учора загад выдаў Карнілаў, усюды разьвешан ужо, можа чыталі… А я ўначы мітынг сабраў у сваёй часыці, бузіць пачаў на бальшавіцкую лінію… Мяне-б учора ўжо арыштавалі, дык уступіліся хлопцы. А я адрас пакінуў ім, сказаў, што буду чакаць іх роўна а дзесятай. Яны паверылі… Колькі цяпер? Палавіна дзевятага?.. О, яшчэ рана… Уцячы тут лёгка — перайшоў на другую вуліцу, вось і ўсё. А ён доўга не пратрымаецца, бо ня мае грунту… Вось… Уцячы можна, але я ня хочу… Хай сабе…

У вайсковай вопратцы Халіма выглядаў зусім зграбным мужчынам. І наогул за гэты час ён неяк выраўнаваўся, нават папрыгажэў — большую гармонічнасьць набылі яго рэзкія буйныя рысы. Ён крыху сароміўся — бачыў, што хлопцы яго разглядаюць — і, каб захаваць замяшаньне, рабіў як мага сярдзітую міну. Ад гэтага ён сапраўды выходзіў страшны і новы.

Ніна прынясла самавар. Яна чым дальш, тым больш смутнела, рабілася цёмнай, маўклівай. Гэта адбівалася на ўсіх — памалу зьвівалася ў пакоі трывога, напінала нэрвы, падкрэсьлівала кожнае слова, кожны погляд, кожны, нават зусім нязначны, гук. Так бывае заўсёды, калі чакаюць усе нечага выдатнага, няпрыемнага, ведаюць, што яно будзе, і баяцца або лічуць нетактоўным аб ім гаварыць.

Трывога гусьцела з кожнай хвілінай. У пакоі вісла ненатуральная цішыня і маўчаньне. Толькі Халіма наўмысьля многа і голасна гаварыў, жартаваў, сьмяяўся, каб разбавіць прыкра-напяты настрой. Часамі ёй неўзаметку кідаў цікуючы погляд на Ніну (Ніна ўсё хадзіла то туды, то сюды, нэрвавалася) і ў гэтым поглядзе дзіўна мяшалася злосьць з нейкім напружаным чаканьнем. Быццам сачыў ён за Нінай, чакаў, што яна нешта зробіць, ці скажа, рыхтаваўся злосна, груба ёй адказаць. А Ніна на яго не глядзела і ўпарта, зацята маўчала. Гэта, відаць, зьбівала яго з панталыку.

Падыходзіла да дзесяці. Ужо ўсе мімаволі прыслухоўваліся, чакалі крокаў, стуку ў дзьверы, і вось, калі ўжо асгалося можа хвілін дзесяць, ня вытрымаў раптам Халіма. Ён бурна, сярдзіта ўстаў і ўдарыў па стале цяжкім сваім кулаком.

— Добра. Я ўцяку… Я зраблю гэта для цябе, Ніна. Чуеш?..

Ён зірнуў на Ніну сярдзіта распаленым поглядам. А тая стаяла ля вакна і глядзела некуды ў бок, баючыся крануцца з месца, каб якім-небудзь няўмысным рухам ня выказаць свайго здаволеньня, каб ня спудзіць гэтым нечаканай рашучасьці Халімы. Адзін толькі раз яна спадкрадня зірнула на яго. І ў гэтым яе палахлівым поглядзе скрозь цень трывожнага недавер‘я бліснуў гарачы прамень радаснай удзячнасьці.

Халіма пасьпешна, рашуча пачаў зьбірацца. Праз хвіліны дзьве ён стаяў ужо ў поўным страі — надзеты, узброены — і глыбока моршчыў лоб — можа ўспамінаў, каб чаго не забыцца, а можа хацеў нешта сказаць на разьвітаньне, ды ня ведаў, як тут пачаць.

У гэты момант паляпалі ў дзьверы. Ніна інстынктыўна кінулася да Халімы.

— Хавайся!

Ён усьміхнуўся.

— Позна ўжо — нічога ня зробіш. Ідзі адчыні…

І ў яго голасе выяўна чувалася нотка здаволеньня. Рад быў, што ня трэба лішняга клопату, ня трэба турбавацца. А Ніна зноў стала замкнёнай, цёмнай, больш не сказала ні слова, моўчкі пайшла адчыняць.

Прышло трое салдат. Ува ўсіх на руках былі ўжо знаёмыя хлопцам адзнакі. Халіма сустрэў іх шумліва, вёсела, адразу пачаў расьпяразвацца, зьдзяваць сваю зброю.

— Малайцы, хлопцы, якраз у пару. Колькі цяпер? Роўна дзесяць? Ого, амэрыканская спраўнасьць, хвіліна ў хвіліну… Дык во каго яны прыслалі за мной!.. Слухай, Мірончык (ён зьвярнуўся да самага маленькага чарнявага салдаціка), чорт ты лысы, халера! Ты-ж учора абараняў мяне больш за ўсіх… Які-ж гэта толк у цябе, га?..

Салдацік сумна ўсьміхнуўся.

— Учора іншая рэч была, учора гэта мы так, павальготнаму, таварышамі… А сёньня загадалі, дык і пайшоў… Служба, браток…

— Ха-ха! Павальготнаму! Гэта ты здорава, хвацка… Ну, хлопцы, бывайце!

Ён парыўчата, моцна — пасвойму — паціснуў рукі хлапцам. Як разьвітваўся з Нінай, наўмысьля не глядзеў ёй у вочы. Хацеў, відаць, і з ёй так, як з хлопцамі, але потым абдумаўся — з нейкай сярдзітай пасьпешнасьцю пацалаваў яе ў лоб.

— Ну, чорнасотнікі, гайда!..

І пайшлі — затаўкліся ў дзьвярах бязладна-шумлівай гурмай. Ляпнулі дзьверы, уляцелі з двара глухія, парваныя галасы і стала ціха, асталася ў хаце балюча-напружаная пустата.

Ніна села на крэсла і прыціхла ў нейкай ненатуральна-застыглай паставе — упяла ў халодна-бялясую пляму вакна нярухомы погляд. Славін падышоў да яе, і, асьцярожна бліскаючы сваймі акулярамі, пачаў яе суцяшаць. Гэта было зусім недарэчы, і Лясьніцкі хацеў спыніць яго, але было неяк нязручна. А Ніна спачатку зусім ня слухала, што ён гаворыць, думала нешта сваё. Калі-ж заўважыла, што Славін яе ўгаварвае, дык нэрвова здрыганулася і зірнула на яго з такой злосьцю, якой Лясьніцкі дасюль ніколі ў яе ня бачыў. Яе звычайна ласкавыя шэрыя вочы наліліся раптам сьлязьмі і заблішчэлі дзікім агнём — яна гатова была, здаёцца, кінуцца кошкай на беднага Славіна. Але гэта было адзін толькі момант. Недалужна-вінаваты выгляд Славіна адразу ўлагодзіў яе, яна мякка ўсьміхнулася і злосьць выкацілася з яе вачэй дзьвюма буйнымі сьлязінамі. Тады Славін зрабіў новае дзівацтва. Ён з нейкай нязграбнай пасьпешнасьцю схапіў яе руку і звонка пацалаваў.

— Я вас разумею, Ніна… Я пазнаю вас…

А Лясьніцкі збоку глядзеў на іх і глыбока шкадаваў абоіх.

ХЛОПЦЫ асталіся жыць у Андрэя — занялі ўдвух Халімаў пакой.

Лясьніцкі ў той дзень нецярпліва чакаў, калі прыдзе Андрэй, дужа хацелася ўбачыць яго. З ім злучаны былі некаторыя сумненьні, якія ў апошні час гнялі Лясьніцкага. Лясьніцкі ня зьбіраўся распытваць, ня мёў на ўвеце нават і памінаць пра гэтыя сумненьні, але спадзяваўся, што Андрэй неяк сам усё выявіць, што само стане ясна ўсё — толькі ўбачыць яго.

Перш-на-перш не давала Лясьніцкаму пакою думка аб паездцы Макрыны ў горад. Яна была тут тры тыдні і вярнулася на вёску нейкая новая, нязвычайная. Яны добра сустрэліся, Лясьніцкі наўмысьля стараўся з ёй быць найбольш ласкавым, яна з ранейшай гатоўнасьцю аддавалася любоўным уцехам, і ня раз ужо гаварылі яны — адкрыта, проста — аб тым, каб пабрацца, каб пачаць супольнае жыцьцё. А тымчасам было нешта новае ў ёй — зусім нявіднае, няпрыметнае, але глыбока-нязводнае, што станавілася паміж іх прыкрым ражном, халадзіла іхныя адносіны. Быццам прывязла Макрына з гораду нейкае палахлівае недавер‘е і моцна, глыбока захавала яго, цьвёрда перакананая, што знадабіцца яно калі-небудзь, што ніяк не пражывеш без яго на сьвеце. І гэта недавер‘е часамі высьлізала наповерх і ўлівалася сьцюдзёным цурочкам у агонь іхнае блізкасьці. Некалькі раз Макрына гаварыла няўмысьля Лясьніцкаму „вы“ — гэта асабліва выразна застрала ў яго сьвядомасьці. Яна пасьля сама сьмяялася, з любай пакорай прасіла ў яго прабачэньня і паўтарала бясконца — „ты“, „ты“, „ты“, дадаючы да кожнага поўныя ласкі эпітэты. Але бачыў Лясьніцкі, што й сама яна потым задумлялася — пэўна й самую яе турбавалі гэтыя несьвядомыя праявы мімавольнай халоднасьці. І вось усё гэта чамусьці Лясьніцкі злучаў з асобай Андрэя і ў часы трывожных думак, сумненьняў прагна хацеў убачыць яго, думаў, што ад сустрэчы з ім стане ўсё ясна і зразумела.

А яшчэ пакінула ў Лясьніцкага глыбокае неўразуменьне сустрэча Андрэя з Раісай на станцыі, калі ад‘яжджалі ў горад. Адкуль Андрэй знае Раісу і яна — яго, дзе яны пазнаёміліся? Чаму ў Раісы відаць было захаванае хваляваньне, калі яна віталася з Андрэем? Чаму ён першы не захацеў з ёй вітацца?..

Потым ужо, пазьней, дні праз тры можа пасьля прыезду Лясьніцкі быў запытаў у Андрэя пра гэта — запытаў між іншага, быццам гэта зусім няважна яму, проста ўсплыло нешта на памяць. Андрэй-жа стаў адразу сур‘ёзны, нават па твары яго мільгнуў лёгкі цень замяшаньня. Крыху падумаўшы, ён адказаў:

— Па некаторых прычынах я не магу табе расказаць, дзе і як мы сустракаліся. Скажу толькі адно, патаварыску, спадзяючыся на тваю сьціпласьць: сьцеражыся яе, як жанчыны…

Лясьніцкі асалапеў ад нечаканасьці. Ён памкнуўся быў яшчэ запытаць нешта, але Андрэй катэгорычна зьмяніў гаворку і больш ніколі не гаварыў нічога на гэтую тэму.

Гэта было дні праз тры пасьля прыезду. У першыя-ж дні Лясьніцкі ні адным словам ня выказаў сваіх сумненьняў, толькі ўважна прыглядаўся да Андрэя, ды напружна чакаў, ці ня скажа што-небудзь ён сам.

Андрэй прышоў толькі к полудню, прышоў страшэнна змардаваны, цяжка заклапочаны нечым. Ён няўважна, насьпех прывітаўся з хлопцамі і адразу пачаў рэзка, сьпяшаючыся, распытваць пра арышт Халімы. Потым сярдзіта нахмураны хадзіў па пакою, нешта мармытаў сабе пад нос, забыўшыся зусім на тое, што ў пакоі ёсьць, апрача яго, людзі, што гэтыя людзі глядзяць на яго ў прыкрым замяшаньні і ня ведаюць, што рабіць.

Нарэшце, ён спыніўся, з відочнай патугай адагнаў ад сябе назольлівыя думкі, і быццам цяпер толькі ўбачыў хлапцоў.

— Ну дык як, прыехалі, значыць? Як жывіцё? Што цікавага чуваць?.. Ніна, яшчэ не палуднавалі? Давай хутчэй, бо я галодны, як воўк…

Ён быў ужо такі, як заўсёды, быццам і ня было ў яго ніякай турботы, ніякага клопату. За полуднем весела, жвава распытваў у Лясьніцкага пра вёску, пра настроі сялян, пра падзеі, якія адбыліся там пасьля яго ад‘езду, пра ўражаньне ад пажару і г. д. Запытаў і пра Макрыну — і тады наўмысьля адкрыта, упарта зірнуў у твар Лясьніцкаму. А Лясьніцкі троху замяшаўся і, утупіўшы вочы, адказаў нешта нявыразнае, скомчанае. На адзін момант устала было паміж іх нешта прыкра-напятае, недаказанае. Але Андрэй спрытна пакіраваў гаворкай, рэзка перавярнуў на другую тэму. Ён успомніў пра Халіму, з бурклівым дакорам заківаў галавой.

— Ня будзе толку… Пайшоў-жа так, ні за кога — ні за нас, ні за сябе… Пайшоў таму, што ня мае сталасьці — у крыві нейкія дрожджы паганыя: як заходзяць, вось ён і шалее тады.

Ніна заўважыла з настойлівай цьвёрдасьцю:

— Ён хацеў уцячы, ды ня справіўся.

Андрэй махнуў рукой.

— Справа ня ў тым. Тут — глыбейшае, органічнае… Ну, але хай сабе… там будзе відаць… Во што, — раптам успомніў ён, зьвярнуўся да Ніны: — сёньня ўвечары зьбярэцца тут некалькі чалавек, ты можа чай наладзіш, га?..

— Сходка будзе?

— Ня то, што… Прыдуць, пагамонім…

Лясьніцкі далікатна зазначыў:

— Нам, пэўна, ня варта тут быць?

Андрэй засьмяяўся.

— Чаму? Вы-ж, здаецца, людзі свае, ці ад вас будзем хавацца…

Пасьля полудню Андрэй зноў некуды зьбег, Ніна пайшла на кухню парадчыць пасуду, і хлопцаў абвалакла шэрая цягучая нудота, якая і заўсёды бывае ў першы неўпарадкаваны дзень пасьля прыезду на новае месца. З поўгадзіны яны сядзелі ў пакоі, ціха змаўляліся, куды-б пайсьці, і ніяк не маглі знайсьці такога месца, каб абодвых туды павабіла. Нарэшце Лясьніцкі ўспомніў:

— К Матруніну!

І абодвы ўзрадаваліся, і дзівіліся, здаволена сьмяючыся, як гэта адразу не даўміліся, жартам загадвалі на тое, што за гэты час зрабілася з старым, як ён цяпер выглядае, якіх трымаецца думак наконт сучаснасьці і г. д.

Як падыходзілі к Матруніну, у Лясьніцкага ўнутры зноў задрыгацела лёгкае хваляваньне, як і тады, перад Андрэевай хатай, і атулены цёплай ласкай паўстаў у ваччу твар старога рэволюцыянэра.

Адчыніла добра знаёмая ім бабулька. Яна перш уважна на іх паглядзела, потым запытала, сьцеражліва нахмурыўшыся:

— Вам каго?

— Матрунін тут жыве?

Старая паволі адвярнулася на поўзварота, быццам раздумваючы, ці яшчэ весьці гутарку з імі, ці проста зачыніць дзьверы. Потым сярдзіта буркнула:

— Пачакайце!

І зьнікла ў пакоях. А праз хвіліны дзьве зноў прачыніліся дзьверы і нясьмела вызірнула зьдзіўленая фізыономія старога. Хлопцы прыветна ўсьміхаліся яму насустрэчу, а ён глядзеў на іх халодна-цікуючым поглядам і не пазнаваў.

— Што скажаце?

Тады хлопцам стала ўжо зусім няёмка. Лясьніцкі неяк нязграбна, запыняючыся, растлумачыў старому, што яны яго даўнейшыя знаёмыя, што прыехалі з вёскі, і прышлі проста даведацца. І вось замятушыўся стары, дробненька зморшчыўся, засюсюкаў ні то радасна, ні то ўстурбавана.

— Помню, помню… Я дужа рад… Заходзьце, зрабіце ласку… Во, маладцы… Ну, добра, добра, што не забыліся на старога…

І вось тыя самыя пышныя прытульныя пакоі, дзе калісьці так яскрава, так палка гарэў агонь романтычных лятуценьняў, дзе зьліваўся ў адным прыгожым парываньні дзесятак маладых сэрцаў — сьвежых і сакавітых, як вясновае раньне. У гасьцінай таксама, як і тады, ціха, прытульна топіцца групка (любіць стары цяплыню), і бляск ад яе бегае жвавымі зайчыкамі па буйных узорах кашлатага дывана.

Лясьніцкі ўвайшоў у гэты пакой з глыбокай набожнай павагай, як у нейкі сьвяты аўтар, дзе калісьці ў малельным экстазе даваў прысягу на верную службу невядомаму туманнаму богу-Народу.

І чамусьці стала сумна-сумна. Чаму — дык ён сам ня ведаў. Можа таму, што пуста было цяпер у гэтым аўтары, ня было тых дружных захопленых юнакоў (куды паразносіў іх бурлівы вецер жыцьця?), толькі адзін тлусты кот млява качаўся ў дрыготным сьвятле ласкавае групкі… Можа таму, што жыцьцё груба патаптала з такім замілаваньнем зьвіты вянок барвістых лятункаў… Можа таму, што Матрунін не сядзеў, як прарок, абкружаны гуртком адданых вучняў, а чамусьці мітусіўся вакол і ўсё дробненька моршчыўся, і паўтараў бясконца, што ён страшэнна рад іхнаму прыходу…

А горш за ўсё, што вочы ня тыя ў Матруніна, падмяніў нехта іх, ня йначай. Тады было ў іх чыстае захапленьне, самаахвярнасьць, а цяпер яны бегалі палахліва і хітранька, як мышаняткі.

Было сумна-сумна.

Матрунін нарэшцё пасадзіў іх, сам сеў каля групкі, і пачаў гаварыць. Хлопцы сядзелі моўчкі і слухалі, і адчувалі нейкую прыкрую няёмкасьць, быццам памыліліся адрасам, папалі няўмысьля ў чужую незнаёмую кватэру.

Стары скардзіўся на цяжкі час.

— Добра было ў першыя дні рэволюцыі! Успамінаеш гэта, як нейкае сьвята, як нейкую вялікую ўрачыстасьць. Якое было дружнае адзінства, якое палкае захапленьне! Усе — за адно, усе гатовы йсьці рука ў руку да аднае мэты. Наперадзе сьветлыя прасторы — воля, шчасьце, роўнасьць… Спаскудзілі ўсё, усё ў гразь затапталі. Вялікае імя „соцыялістага“ зрабілі нечым задрыпаным, як фартух у бруднае гандляркі з рынку. Цяпер — кожны соцыялісты. Кожны стараецца надзець тую ці іншую маску соцыялізму, каб не адстаць ад моды. Нідзе ніколі ня было такой страшэннай, такой бруднай профанацыі самых сьвятых ідэалаў чалавека, Кожны мужык лічыць сябе і называе соцыялістым, бо ён, бачыце, за соцыялізацыю зямлі, ён наслухаўся бальшавікоў і з нахабным самаўладзтвам забірае памешчыцкую зямлю, „патаму — я сіцыліст“. Так, мае дзеткі, у грубыя, у чорныя рукі папала прыгожая кветка нашай свабоды — і загіне. Народ прачнуўся ад векавога сну, ён, як дзіця, ідзе вобмацкам, яму трэба правадыр. І вось — знайшліся, павялі, ударылі па дзікіх зьвярыных інстынктах… Прападзе ўсё-чыста, сваёй уласнай крывёй зальлюць сваю свабоду…

Стары распаляўся сам сваімі словамі і што чым далей, то ўсё больш і больш было ў яго голасе злосьці і раздражненьня.

Лясьніцкі скарыстаў быў невялічкую паузу ў яго гаворцы і запытаў пра Карнілава — чаго можна чакаць ад яго ўзброенага выступу. Матрунін спачатку неяк раптоўна сьціх, увабраўся ў сябе, быццам спалохаўся гэтага запытаньня. Потым неахвотна прабурчэў:

— Што-ж, Карнілаў — ваённы гэрой, ён любіць парадак. Цяпер такі момант, што трэба дыктатура. Карнілаў можа аднавіць парадак, з ім трэба было ўвайсьці ў згоду, а не абвяшчаць яго ворагам… Трэба злучыць усе сілы, каб перамагчы анархію, пераламіць шкодны ўплыў на цёмную масу розных безадказных элемэнтаў…

Ён змоўк і часіну стаяла між іх да болю прыкрая напятасьць. Каб разьбіць яе, Лясьніцкі з натужнай рашучасьцю загаварыў аб першым, што ўсплыло ў галаву, расказаў нейкі выпадак з вясковага жыцьця. Матрунін ухапіўся за гэта і пачаў распытваць. Каб зрабіць старому прыемнае, Лясьніцкі наўмысьля выбіраў такія факты, якія-б ілюстравалі яго пэсымістычныя разважаньні, і стары хапаўся за іх з наіўнай радасьцю, як дзіця за прыгожыя цацкі.

Потым, выбраўшы зручную хвіліну, хлопцы разьвіталіся і пайшлі. Адышоўшыся троху ад дзьвярэй яго хаты, Лясьніцкі з жартлівай скрухай уздыхнуў і запытаў у Славіна:

— Ну, як?

Славін адказаў не адразу. Яго, відаць, глыбей закранула гэта спатканьне — ён нешта напружана думаў, з тупым задзіўленьнем упяўшы вочы ў зямлю. Потым тож уздыхнуў, але шчыра, сур‘ёзна, і з жалем зазначыў:

— Згубіў адлегласьць — цяпер яму дрэнна…

Лясьніцкі засьмяяўся.

Яны пахадзілі яшчэ з поўгадзіны па гораду і прышлі дамоў, як ужо добра сьцямнела. У Андрэя былі госьці. Яны сядзелі ў пакоі хлапцоў, бо не хацелі турбаваць сваім шумам хворага бацькі. Андрэй пазнаёміў іх з хлопцамі. Лясьніцкаму чамусьці асабліва выразна кінуліся ў вочы двое: маладая яўрэйка з рэзкім фанатычным тварам і яшчэ мужчына адзін гадоў у трыццаць — мабыць таксама яўрэй. У гэтага хударлявага мужчыны быў цікавы твар: шэры, нязначны такі, быццам выцерты, і разам з тым прасякнуты нейкай затоенай глыбінёй — быццам хаваў ён, баяўся, каб не заўважылі, што ў яго многа ёсьць розуму і дабраты, ды не бракуе і волі. Як прышлі хлопцы, ён сядзеў за сталом каля лямпы і чытаў нешта ўголас па сьвежых друкарскіх шпальтах.

Лясьніцкі прыслухаўся. Гэта былі сьвежыя паведамленьні аб барацьбе з Карнілаўскай контр-рэволюцыяй, аб організацыі ваенна-рэволюцыйных камітэтаў, аб абароне Петраграда, аб рашучых мерапрыемствах Саветаў, аб распадзе карнілаўскіх войск і г. д. Гэта былі нелегальныя лістоўкі, якія назаўтрага павінны былі зьявіцца ў горадзе, гэта былі лістоўкі, з сьмелай рызыкай надрукаваныя пад самым носам у карнілаўскай хэўры.

Як кончыў ён чытаць, пачалася жвавая гугарка, галоўнай тэмай якой было пытаньне: ці доўга пратрымаецца Карнілаў. У тым, што ён наогул ня ўтрымаецца, чамусьці не сумняваўся ніхто. Калі закранулі пытаньне аб становішчы тут, у горадзе, Андрэй сярдзіта ўстаў, засігаў па пакою, нездаволена забурчэў:

— Гэта — ня горад, а балота нейкае. Усё жыхарства моліцца ва Карнілава… гэрой, прышоў ратаваць парадак, спакой… Хай прападзе ўсё-чыста, хай заўтра жраць ня будзе чаго, абы толькі ціха, спакойна, абы не ўзбаўтнулася балота… Нічога, яшчэ ўзбаўтаецца ня гэтак, пачакайце, мае даражэнькія!..

Потым усе разам лаялі мясцовы савет, мясцовых меёншавікоў, эсэраў, бундаўцаў, скардзіліся на тое, што ніадкуль не прысылаюць сюды працаўнікоў, што цяжка весьці непасільную барацьбу ў Савеце, сярод рабочых, на вёсцы. У самым разгары гутаркі раптам загрымеў сьмелы грукат у дзьверы. Ніна пайшла адчыніць, і праз хвіліну ў кухні заклычыўся хрыплы, з падсьвістам голас, які належыў, відаць, нечаму вялікаму, неўвароткаму. Лясьніцкі здрыгануўся. Гэты голас здаўся яму назольліва-знаёмым і чамусьці да болю няпрыемным.

І вось у пакой уваліўся той чырвоны рабочы ў скураной аблезлай тужурцы, з якім калісьці была ў Лясьніцкага прыкрая сустрэча на маніфэстацыі.

Рабочага сустрэлі ўсе радаснымі прывітаньнямі, ён пачаў па чарзе вітацца з усімі, асьцярожна сьціскаючы на сваёй шырокай далоні рукі, якія ўсе яму з асаблівай ветласьцю падавалі. І вось ён падышоў да Лясьніцкага. Ён ужо хацеў быў мэханічна з ім прывітацца і пайсьці, не пазнаўшы яго, далей, але Лясьніцкаму самалюбства не дазволіла пакарыстацца гэтым выпадкам, каб пазбыцца няпрыемнага пазнаваньня. Ён перш, чымся падаць рабочаму руку, сказаў рашучым і таму занадта сур‘ёзным голасам:

— Мы з вамі сустракаліся.

Той адступіўся ад сьвятла, пільна ўглядзеўся Лясьніцкаму ў твар.

— А да-душы-ж нешта, знаёмае… Вы не працавалі ў N-ай організацыі?..

Лясьніцкі гатоў быў згарэць ад сораму. Цяпер, пасьля гэтых слоў рабочага ён ужо ня мог, не хапаласіл сказаць аб сапраўдным месцы сустрэчы. Ён стаяў і моўчкі лыпаў вачмі і яшчэ горш мяшаўся ад напружных патуг знайсьці нейкае выйсьце. А пауза рабілася ўжо немагчыма даўгой, становішча было страшэннае. Але-ткі выручыў Славін — пасвойму выручыў, паславінску. Ён падышоў да рабочага збоку, крануў яго правай рукой (левай папраўляў акуляры) і праказаў з спакойнай дзелавітай сур‘ёзнасьцю.

— Ды не, не ў організацыі… Гэта вы яго ў часе лютаўскай рэволюцыі па галаве ўдарылі…

Рабочы загрымеў шалёным раскатным рогатам і з радаснай дружнасьцю стаў трэсьці руку канчаткова зьбянтэжанаму Лясьніцкаму.

— Ха-ха-ха!.. Я-ж добра помню… ха-ха!.. хрэсьнік, значыцца… Ну, здароў, здароў… Дык як-жа… цяпер наш, значыць, га?.. О-го-го… Вось дык сустрэліся… Ну, здароў, браток, здароў…

І ўсе, хто быў у пакоі, нават добра ня ведаючы, у чым тут справа, клаліся ад сьмеху. Нельга ўтрымацца было — так заражаў грымучы сьмех бурна ўзрадаванага рабочага. А Лясьніцкі ня знаў, што рабіць. Хацелася ўцячы, бо не хапала сіл слухаць гэты д‘ябальскі рогат, але ўцячы было неяк — заўважылі-б, і яшчэ больш абсьмяялі. Так і стаяў, як грэшнік пад градам каменьняў, пакуль ня зьлітаваўся нехта, не пачаў цікавую гутарку, якая адцягнула ўсіхную ўвагу. Тады Лясьніцкі цішком высьлізнуў з пакою і больш ужо туды не паказваўся. Ён пайшоў на гаспадарскую палавіну — там Ніна нешта чытала хвораму бацьку — і сядзеў там, слухаў, пакуль бацька не заснуў. А тады завялі з Нінай даўгую сяброўскую гутарку — апавядаў ёй з жартлівай шчырасьцю аб усіх прыгодах, якія спасьцігнулі яго за час іхнага растаньня.

А ў тым пакоі аж гадзіны да першай грымела жвавая гутарка — горача абгаварвалі дружныя аднадумцы яскравыя падзеі бягучага дня.

КАРНІЛАВА пасадзілі ў адну з лепшых гасьцініц гораду. Кожны дзень а паўдні міма вакон гасьцініцы прахадзіў, вяртаючыся з заняткаў, ударны карнілаўскі полк, і салдаты дружным крыкам „гура“ віталі свайго зьняволенага шэфа. Карнілаў падыходзіў к вакну і з сумным прыветам праводзіў вачмі шэрагі адданых яму байцоў.

У гэтую пару супроць гасьцініцы зьбіраўся натоўп народу — гарадзкія мяшчане прыходзілі паглядзець на нешчасьлівага „збавіцеля вялікай сьвятой Расіі“. Сярод натоўпу часамі чуваць былі нэрвова-зацятыя ўсхліпваньні — гэта плакалі жаласьлівыя бабулькі, верныя спрадвечнаму абычаю справодзіць сьлязьмі ўсякую выдатную дзяржаўную зьмену, які-б характар яна ня мела. Так плакалі калісьці, як зьмяняўся цар, як нараджаўся новы царанёнак, як забівалі чарговага міністра, як абвяшчалі вайну, або заключалі мір і г. д.

Аднойчы і Лясьніцкі падышоў быў паглядзець на Карнілава — была нейкая асаблівая цікавасьць убачыць чалавека, які набраўся адвагі, каб прайсьці буйнымі крокамі па пярэстых старонках гісторыі расійскае рэволюцыі. Выгляд Карнілава яго страшэнна зьдзівіў. Ён чакаў убачыць нейкага страшнога, грознага генэрала з гнеўнымі маланкамі ў вачох, з рэзка напружанымі рысамі твару, а замест гэтага за вакном цьмяна мільгнуў аброслы ласкавай расьліннасьцю твар спакойна-сумнага мужчыны, твар, на якім выразна адзначаліся рысы глыбокай эмоцыянальнасьці, які быў працяты непадробленай шчырасьцю, нават фанатызмам. З цягам часу Лясьніцкі ўспамінаў гэты твар і яму здавалася, што з усіх актыўных гэрояў контр-рэволюцыі, з усіх паслугачоў буржуазнае клясы — генэрал Карнілаў быў самы адданы і самы шчыры.

Канец Карнілаўскае авантуры прынёс у горад дзіўна-раскіданую бязладную сумятню. Наколькі ў першыя дні яго выступу сьціснуў быў горад паваеннаму, па-баявому сконпэнтраваны настрой, настолькі цяпер расплылася ўсюды вальготнасьць, распушчанасьць. Фактычна не адчувалася ні пераможнікаў, ні пераможаных, нават шмат хто дакладна ня цяміў, хто гэта перамог, хто пасадзіў Карнілава, і ці сядзіць ён, ці так проста жыве тут, у добрай гасьцініцы, адкуль кіруе сваім войскам.

Па вуліцах, бязладна-бурлівых і тлумных, хадзілі разам і карнілаўскія ўдарнікі са сваімі страшнымі для дзяцей і поэтычна прывабнымі для жанчын „сьмерцямі“ на рукавах, і салдаты часьцей, якія былі на баку часовага ўраду. Часамі яны завадзілі дзе-небудзь на вуліцы спрэчку, але да бойкі даходзіла рэдка. Адзін раз толькі давялося натрапіць Лясьніцкаму на досыць сур‘ёзную звадку, якая здалася яму настолькі-ж навучальнай, наколькі сьмешнай.

Гэта было неяк надвечар каля сквэру, што на аднэй з цэнтральных вуліц гораду. Лясьніцкі падышоў у той момант, калі ў невялічкім шчытным гуртку вайсковых зважна спрачаліся карнілавец з салдатам ягор‘еўскага батальёну. Лясьніцкі спыніўся і прыслухаўся. Яму адразу кінулася ў вочы, што супярэчнікі больш захоплены сваёй рыторычнай спрытнасьцю, чымся зьместам самае гутаркі — гэта было відаць па іх вытрымана-задорных, поўных спакойнага самалюбаваньня фізыономіях, па тым, як кожны, падаўшы чарговую рэпліку, здаволена прыслухоўваўся да сьмеху і вясёлых адгалоскаў у спачуваючай яму частцы натоўпу. А ў сутнасьці, відаць, абодвым было ўсё-роўна, ці будзе езьдзіць на рэволюцыі казачы генэрал Карнілаў, ці эсэраўскі адвакат Керанскі. З такім імпэтам звычайна спрачаюцца аматары скачак аб тым, які выйграе конь: ці вараны з белай зоркай на ілбе, ці рыжы, белакапыты. А тымчасам ні ад тога, ні ад другога, ні аднаму ні другому няма ніякай карысьці. Толькі яшчэ прыметна было, што як супярэчнікі, так і публіка нечым нэрвова ўстурбованы, што яны шукаюць якога-б ні было спосабу, каб выліць сваё нутраное напружаньне.

Дзякуючы пад‘юджваньню слухачоў, супярэчнікі ўсё больш і больш распаляліся, паступова саскаўзваючыся з узвышша тонкай політыкі на чыста-асабовую глебу. Канец іх спрэчкі быў прыблізна такі:

— Многа ты разумееш… Твой Карнілаў — такі самы дурань, як ты…

— Хай сабе дурань… А ты вось слухай толькі гэтую мяліцу Керанскага, дык яшчэ больш вушы вырастуць. І так ужо, як у асла…

— Вушы — глупства, абы нос ня скрывіўся… А то-ж во… так і верне на Воршу… Зьбіў нехта, бо дужа жосткі… Во, во… ха-ха!..

— Памалу, не паднасіся… І да твайго недалёка, дармо, што маленькі… Бачыў во гэта?..

— Ты што… біцца, га?

— А ты чаго лезеш?..

— Дык на-ж табе!..

Да гэтага часу галоўнае ядро натоўпу ўжо само сабой падзялілася на дзьве прыблізна роўныя часткі, якія згрупаваліся абапал аднаго і другога. Таму пачатак бойкі вышаў на-дзіва шпаркі і ўдалы. Ужо праз момант у ёй прымала ўдзел дзесяткі два чалавек. Было некалькі стрэлаў, але пэўна ў паветра, бо, як потым выясьнілася, ня было ні раненых, ні забітых.

Лясьніцкаму надоўга запомніўся гэты выпадак. Пры ўсёй сваёй малазначнасьці ён уліў новы струмень у тую чорную мешаніну, якую бачыў Лясьніцкі наўкола. Лясьніцкі думаў:

— Што-ж гэта, гульня? Забава? Цырк гэта ці рэволюцыя? Хто тут гуляе, у якія гульні, хто раскітваецца за пройгрышы?..

У той час ён не знаходзіў на гэта адказу — тады папраўдзе пераблытана было ўсёў трагічна-бязладны клубок — трудна было знайсьці ў ім канец ці пачатак.

Дзён праз пяць пасьля ліквідацыі карнілаўскага паўстаньня Лясьніцкі, прышоўшы ўвечары да хаты, засьпеў жывога і здаровага Халіму. Халіма ўжо справіўся быў навесьці ў пакоі буянае, як сам, бязладзьдзе, і цяпер, грузна раскінуўшыся на ложку, зьдзекваўся над Славіным. Ён выбраў для таго вельмі тонкае і выдатнае па сваёй жорсткасьці катаваньне. Ён наўмысьля выклікаў Славіна на шчырыя філёзофскія разважаньні, чакаў, пакуль той з патугай выкажа ўсё, і тады бязьлітасна высьміхваў яго, але рабіў гэта так, што Славін не прымячаў падкопу, выпінаўся, як было сілы, і ў гарачым запале, блізка што са сьлязьмі на вачох, стараўся давесьці сваю справядлівасьць.

За экзэкуцыяй моўчкі сачыла Ніна, і па твары яе было відаць, што яна страшэнна нездаволена. Яна відавочна ўзрадвалася, калі прыход Лясьніцкага спыніў гэту прыкрую спрэчку.

— Ну як? — запытаў Лясьніцкі ў Халімы.

Халіма размашыста зацягнуўся цыгаркай, цяжка паправіўся на ложку і забурчэў:

— Глупства, я-ж добра ведаў, чым гэта кончыцца. Каб тыдзень яшчэ ці два, ну, тады можа й зрабілі-б што, чорт ім вер… Цяпер выпусьцілі ды яшчэ гэроямі зрабілі — пацярпелі, значыць, за рэволюцыю… Чаго выдумаюць, чэрці… Ха-ха! Я іх дадзеў там, усю турму ўзбушлаваў… Апошнія дні сядзеў у адзіночцы — сумна было, думкі розныя лезьлі… Ня люблю брат, думак — паскудная рэч. Іншы тужыцца, тужыцца, уваб’ецца ў нетры, заблытаецца, як кацянё сьляпое, а думае, што нешта знайшоў, нешта адкрыў… У-у-у, мяшчанства! Менш думаць трэба, Васіль, ведаеш? Зусім ня думай, а — бі куды-пападзя, дык больш сэнсу будзе…

У гэты момант Славін, які ціха сядзеў у кутку, раптам падняўся, схапіў шапку і, не сказаўшы ні слова, вышаў з пакою. Яго праводзілі ўсе зьдзіўлевым маўчаньнем — усе заўважылі, што ён ня спросту пайшоў, што быў ён нечым моцна ўзрушаны. І моўчкі слухалі ўсе, пакуль ня ляпнула фортка — ясна стала, што Славін падаўся некуды ў горад.

— Што з ім такое? — зьдзівіўся Халіма.

— Хто яго ведае…

І тут успомніў раптам Лясьніцкі, што калісьці якраз тое самае было з Халімам на кватэры ў Славіна пасьля іхнай няўдачы на маніфэстацыі. Ён хацеў напамянуць аб гэтым, але стрымаўся, толькі ўсьміхнуўся сам сабе ды падумаў:

„Гэты вокны біць не адважыцца“.

А Халіма зноў сярдзіта бурчэў, лежачы на ложку:

— Чорт яго ведае… кацянё нейкае… Ня люблю такіх мудроных… Філёзоф, бач, ты… казяўка разьлезлая… Бунт на іх трэба на ўсіх, ускалануць балота…

Ён раптам падняўся на локці і дапытліва зірнуў на Лясьніцкага.

— А ты ведаеш, чаму ня вышла нічога ў Карнілава, га?.. Ня ўмеў ён бунту зрабіць, во чаму… Дый хто-б паслухаў яго?.. А народ хоча бунту, во што… Тут і ўся філёзофія. Хто пойдзе з бунтам — таго прыме народ… А то — фі-ці-фі… філёзофія.

Ніна з усьмешкай зазначыла:

— Усякі бывае бунт… Часамі проста вокны б‘юць, каб кроў разышлася, калі дужа застоіцца…

Лясьніцкі дадаў нібы зусім сур‘ёзна:

— Але й вокны біць — то-ж ня кожнаму дадзена. Вось Славін ня будзе біць, хоць як раззлуецца — няма ў яго тэй крыві.

Халіму гэта раздражніла. Ён з грубым запалам пачаў даводзіць, што і ў гэтым ёсьць сэнс, што кожны бунт мае сваё апраўданьне, што ачышчае ён жыцьцё ад застояў, прасьвяжае паветра. Аргумэнты яго былі нязграбныя, карабатыя. У іх мала было праканаласьці, але мімаволі яны рабілі ўсё-ткі ўплыў сваёй Венаерзаяна прастатой і пачуцьцёвай насычанасьцю.

А Славін усё-ткі добра ўсіх устрывожыў. У тую ноч ён зусім не вярнуўся, начаваў невядома дзе, і прышоў толькі назаўтрага к вечару. Прышоўшы, ён мала з кім гаварыў (аб учорашнім ані слова), сказаў, што пераходзіць на другую кватэру, забраў свае клумкі і пайшоў. Так і не дазнаўся ніхто, што спрычынілася яго хваляваньню, чым ён быў нездаволены. Дні праз два толькі давялося Лясьніцкаму ўзьняць ражок заслоны, за якой Славін схаваў сваю таямніцу.

Славін сам прышоў за Лясьніцкім, павёў яго на край гораду — паказаць сваю новую кватэру. Гэта быў вялікі пакой, які займаў цэлую палавіну дома. У другой палавіне жыла гаспадыня — нейкая старая бабылка. У пакоі Славіна ня было ніякай мэблі, апрача старога хісткага стала кухоннага гатунку ды нейкае прылады, якую з вялікай нацяжкай можна было назваць зэдлікам. Ложак Славін сам сабе змайстраваў — ён складаўся з чытырох пар высачэнных асінавых козлаў, дзьвюх пераводзін і дзьвюх вузенькіх дошак. На гэтай куросадні ляжаў яшчэ худзенькі сяньнік, які дала свайму новаму кватаранту жаласьлівая гасвадыня.

Славін пасадзіў Лясьніцкага на падабенства зэдліка, а сам пайшоў к гаспадыні і прынёс адтуль сабе нейкую скрынку. У іх спачатку не вязалася гутарка. Лясьніцкі запытаў нешта пра кватэру, Славін нешта адказаў, потым маўчалі. Але муліўся Славін, уздыхаў — відаць было, што хоча ён шчыра пагаварыць, што ня можа ўтрымаць унутры ўсяго, што там набралася. Нарэшце пачаў ён — абходам так, здалеку. Запытаў пра Халіму, пра настрой яго, пра службовыя справы чамусьці. Потым памаўчаў яшчэ і, нарэшце, загаварыў ціхім задумённым голасам:

— Ён асаблівы чалавек… У яго скрозь адна грубасьць… Мне здаецца, што ён разумней, чымся самому яму здаецца… О, ён — разумны, ён — здольны, у яго — нявычэрпны запас жыцьцёвае сілы, яму трэба быць шчасьлівым. Куды супроць яго такі, як я! (І ён горка ўсьміхнуўся). Я можа зайздрошчу, што ён такі моцны, хто яго ведае. Мне цяжка з ім неяк, я чую, што ён ня любіць мяне… Я, Васіль, таму й перайшоў на другую кватэру… Ты думаў — чаму?.. Выключна толькі дзеля гэтага… Ты ня думай…

Лясьніцкі яго заспакоіў:

— Мы ўсе так і меркавалі… Чаго-ж больш — вядома…

І Славін цягнуў далей свае разважаньні пра Халіму. Здалося Лясьніцкаму, што ён наўмысьля стараецца больш гаварыць пра яго, каб адцягнуць увагу, і што ёсьць у яго нешта больш патаемнае, больш далікатнае, якое ён хоча і баіцца сказаць. І Лясьніцкі не памыліўся. Зрабіўшы такую сталую падрыхтоўку, Славін нарэшце запытаў неяк неўзаметку, нібы спадкрадня:

— Яны з Нінай пэўна жывуць… як муж з жонкай, га?..

Лясьніцкі няўважна зазначыў:

— Хто іх ведае… З погляду дык у іх досыць блізкія адносіны… А там-жа хто разьбярэцца, як і што…

— Яна мусіць любіць яго… Яна тады так была засмуцілася, калі яго забралі. Добрая яна, Ніна… Калі яна любіць яго, ён павінен быць шчасьлівы…

Ён змоўк і глыбока задумаўся. Потым пачаў дэклямаваць нейкі досыць прыгожы верш, дзе некалькі раз упаміналася пра добрыя шэрыя вочы. Лясьніцкі дагадаўся, што гэта верш яго ўласны. І вось раптам захацелася яму зьбянтэжыць Славіна, нечакана адкрыць яго няхітрыя карты. Як толькі той кончыў свой верш, ён ні з таго, ні з сяго запытаў яго — проста, быццам да рэчы прышлося:

— Ты, што, Нікадзім, любіш Ніну?

Аднак вышла зусім іначай. Славін і не зварухнуўся — адказаў так-жа проста, як і запыталі ў яго:

— Здаецца, люблю… Але я яшчэ сам ня ведаю… Толькі я ня хочу, каб яна ведала, нават каб дагадвалася… Ты не скажы, Васіль, я прашу цябе…

І зноў задумаўся, адвёў некуды ў куток свае вочы.

Тады адкрылася Лясьніцкаму сапраўдная прычына таго дзіўнага ўзрушэньня. Але ён абяцаў Славіну, што нікому ні слова ня скажа з усяго таго, аб чым яны гаварылі ў той дзень.

З ДАПАМОГАЙ Андрэя і Халімы Лясьніцкаму ўдалося паступіць на пасаду пісара ў адну мясцовую вайсковую часьць. Ён з асаблівым здаволеньнем напрануў вайсковую форму і разам з новай адзежай пачуў сябе новым чалавекам. Яму давала вялікую радасьць думка аб тым, што цяпер ён ужо зусім самастойны, што ён сам зарабляе сабе на хлеб, ні ад каго не залежыць. Асаблівую-ж уцеху давала вайсковая вопратка. Ён ня мог проста ўседзець у хаце — усё карцёла прайсьціся па гораду ў новай салдацкай шынэлі — з пустымі, але чысьценькімі пагонамі на плячох.

І вось у гэтыя шчасьлівыя дні выпала Лясьніцкаму яшчэ нечаканая радасьць: ён сустрэў тут, у горадзе, паненку Раісу.

Гэта было ў нейкі сьвяточны дзень. Ён ішоў па аднэй з бязьлюдных вуліц гораду, аддаўшыся прыемнаму адчуваньню на плячох лёгкага цяжару свае шынэлі. І раптам наперадзе, крокаў за пятнаццаць, ён заўважыў Раісу. Ён адразу пазнаў яе, нават ня ўбачыўшы ў твар, бо такой прыгожай любай хады ён ня бачыў ні ў воднай жанчыны. Яна ішла лёгка, спрытна і ў той самы час з ледзь прыметнай млявай павольнасьцю, быццам адчувала, што нехта сочыць за кожным рухам яе цела, любуецца хараством яе стройных форм, быццам думала з кокетлівым самадавольствам:

„Што-ж, любуйцеся, калі хочаце. На тое я й прыгожая, каб мной любаваліся“.

Лясьніцкі адразу пазнаў, што гэта яна, і яго сэрца ні з таго, ні з сяго пачало свавольна біцца ў грудзёх, быццам падавала адтуль нейкія перасьцерагаючыя сыгналы. Адну хвіліну Лясьніцкі ня знаў, што рабіць: ці ісьці так адзаду, ці дагнаць яе, хутчэй сустрэцца. Потым ён выбраў апошняе і прыбавіў ходу. Ён неўзабаве перагнаў яе, зайшоў на колькі крокаў наперад і, нібы няўмысьля, азірнуўся.

Яна яго не пазнала, а можа проста не заўважыла. Тады ён спыніўся, абярнуўся назад і, каб не прапусьціць яе міма, яшчэ за некалькі крокаў прывітаўся:

— Добры дзень, Раіса Андрэеўна!

Яна перш здрыганулася ад нечаканасьці (так глыбока была задумаўшыся) потым з вясёлым задзіўленьнем узьняла свае жвавыя бровы.

— Гэта вы? Адкуль вы ўзяліся? Хто гэта надзеў вам такую страшэнную халаміду? (Гэта так пра шынэль пра яго). Добры дзень! Я да-душы рада, што вас сустрэла… Ой, які-жа вы сьмешны!.. Вы падобны цяпер на нейкага старадаўнага рыцара, сапраўды…

Лясьніцкі сьветла ўсьміхаўся і, не выпускаючы маленькай рукі Раісы, глядзеў на яе з прагным замілаваньнем, быццам піў вачмі яе глыбокае сьвежае хараство. Яна гарэзьліва сьмяялася.

— Чаго глядзіцё так, як на дзіва? Што, прыгожая, га?.. Можа зьбіраецеся мяне пакахаць? А помніце ўмовы мае? Іначай я ня згодна…

— Я казаў ужо вам, што гатоў прыняць вашы ўмовы, ня гледзячы на іх нечалавечую жорсткасьць.

— О, які вы добры!..

Яна сьмехам зрабіла від, быццам працялася раптоўнай роспаччу.

— Ах, я зусім забылася, што ў мяне ёсьць шчасьлівая супраціўніца. Шаноўны рыцар! Як жыве ваша чорнавокая Дульцынэя і дзе яна цяпер знаходзіцца?..

— Цяпер далёка, за мяжой магутнага сьвятла вашых прыгожых вачэй.

— Ого, комплімэнты пачаліся…

Перакідваючыся жартамі, яны дайшлі да бліжэйшага завароту. Раіса спынілася.

— Далей я вас ня пушчу… Вы куды: проста ці налева?

— Мне ўсё роўна.

— Ідзіце налева, бо я пайду направа… Во што… Сягодня ўвечары а… якой… а восьмай гадзіне вы будзеце ў мяне дома… гэта самая вуліца № 26. Чулі?..

І нават не пачакаўшы адказу, яна крута завярнулася і пайшла, пакінуўшы Лясьніцкага ў нейкім салодка-няўцямным аслупяненьні, Ён ня мог адвесьці вачэй ад яе постаці, праводзіў яе гарачым поглядам аж пакуль не схавалася яна за рогам нейкага дома. Тады пайшоў абы-куды, упяўшы ў дол задуменна-шчасьлівыя вочы, млява, быццам нехаця перастаўляючы: ацежалелыя ногі.

У вушшу выразна зьвінеў мэлёдычны, звонка-задорны голас.

Ён прышоў да яе ў той дзень якраз а восьмай гадзіне. Ён разы са два прайшоў міма сьветлых, шчасьліва-бліскучых вакон, каб суняць сваё хваляваньне. Але ўсё роўна сэрца балюча білася, калі браўся за ручку званка.

Адчыніла тлустая монумэнтальная жанчына гадоў пад сорак. Зьдзіўлена ўзьняла магутныя бровы, запытала грубым цяжкім рэчытатывам:

— Што вам трэба?

Ён толькі прыладзіўся адказаць загадзя падрыхтаванымі слбвамі, як раптам пачуўся з пакояў знаёмы голас:

— Цёця! Пусьціце! Гэта ка мне…

— К табе?..

Цёця, відаць, яшчэ больш зьдзівілася. Але ўпусьціла ў пярэдні пакой. Аднекуль збоку зноў пачуўся голас Раісы:

— Цёця! Гэта-ж зямляк мой — я гаварыла вам… Помніце?.. Хадзіце сюды, Васіль Данілавіч!

Цётка моўчкі махнула рукой на бакавыя дзьверы, а сама грузна пасунулася ў пярэднія.

Лясьніцкі нясьмела адчыніў дзьверы, ступіў крок у раскошны прытульны пакой і мімаволі спыніўся, застыгнуў у нечаканым захапленьні.

Яна, мабыць, хацела канчаткова давесьці яго да вар‘яцтва. Яна бязьлітасна дражнілася сваім бліскучым хараством, яна наўмысьля прываблівала, спакушала.

У пакоі лунаў пявуча-ружовы сьвет, насычаны нейкім цудоўным, трошачку сумным ароматам. У кутку пакою прытульна растапырыўся масыўны рояль і на яго глыбока-чорным фоне стаяла Раіса, апранутая ў лёгкі хатні ўбор — таксама ружовы, мякка-празрысты. Гэтая павеўная сукенка з чароўнай цеплатой акрэсьлівала кожную рысачку яе цела — бязьмерна прыгожага, быццам жывога, адухоўленага ў кожнай сваёй частцы.

Яна стаяла, закінуўшы назад аголеныя рукі (папраўляла валасы), і глядзела на Лясьніцкага з горда-прыветнай, поўнай спакусы, усьмешкай. Яна ўся была ўвасабленьне спакусы, яна здавалася дзівоснай, да сьвятасьці грэшнай багіняй бязьмежна-сьмелых агнёвых уцёх.

Лясьніцкаму хацелася стаць прад ёй на калены і ў малельнай радасьці сузіраць бясконца гэта непераможнае яе хараство. Ахоплены раптоўным парываньнем, ён і сапраўды падышоў да яе, спусьціўся на адно калёна, сказаў з наўмыснай жартлівай афэктацыяй:

— Вы — бязьлітасна прыгожая, Раіса Андрэеўна… Дазвольцё беднаму рыцару пацалаваць край вашай адзежы.

Яна падышла, падняла яго за вушы і ў тон яму адказала з усьмешкай:

— О, мой рыцар! Вы заслужылі гонару дакрануцца сваімі шляхетнымі вуснамі нават да мае рукі… Наце, цалуйце!..

Лясьніцкі сядзеў у Раісы, вязка атулены нейкім атрутна-салодкім чадам. Яна потым іграла на роялі шчымліва-сумныя мэлёдыі, і ў яго ціха плакала сэрца, да краю поўнае пяшчоты і ласкі. Ён заплюшчваў вочы і слухаў, і тады ўсе думкі і пачуцьці, уся істота зьлівалася ў адно адчуваньне — гэта адчуваньне было зусім матар‘яльнае — яно было туманна-ружовае, расплыўчастае і пабрадзенае чароўна-мудронай сыстэмай празрыстых складак.

Калі кончыла Раіса іграць, у Лясьніцкага палахліва зашчымела сэрца — ён пачуў, што трэба йсьці, бо ўжо прайшло гадзіны паўтары. Аднак Раіса дазволіла яму астацца да дзесяці, а потым, падумаўшы, і яшчэ працягнула тэрмін.

— У дзесяць дзядзя Міка прыдзе, але вы можаце пры ім аставацца.

Яны селі поплеч на канапу, яна ўспомніла, што ён умее расказваць і загадала яму гаварыць „рознае глупства“. У ўзнагароду за гэта яна дала яму ў поўнае распараджэньне сваю левую руку. Ён пачаў гаварыць і сапраўды гаварыў клясычнае глупства, бо быў больш заняты бясконцым цалаваньнем „свае“ рукі і адчуваньнем салодкай бязьмежнасьці свайго нечаканага шчасьця.

Троху пазьней, чым а дзесятай гадзіне, прышоў дзядзя Міка. Дзядзя Міка цалком адпавядаў сваёй назьве. Гэта быў забаўны тоўсьценькі чалавечак, насычаны кругленькімі заўсёды нарыхтаванымі жарцікамі, з арыстократычна-грэблівай мінай на твары, з наіўна скруглёнымі, як у дзіцяці, вачмі. Ён мог пражыць цэлы век (пражыць цёпленька, тоўсьценька) і быць нязьменна для ўсіх вялікім сьмешным дзіцём, над нязграбнай наіўнасьцю якога заўсёды можна весела і бескаранна пасьмяяцца. Ён умеў так глыбока хаваць сваю тонкую каціную хітрасьць, што мабыць часамі і сам на яе забываўся, і сапраўды быў тым добрым вясёлым прастачком, за якога яго ўсе ўлічалі.

Раіса сустрэла дзядзю Міку з бурнай радасьцю.

— Дзядзя Міка! Коцік, золатца маё… Хадзіце хутчэй сюды… Я так вас чакала, так чакала.

Дзядзя Міка з урачыстым шумам разьдзеўся і ўкаціўся ў пакой вясёла-бліскучай салодкай кружэлачкай.

— Выбачайце, кацянёначак, я толькі на дзесяць… усяго на дзесяць хвілін спазьніўся… Я быў…

Раіса яго спыніла з жартлівай рэзкасьцю.

— Стоп! Маўчыце! Ідзіце сюды, ну? Доўга я буду чакаць? Нагніцеся… так… вось вам, вось вам, ня ўчыцеся пазьніцца, вось вам.

Яна досыць сур‘ёзна драла яго за рэдзенькі хохлік, і яму, небараку, відаць з вялікай патугай удавалася ўтрымаць у сваім жартлівым айканьні нотку здаволеньня. Потым Раіса пазнаёміла дзядзю Міку з Лясьніцкім. Вітаючыся, ён зірнуў на Лясьніцкага з нейкім пабрацімскім спачуваньнем, быццам сказаў гэтым поглядам:

„Ага, разумею… Таварыш па няшчасьцю“…

Лясьніцкаму не ўпадабаўся гэты погляд. Наогул, з прыходам дзядзі Мікі прыляцела ў пакой нешта з чужога, незнаёмага Лясьніцкаму сьвета, нешта занадта для яго лёгкае, лятуча-пярэстае. Яму незразумелы былі ні жарты дзядзі Мікі, ні шумлівая вясёласьць Раісы — яе кароткі, няпоўны, быццам прысьпешаны сьмех. Было такое ўражаньне, што перайшлі яны з Раісай з аднаго пакоя ў другі, і ў тым першым асталася іх глыбокая блізкасьць, асталося тое бязьмежна-салодкае адчуваньне. Тут, у гэтым шумлівым пакоі, Раіса была ўжо другая.

Каб канчаткова не сапсаваць сабе настрою, Лясьніцкі не па доўгім часе разьвітаўся і вышаў. І сапраўды, не пасьпеў ён прайсьці і сотні крокаў, як разьвеялася гэта няпрыемнае, чужое, і ў поўнай яскравасьці вярнулася ранейшае захапленьне. І чым далей ішоў, тым гусьцей заплывала сьвядомасьць шумлівай хваляй салодкага чаду, і сэрца тлумней пачынала біцца, ахапляў нейкі радасна-рашучы вольны настрой, падкрэсьлены шчымлівым адчуваньнем злачыннасьці, незаконнасьці гэтага палкага шчасьця. Такі настрой бывае ў дзіцяці, калі яно, заместа лекцый, бяжыць куды-небудзь на ўлоньне прыроды і з вольнай радасьцю аддаецца прыгожым забавам, рашуча махнуўшы рукой і на нудную школу, і на сярдзітага настаўніка, і на магчымую кару.

Падыходзячы к дому, Лясьніцкі раптам успомніў, што ён ня ўмовіўся наконт далейшых пабачэньняў. Гэта яго страшэнна ўстурбавала, ён ніяк ня мог дараваць сабе такой неабачлівасьці. Але потым супакоіўся на думцы, што можа як-небудзь зноў удасца сустрэць яе выпадкова.

Пасьля таго некалькі дзён Лясьніцкі жыў выключна настроем гэтага вечару. Дзе-б ён ня быў — ці дома, ці на занятках, ці яшчэ дзе-небудзь, ён, углыблёны ў сябе, бясконца перабіраў у сваім уяўленьні ўсе маленькія драбніцы гэтай сустрэчы, усе словы, якія яму гаварыла Раіса, усе самыя тонкія адценьні сваіх адчуваньняў. І гэта давала яму жывое здаволеньне, рабіла жыцьцё квяцістым і радасным. Часамі ў гэты шчасьлівы настрой уплятаўся ўспамін аб Макрыне. Ён не адганяў яго, ён наўмысьля стараўся ўявіць яе вобраз, праверыць сваё пачуцьцё да яе. Яна стаяла недзе далёка-далёка — няясная, няпрыметная — і абуджала толькі ледзь чутную жаласьць.

Так прайшло дні чатыры. Потым пачалі сьцірацца фарбы ўспамінку, пачалі траціць сваю яскравую сьвежасьць і зьбірацца ў адно пачуцьцё глухога суму. І тады зьявілася прагнае жаданьне ўбачыць Раісу. Гэтае жаданьне чым далей, тым больш настойна турбавала сьвядомасьць, напаўняла істоту неадступна-трывожным чаканьнем. Ён пачаў часта хадзіць па тэй вуліцы, дзе яна жыла, праходзіў з заміраньнем сэрца міма вакон яе дома і напружна чакаў сустрэчы. Нарэшце дайшло да таго, што прагнае жаданьне зламіла далікатнасьць і сорам — ён рашыў пайсьці да яе ў хату.

Ён доўга вагаўся, пакуль канчаткова надумаў пайсьці да Раісы. Ён знаў, што можа яе не засьпець, што можа прыйсьці ў няўдалы час. што наогул гэта неабычайна — пайсьці без запрашэньня. Але ня мог саўладаць з пачуцьцём — і пайшоў.

Гэта сустрэча з Раісай дала яму многа нечакана-яскравых перажываньняў, узьняла яго пачуцьці да найвышэйшай мяжы напружаньня, канчаткова і непарыўна прывязала яго да гэтае прыгожае, часам жудасна-дзівачлівае жанчыны.

Ён пайшоў быў, як і тады, гадзіне а восьмай увечары. Ён засьпеў яе дома, і яна нават узрадвалася, што ён прышоў. Яна выглядала зусім іначай, чымся ў той раз. Яна была ў просьценькай шэрай сукенцы — і сама такая простая, ціхая. Яе хараство ня было рэзка-бліскучае, агнёвае, як тады, яна быццам працята была нейкім трагічным смуткам.

Як увайшоў Лясьніцкі ў пакой, яна чамусьці з палахлівай пасьпешнасьцю прыбрала са стала нейкі ліст, схавала яго ў маленькую касьцяную скрыначку. Потым села ў куток канапы, стулілася ў прытульны камочак і загаварыла глыбокім, троху надламаным голасам:

— Я атрымала ліст сёньня з дому, Васіль Данілавіч, і сумую… Нешта ўспамінаецца дзяцінства — усё ўяўляю сябе маленькай дзяўчынкай — бязьвіннай, чыстай, як незабудка… Чамусьці захацелася быць добрай. Я ня ведаю, як гэта зрабіць. Кажуць, што любіць трэба ўсіх, так, як сябе, а я ўсё роўна сябе люблю больш за ўсіх… Каб я ня любіла сябе, дык я-б ня жыла… я-б даўно ня жыла… я-б памёрла… Ці шкадавалі-б вы мяне, Васіль Данілавіч, каб я памёрла?.. Ці плакалі-б?..

— Хіба толькі ў сьлёзах выказваецца пачуцьцё?..

— Так, гэта правільна. Сьлёзы змываюць пачуцьцё. Як паплачаш — стане спакойна і ціха…

Яна задумалася і нейкі час сядзела моўчкі. Потым пачала ўспамінаць — расказваць пра сваё дзяцінства, і яе вочы ціха запаліліся агнём ласкавага захапленьня. У сярэдзіне апавяданьня яна раптам гукнула Лясьніцкага:

— Хадзіце сюды, Васіль Данілавіч…

Ён падышоў.

— Сядзьце во тут, поплеч… бліжэй…

Потым яна ўзяла яго галаву і палажыла сабе на калені, пачала задуменна перабіраць яго валасы.

— У вас валасы дужа мяккія — такія валасы больш у жанчын бываюць… Ну сядзіце спакойна, дзетка, не варушыцеся… Слухайце далей…

І зноў пачала расказваць пра сваё дзяцінства — і ўсё пяшчотна перабірала яго валасы. Так гаварыла хвілін пяць, потым змоўкла, падняла з кален яго галаву і пачала цалаваць твар ціхімі задуменнымі пацалункамі. Калі-ж ён з свайго боку памкнуўся быў праявіць актыўнасьць у гэтым самым напрамку, яна балюча ўдарыла яго па вуснах.

— Ня сьмейце цалаваць!.. Хто вам дазволіў? Грубіян…

А сама зноў цалавала і гаварыла з ціхенькай усьмешкай:

— Вы — другі, Васіль Данілавіч, вы не павінны цалаваць… Вы думалі — гэта я вас цалую, га?.. Вы — другі, зусім другі… Чаму ў вас мяккія валасы, Васіль Данілавіч, як у жанчыны ўсё роўна?..

Лясьніцкаму рабілася дужа крыўдна ад гэтых слоў Раісы. Яе пацалункі ня радавалі, яны неяк суха абпальвалі твар — здаваліся назольлівымі, прыкрымі. У вушшу балюча застрала гэта дзіўнае слова — „другі“, і з кожным пацалункам Раісы, з кожным яе загадкава-незразумелым сказам расло гэта да болю шчымлівае пачуцьцё крыўды, быццам пералівалася ў яго ўсё каханьне, якое гарэла дасюль у сэрцы, уся пяшчота. Нарэшце яму нясьцерпнай стала такая мука. Ён парыўчата вырваўся з яе абнімкаў, забегаў па пакою — глыбока ўзрушаны, гатовы заплакаць.

Яна зьдзіўлена запытала:

— Што з вамі, Васіль Данілавіч?

Тады надрыўна вырваліся з самых грудзей у яго гатовыя пераліцца ў сьлёзы дрыжачыя словы:

— Я ня хочу, каб… другі… Я — ня другі… Вы… так няможна мучыць… гэта-ж… бязьлітасна так…

Раіса зразумела яго абурэньне і раптам пасыпалася нейкім жорсткім, нахабна-раскатным сьмехам.

— Вы пакрыўдзіліся, ха-ха!.. Бедны рыцар, няшчасны гэрой!

Лясьніцкі спыніўся прад ёй з горача распаленымі вачмі, ледзь выгаварыў скрозь сьціснутыя зубы:

— Раіса… Андрэеўна… Ня сьмейцеся… досыць…

Яна перастала сьмяяцца, але вочы яе загарэліся нечым другім — цьвёрдым і страшным. Яна раптам устала, зьняла са сьцяны бізун і падала яму.

— Я вінавата, я — дрэнная… Набіце мяне, Васіль Данілавіч!.. Ну, бярыце… біце… ну біце мяне, чуеце?.. Чаго стаіцё?.. Я хачу, я прашу вас… ну ўдарце… Васіль Данілавіч…

Лясьніцкі няўцямна глядзеў на яе, ня ведаў, што рабіць, А яна ўсё больш і страшней блішчэла вачмі і гаварыла з нейкай хваравітай пасьпешнасьцю:

— Вы ня хочаце? Так? Вы баіцёся? Ага, я разумею… вам страшна… ха-ха… мужчына!.. Страшна, так?.. Страшна?.. дык вось вам, ха-ха… вось… вось…

І яна некалькі раз з усяе сілы ўдарыла яго бізуном — і сьмяялася дзіўным нейкім, злорадасным сьмехам:

У Лясьніцкага пацямнела ў вачох, Абураны раптоўным гневам ён інстынктыўна кінуўся на яе, схапіў за руку і… убачыў горда-прыветную любую ўсьмешку, поўную глыбокай непераможнай спакусы. І ён, абязволены, пацалаваў маленькую белую ручку, якая яшчэ трымала бізун. А яна тады блізка, зусім блізка ўся да яго нахілілася і загаварыла-зашаптала, палка бліскаючы прамяністымі зеленаватымі вачмі:

— Помніце ўмову? Вы казалі, што пакахаеце… Я хачу, каб вы пакахалі… Васіль Данілавіч, я дужа страшная, небясьпечная жанчына… Я магу пагубіць… Хочаце, я пагублю вас, хочаце?.. Я пагублю вас сваім каханьнем… Вы баіцёся? Так? У, які вы трус, Васіль Данілавіч… Ну хочаце — я вам аддамся? Я дам глыбокую, поўную асалоду… я пагублю… Васіль Данілавіч… Вася, любы мой… ну зараз… во тут… я сама… я разьдзенуся… я пакажу вам цела сваё — вы такога ня бачылі… У мяне цудоўна-прыгожае цела… Вася, Васечка… хочаш? Хочаш пагібнуць? Давай разам… у каханьні, у шчасьці… Любы… другі… Ты — другі, мучыцель мой, шчасьце маё…

Яна нахілялася да яго ўсё бліжэй, абдавала твар яго сваім гарачым дыханьнем, распальвала кроў блізкай цеплатой свайго цела. І вось замуціў галаву яму агнёвы тлум, ён забыўся на ўсё-чыста, нічога ня бачыў, бачыў толькі скрозь гарачы туман зеленаватыя вочы з дзікім русалаччым агнём ды акруглыя рысы бязьмежна-дарагога прыгожага цела. Нэрвова-дрыжачымі рукамі ён схапіў яе, падняў, як дзіця, і моцна, з усяе сілы туліў да сябе, і цалаваў яе твар рашучымі сьмелымі пацалункамі. А яна тады раптам затрапяталася, быццам працятая вострым спалохам, вырвалася з яго абнімкаў, і, кінуўшыся ніц на канапу, заплакала цяжкім жудасным плачам, у якім чувалася магільная роспач чалавека, які страціў усё, што было ў яго дарагое…

Лясьніцкі забыўся і на крыўду сваю, і на гэта агнёвае, палкае. Ён бачыў бязьмерную муку чалавека, які быў цяпер даражэй яму за ўсё на сьвеце, і ён мучыўся сам, гатоў быў зрабіць усё, што-хоця, толькі каб даць ёй заспакаеньне. Поўны балючай пяшчоты ён схіліўся прад ёй і з нейкай новай сваяцкай ласкай гладзіў яе валасы, суцяшаў наіўна-ласкавымі словамі:

— Раіса… дзетка мая… плакаць ня трэба — гэта зусім нядобра… Я жалею цябе… Можна цябе пажалець? Можа ты пакрыўдзілася на мяне? Я больш ня буду… нічога ня буду… Я толькі хачу кахаць цябе, ты дазволь мне кахаць… Добра?.. Я буду цябе так кахаць, як ты — помніш? — казала там, на купальскую ноч… Ну, ня плач, дзетка… родная… сястрыца мая дарагая…

Яна, не падымаючы ад падушкі твару, абняла аднэй рукой яго галаву і загаварыла скрозь сьлёзы:

— Я жартавала… Я не аддамся нікому… я не магу аддацца… Вы не падумайце, што я магла… так, адразу… Я жартавала толькі… Васіль Данілавіч… Я кахаць вас ня буду, я не магу вас кахаць… І вы не кахайце — ня трэба… я буду мучыць вас толькі… я ня хочу… і не пагублю вас… нашто?..

У той вечар яна сама доўга ня пускала Лясьніцкага йсьці. Седзячы поплеч з ім на канапе, яна палахліва тулілася да яго і гаварыла, што баіцца нечага, што ёй жудасна.

— У мяне часта бывае так… Я многа думаю, лятуцею і потым мне няма ведама што пачынае здавацца. У мяне цяжкое жыцьцё, Васіль Данілавіч… Я так многа думаю, я так мучуся… Каб памерці… каб магла…

Ён не прасіў яе, каб расказала пра сваё гора, бо ведаў, што ўсё роўна ня скажа. Ён пачынаў паступова звыкацца з думкай, што ў яе ёсьць нейкая таямніца, якую яна ўсё роўна ня выкажа, і што гэта таямніца страшэнна мучыць яе. І ён з маўклівай пакорай балеў сваім сэрцам, калі бачыў яе душэўную муку, і суцяшаў яе, ня ведаючы прычыны яе хваляваньня.

Гадзіне а дванаццатай Раіса ціха заснула ў яго на руках, і з поўгадзіны ён сядзеў так, прасякнуты адчуваньнем глыбокага шчасьця, з пяшчотнай усьмешкай любаваўся яе ціхім, бязьвінна-чыстым, як у дзіцяці, тварам і баяўся шавальнуцца, каб ня спудзіць гэтага чароўнага спакою. Потым яна прачнулася, зірнула на яго зьдзіўлена раскрытымі вачмі і, зразумеўшы, прашаптала з пачуцьцём пяшчотнай удзячнасьці:

— Цяпер ідзіце ўжо… Мне зусім добра, я буду спаць…

Выходзячы, Лясьніцкі з урачыстай сур‘ёзнасьцю папрасіў яе:

— Раіса Андрэеўна! Абяцайце мне, што калі трэба вам будзе дапамога староньняга чалавека, вы зьвернецеся перш за ўсё да мяне.

Яна сонна ўсьміхнулася.

— Добра, Васіль Данілавіч, я абяцаю…

ХМАРЫ гусьцелі, чарнелі, зьвісалі зусім нізка над галавой і ўсё цяжэй душылі сваім пагрозна-нахмураным ценем. Расла трывога, пералівалася ў настойлівае прадчуваньне, у пераконаньне, што насуваецца ўжо, хутка загрыміць-загуляе дзікая навальніца.

Ужо бушавала злоснае мора, ужо хадзілі па ім імпэтна-гонкія хвалі, ужо высока, да самага хмарнага неба ўзьляталі ярыя брызкі шалёнага абурэньня. І на гэтых дзіка-магутных хвалях, у рэзкім тумане гэтых разьюшаных брызкаў недалужна гоўтаўся човен буржуазна-дэмократычнага ладу і ледзьве ліпеў, апанаваны ўздымам ліхой навальніцы, во-во гатоў быў захліпнуцца, зьнікнуць у нетрах разбушаванай стыхіі.

Здань небясьпекі супроць волі ашалелага кодла вольных ці нявольных паслугачоў буржуазіі прымала з кожным днём выразныя пэўныя формы, і ўжо мінорна-ўзьнятыя песьні аб безадказнай анархіі, аб дэмагогічнай рабоце невялічкай групы кайзэраўскіх наймітаў, прысланых затым, каб распаліць крыважэрныя інстынкты цёмнае масы і гэтым загубіць моц „вялікай Расіі“, — усе гэтыя песьні дашчэнту страцілі сваю праканаласьць, гучэлі, як хваравіты ёкат ахопленага перадсьмяротнай агоніяй зьвера. Здань небясьпекі бязладнаму ладу зьбянтэжанай буржуазіі паўставала пагрознай веліччу ў яскравым выглядзе магутнага абурэньня працоўных, у настойным, усё больш і больш організаваным патрабаваньні міру, зямлі, заводаў і фабрык — таго, што складала для рабочага і селяніна сапраўдную волю, сапраўдную дарогу да новага лепшага жыцьця.

У гэты час з нябачанай шпаркасьцю рос уплыў партыі бальшавікоў, якая бязьлітасна раскрывала працоўным сутнасьць і сапраўдныя замеры ўлады Керанскага, якая нязьменна вяла іх да ўзброеннага захопу ўлады. За бальшавікамі дружнай сьцяной ішлі рабочыя, якія настойна штурхалі на рашучы рэволюцыйны шлях свае баявыя Саветы. За бальшавікамі ішлі на тысячы вёрст раскіданай сярмяжнай масай сяляне, якія пакрылі ўвесь бязьмежны абшар „Расійскай імпэрыі“ агнём пажараў, грымотамі стыхійна-магутнага руйнаваньня.

У чорнай трывозе, у глухіх гнеўных грымотах набліжаўся страшны судны дзень, вырастаў буяны віхор вялікага народнага бунту, загараўся нябачаны ў сьвеце пажар.

Напорна ішло нямінучае, грознае.

А ў горадзе, дзе давялося перабываць гэтыя дні Лясьніцкаму, стаяў той самы бязладна-распушчаны дробна-сумятлівы застой, які павёўся аж з таго часу, калі ліквідавалі Карнілава. Можа дзе ўпотайку хто-небудзь нешта й рабіў, можа рыхтаваліся моўчкі тыя ўзаёмна-варожыя сілы, якія ўрасьлі потым у вялікую барацьбу, але знадворку было ўсё так, як і раней. Стаўка бліскала штаб-офіцэрамі, парадамі, рознымі прыездамі, ад‘ездамі, мізэрныя адросткі нязьлічоных партый ладзілі мітынгі, бясконца спрачаліся паміж сабой, рыхтаваліся да выбараў у ўстаноўчы Сойм і ўсе разам лаялі бальшавікоў, спраўлялі рознагалосы гвалт пра пагрозу чорнай анархіі, пра небясьпеку для рэволюцыі; прыватныя грамадзяне лаялі як бальшавікоў, так і тых, хто лаяў бальшавікоў, а найгорш — кірмашовых сялян, якія нахабна вымагалі за свае продукты казачна-вялікія цэны.

І вось нарэшце ўдарыў пярун — пакаціліся па ўсёй неабсяжнай краіне грозныя яго адгалоскі.

У той вечар Лясьніцкі быў дома. Ён чытаў уголас нейкую кніжку, Ніна слухала і шыла, а Халіма па свайму ўлюбёнаму звычаю размашыста курыў, лежачы на ложку, і ні-то нешта бурчэў, ні-то ціха сьпяваў сабе пад нос. І раптам — стукат у дзьверы, прыходзіць Андрэй, урачыста-сур‘ёзны, стрымлена-ўзрушаны і заяўляе нізкім ад хваляваньня голасам:

— Пачалося… Ёсьць тэлеграма з Петраграду, што рабочыя і салдаты організавалі ўзброенае паўстаньне і захапілі ўладу.

Усё заціхлі ў нейкім да краю напружаным маўчаньні. А Андрэй урачыста выбіваў дзіўна-новыя нязвычайныя словы:

— На вуліцах Петраграду ідуць баі, якімі кіруе ваенна-рэволюцыйны камітэт… На бок рабочых пераходзяць усё новыя вайсковыя часьці. Міністры часовага ўраду арыштаваны…

Потым ён скінуў сваю ўрачыста-важную міну і зірнуў на ўсіх з яснай адкрытай радасьцю.

— Чулі, га?.. Разумееце, што гэта значыць?.. Халіма, давай сюды сваю лапу, чорт ты лысы… Гэта-ж, хлопцы, наша пайшло. Гэта-ж пажар. Васіль, разумееш?.. Вось яно падышло, пачалося тое страшное, нямінучае, аб чым — помніш? — мы з табой гаварылі…

А Халіма раптам устаў — сярдзіты, нахмураны — з усяе сілы ляснуў кулаком па сталу.

— Пойдзем!

Ніна ні-то з трывогай, ні-то з цікавасьцю ўскінула на яго погляд.

— Куды?..

— Усё роўна… Пойдзем, Андрэй… Васіль, хадзі…

Андрэй з ласкавай усьмешкай затрымаў яго.

— Пачакай. Зараз пойдзем — усе разам на мітынг — нашы сёньня наладзілі, будзе Гольдзін даклад рабіць… Давайце яшчэ чай організуем…

Чай організоўвалі ўсе разам, каб не спазьніцца, і ўсе страшэнна бунтавалі Ніне. Пілі таксама на скоры пасьпех — абы тое адбыць, і зараз-жа ўсе ўчатырох навыперадкі пабеглі ў горад.

Мітынг быў недзе на самым канцы гораду ні-то ў рабочым, ні-то ў салдацкім клюбе, у нізкім даўгім і панурым будынку, нават асьветленым чамусьці не электрычнасьцю, а газавымі лямпамі, якія кідалі навокал жоўта-сьмяглае хваравітае сьвятло і надавалі памяшканьню манастырска-нудны выгляд.

Народу на мітынг сышлося многа — як стоўпіцца ў памяшканьні. Гэта былі ў большасьці або салдаты, або рабочыя. Ужо ўсе ведалі пра падзеі ў Ленінградзе і яны глыбока ўсіх узварушылі. У памяшканьні ўсьцяж да пачатку мітынгу стаяў бадзёра-напружаны гуд — кожны стараўся падзяліцца з кім-небудзь сваімі думкамі-меркаваньнямі.

Дакладчык Гольдзін аказаўся тым самым хударлявым яўрэям, які быў у Андрэя ў часе Карнілаўскага паўстаньня. Яго голас цалком адпавядаў выразу твару. Ён быў ціхі такі, сьцеражліва-глыбокі, поўны нейкай асаблівай, быццам наўмысьля стрымленай праканаласьці. Такі голас ня можна ня слухаць — ён сам сабой, супроць волі ўвап‘ецца ў сьвядомасьць, як нейкае тонкае джгала, і пачне там настойліва калупацца, знаходзіць месца для прынесеных ім думак і пераконаньняў.

Слухалі Гольдзіна ўважліва, ня гледзячы на тое, што ў салі было ня мала яго супраціўнікаў, якія раз-по-раз адгукаліся з публікі бязладна-парванымі выкрыкамі. І як ня дзіўна, але й гэтыя выкрыкі праходзілі бяз звычайнага шуму, быццам гэта так і трэба было, быццам былі гэтыя выкрыкі часткай самога дакладу. Гаварыў Гольдзін аб Петраградзкіх падзеях і ўсю сваю ўвагу з‘асяродзіў на тым, каб давесьці іх гістарычную нямінучасьць і мэтазгоднасьць, іх глыбокую сувязь з самымі пільнымі інтарэсамі рабочых і сялян. У яго прамове мала было агітацыі — больш сталых цьвярозых разважаньняў. Лясьніцкі з вялікай ахвотай праслухаў яго даклад і ён шмат чаго праясьніў у тэй блытаніне, якой і да гэтага часу поўнілася сьвядомасьць Лясьніцкага/ Дый на ўсіх прысутных, відаць, зрабіў даклад вялікае ўражаньне. Калі-ж, канчаючы, памкнуўся прамоўца прыдаць свайму голасу патэтычную ўзьнятасьць — вышла неяк мізэрна і рэдзенька — гэта сапсавала троху ўражаньне ад дакладу.

Пасьля дакладу пачаліся звычайныя партыйныя спрэчкі, якія ўвайшлі ўжо ў традыцыю і страшэнна надакучылі Лясьніцкаму. Ён паслухаў яшчэ, як паміж іншых прамоўцаў гаварыў Андрэй, з мяккай упартасьцю адважваючы свае прыветна-сур‘ёзныя словы, як грукацеў нязграбным пераборам слоў яго добры знаёмы — чырвоны рабочы ў аблезлай тужурцы, — і потым ціхенька выбраўся з салі, пацягнуўся да хаты.

У яго астаўся ад гэтага вечара нейкі раскіданы, нявыразны настрой. Ідучы, ён думаў з лёгкім, нават троху радасным неўразуменьнем:

„Ну вось… І пачалося, прышло тое, што так турбавала, трывожыла. Дзе-ж яно? Як яго ўбачыць? У чым яго жудасьць, страхоцьце?..“

А назаўтрага гэта неўразуменьне яшчэ больш умацавалася. Назаўтрага ён вышаў быў з дому з пэўным чаканьнем убачыць на вуліцах гораду нешта новае, мабыць трывогу, узрушэньне якое, злучанае з учорашнімі весткамі, і ўбачыў той самы дробна-сумятлівы застойны горад, і ніякага знаку, што здбылося нешта вялікае, важнае. Мясцовыя газэты ў той дзень адзначылі падзеі ў Петраградзе без асаблівага крыку, адзначылі, як чарговую выхадку бальшавікоў, якая „пагражае свабодзе і рэволюцыі“, якую „трэба ліквідаваць супольнымі патугамі ўсяе краіны“. А ўвечары прышлі новыя весткі — яны гаварылі аб новых перамогах паўстаўшага Ленінграда, аб пашырэньні паўстаньня, аб уцягненьні ў яго новых рабочых мас і новых вайсковых часьцей.

З таго дня мясцовыя кіраўнікі грамадзкага настрою зачалі весьці з гэтым настроем цікавую, але мала навучальную гульню, якая цягнулася больш за трох тыдняў і якую, потым вялі ў працягу колькіх гадоў усе цёмныя сілы, якія змагаліся з Саветамі. Гэта гульня заключалася ў тым, што кожны дзень для заспакаеньня „честной публики“ устанаўлялася непарушная мяжа „бальшавіцкай авантуры“, гаварылася прыкладам так:

„Верныя часоваму ўраду вайсковыя часьці на чале з Керэнскім падыходзяць да Петраграда, каб канчаткова расправіцца з бунтаўшчыкамі. Дні бальшавіцкага панаваньня зьлічаны, Гэтая авантура паслужыць добрай навукай усім, хто патурае цёмным сілам, якія развальваюць адзінства і згоду ў краіне“.

А назаўтрага прыходзіла вестка аб канчатковай перамозе бальшавікоў над Керэнскім. Тады спрытныя вяшчуны ставілі новую мяжу, гаварылі або пісалі:

„Паўстаньне, бязумоўна, больш нідзе не дасягне такіх выпадковых посьпехаў, якія яно дасягнула ў Петраградзе“…

І з мэтодычнай спраўнасьцю біў тэлеграф сьвежыя весткі аб перамозе Саветаў у Маскве. І г. д.

Аднак пажар разрастаўся, перадаваўся з цэнтру на пэрыфэрыі, разьбягаўся ўсё далей ды далей, ахапляў усё новыя пункты. І, ня гледзячы на такую гульню ў заспакаеньне, пашлі па гораду трывожныя чуткі, заварушылася мяшчанскі-інэртнае жыхарства. Асабліва стала трывожна, калі загаварылі аб магчымым прыезьдзе ў горад бальшавіцкіх войск для захопу стаўкі, аб тым, што й сюды можа дакаціцца разбушаваная хваля, прынесьці новы лад, новыя парадкі.

У гэтую пару Лясьніцкі блізка што кожны дзень хадзіў да Раісы. Ён рэгулярна прыносіў ёй апошнія весткі, якія самому ўдавалася сабраць у горадзе. Яна слухала іх з напружнай увагай, а потым доўга распытвала яго, што гэта значыць, чаго можна яшчэ чакаць, якая і для каго небясьпёка ўва ўсіх гэтых падзеях. Ён, як умеў, тлумачыў ёй.

З кожным днём Раісу ахапляла ўсё большая і большая трывога. Пасьля таго, як пачула яна пра новыя зямельныя парадкі, пра бальшавіцкі дэкрэт, пра непакой сярод сялянства, якое ўсё часьцей і часьцей рабавала панскія маёнткі, — ў яе чамусьці склалася ўпэўненасьць, што дома здарыцца нешта нядобрае, што над яе бацькам вісіць нейкая страшная нямінучая пагроза. Да гэтага далучылася яшчэ тое, што з дому чамусьці спынілі прысылаць ёй лісты. Гэта яе турбавала больш, як што. І дарма памыкаўся Лясьніцкі растлумачыць гэта натуральнай для такога часу няспраўнасьцю пошты — яна не хацела і слухаць.

Нешта раз Лясьніцкі засьпеў яе асабліва ўстрывожаную, заплаканую. Яна, як убачыла яго, парыўчата ўстала яму на сустрэчу і адразу загаварыла яшчэ дрыжачым ад сьлёз голасам:

— Васіль Данілавіч! Я не магу больш… Я паеду туды… я заўтра еду… Вы казалі — помніце? — каб я зьвярнулася да вас, калі мне трэба будзе дапамога… Я цяпер вось прашу вас… Ды не, Васіль Данілавіч, я жартую… я не таму, што вы казалі, а проста так… Паедзем са мной… Мне аднэй страшна… Толькі не адгаварвайце, я ўсё роўна паеду й адна… я больш не магу…

Лясьніцкі яе не адгаварваў і адразу згадзіўся.

На другі дзень ён расквітаўся са службай (водпуск даць яму адмовіліся), а Андрэю сказаў, што атрымаў з дому ліст — просяць чамусьці як мага хутчэй прыехаць.

ЯНЫ выправіліся ў дарогу ў той дзень, калі горад быў заняты войскам першага пролетарскага глаўковерха — прапаршчыка Крыленкі, які прыехаў, каб канчаткова расьсеч той вузёл контр-рэволюцыйных настрояў і чыннасці, якім зьяўлялася стаўка.

Горад сустрэў надыход гэтае новае фатальна-напорнае сілы з сумятліва-трывожным спалохам, з жахлівым недаверрам. Востра-сіберным ветрам пранеслася ўраз па ўсім горадзе шпаркая вестка:

— Матросы! Матросы прыехалі! Бальшавікі! Страшныя, злосныя, як зьвяры… Поўны горад панаехала, няма куды дзецца.

Тады некаторыя з жахам хаваліся ў свае прытульна-бясьпечныя норы, а хто сьмялейшы — беглі на галоўную вуліцу падзівавацца, што там за такія дзікія заморскія зьвяры.

Па вуліцы праходзілі жорстка-сьціснутым строем аддзелы ліхіх маракоў — усе, як адзін, буйныя, дужыя, поўныя хмурай сур‘ёзнасьці, поўныя адчуваньня сваёй колектыўна-дружнае сілы. Ад іх сапраўды веяла жудасьцю — чулася ў іх жалезна-злучанай масе вялікая бязьлітаснасьць паўстаньня, бязьмежна-грозны замах на ўсё абвыклыя для людзей умоўнасьці, на ўсе законы — такія непатрэбныя, лішнія ў часе крывавае барацьбы на жыцьцё і сьмерць.

Лясьніцкі з Раісай надвечар прыехалі на станцыю. Адразу, як увайшлі яны ў памяшканьне вакзалу, іх страшэнна зьдзівіла, што тут зусім ня многа людзей, што няма таго шэра-зьлітага густога натоўпу, якім звычайна поўніліся ў той час чыгуначныя станцыі. Потым ім стала зразумела гэтае дзіўнае зьявішча, калі й яны далучыліся да гледачоў жудасна-крывавае драмы.

Лясьніцкі запытаў у нейкага чыгуначніка, калі будзе пасажырны поезд. Той безнадзейна махнуў рукой.

— Хто яго ведае!.. Цяпер на пасажырных ня езьдзяць… Пашукайце лепш эшалона якога…

Лясьніцкі зьдзіўлена на яго ўтаропіўся.

— Тут-жа зусім мала народу!

— Ого! Паглядзіце-тку, што робіцца на пэроне.

Тут Лясьніцкі пачуў прыглушаны чорны гуд нявіднага натоўпу. Ён прапанаваў Раісе выйсьці паглядзець, што робіцца на пэроне. Яна згадзілася.

І вось акунуліся яны ў нешта шаломнае, пераблытанае — у бурлівы вір чалавечых цел, аплецены роілам гвалту, узрушаных крыкаў, ядрана-злоснай лаянкі. Тут была бязладная мешаніна шынэляў, кажухоў, армякоў, рознага рызьзя — усяго таго, ува што была ў той час апранута звычайная чыгуначная публіка. І сярод гэтай мешаніны неяк асабліва сьмела, рашуча і важна плавалі чмарыя папахі матросаў.

Твары ў большасьці людзей былі распалены ўпарта-капрызным раздражненьнем, якое з шумам вылівалася ў задорна-крыклівы говар, у напружнае мятушэньне, А некаторыя цмыгалі сярод натоўпу проста з цікавымі тварамі і прыслухоўваліся да ўсяго, што навокал, з пустым чаканьнем нечага выдатнага, рэзка-эфэктнага.

Лясьніцкі пакінуў Раісу ў зацішным кутку недалёчка ад уваходу ў вакзал, а сам прайшоў наперад, каб канчаткова даведацца, у чым тут справа. Раіса адразу з нэрвовай трывогай у вачох схапіла была яго за руку, быццам хацела затрымаць, а потым сама схамянулася, засьмяялася.

— Што гэта я… Мы-ж ня ў лесе…

Лясьніцкага падхапіла ўпартая патока народу, ён пакорна аддаўся ёй, і праз момант апынуўся перад адным з вагонаў нейкага поезда. Каля ўваходу ў вагон напорна мятушылася група матросаў, абкружаная і сьціснутая з усіх бакоў бурлівым натоўпам. Лясьніцкі прыслухаўся да блытаніны крыкаў і лаянкі і з вялікай патугай яму ўдалося зразумець, што ў гэтым вагоне сядзіць гэнэрал Духонін і што разбушаваны натоўп патрабуе яго расстрэлу. Тады Лясьніцкаму зусім ясны стаў гэты гоман, ён пачаў адрозьніваць асобныя галасы, асобныя ўскрыкі. Большасьць проста кідала кароткія і няскладныя пагрозы напалам з брыдкімі цяжкімі словамі адумысловае лаянкі, а некаторыя крычалі з сэнсам — гэтыя адухаўлялі, заражалі натоўп гарачым настроем.

— Карнілаў уцёк, дык і гэты ўцячэ, мы ўжо ведаем!..

— Хай пазнае, як станавіцца папярок дарогі нашаму брату!..

— Разгадаваўся на нашай крыві — буржуазея праклятая!..

— Даёш! Расстраляць яго тут, каб бачылі ўсе сабачую сьмерць!

— Бяры яго хлопцы, чаго там!..

Матросы, якія вартавалі вагон, ледзь стрымлівалі напор разьюшанай масы. У агульным гомане бясьсільна вязьлі іх адчайна-ўзьнятыя галасы:

— Таварышы… Крыленка… ня можна… Пачакайце… Прыедзе…

Потым на пляцоўцы вагону зьявіўся малады стройны мужчына ў форме марскога афіцэра. Ён памкнуўся нешта сказаць, дык на трэцім ці чацьвертым слове затапілі яго голас яшчэ бурнейшым выбухам гвалту. Тады на месца яго зьявіўся новы — у форме армейскага прапаршчыка, і раптам гоман асеў, замітусіўся лёгкі ветрык пачцівага шопату.

— Крыленка… Крыленка… Ціху!..

Крыленка гаварыў паволі, не сьпяшаючыся, выразна выбіваючы кожнае слова — і пры ўсёй нэрвовай узрушанасьці натоўпу яго да канца выслухалі ў глыбокім маўчаньні. Ён гаварыў, што Духоніна завязуць у Петраград, што ён не дапусьціць ганебнага самасуду, што толькі праз яго труп яны здолеюць уварвацца к Духоніну.

Тады троху заспакоены натоўп патрабаваў, каб паказалі Духоніна. І вось ён зьявіўся поплеч з Крыленкам — чырвоны, распараны, з расплыўчаста-дзікім спалохам на твары. Ён памкнуўся нешта сказаць, ужо пачаў нясьмела-дрыжачым голасам:

— Дарагія таварышы!..

Але яго словы ўраз закомчыў рэзкі выбух гвалту, рогату, сьвісту, і ён шпарка зьнік у вагоне, быццам уцягнуты некім адзаду.

Народ пачаў разыходзіцца. Гоман зрабіўся больш ціхамірным, часьцей узьвіваўся вясёлы, здаволены сьмех. І вось раптам ускочыў на пляцоўку вагона жудасна-вялікі грамоздны матрос, пачаў гаварыць гарачым сіплым голасам, пачаў распальваць ужо троху астыглае абурэньне натоўпу. І з кожным словам яго зноў закіпала, зноў узьнімалася бура, зноў густа нахлынулі к вагону, загрымелі лютым бурлівым гоманам. Крычалі ў нейкім шалёным запале, патрабавалі, каб зноў вывелі, паказалі Духоніна. На пляцоўцы зьявіўся Духонін. І вось тут адбылася крывавая драма. Як толькі паказаўся недалужна-спалоханы твар генэрала, нешта завілося ў натоўпе — такое едкае, вострае, нешта звыш таго гнеўнага абурэньня, і пачало шпарка-шпарка расьці, закруцілася віхрам, зьліло ўсіх у адно агнёва-прагнае, дзікае, скрывіла твары аднэй нечалавечай грымасай.

Першы ўдар грамозднага матроса паслужыў сыгналам. Быццам усе напружна чакалі гэтага першага ўдара, быццам узрадваў ён усіх — узьвіўся рэзкі, нявыразна-дзікі крык, грузна матнулася ў паветры скарабачанае цела генэрала, усе сударгава памкнуліся туды, да яго, — і перамяшалася ўсё ў нявымоўна-тлумным, нечалавечым.

Быў адзін момант, калі пад напорам задніх радоў пераліваўся некалькі раз натоўп праз тое страшное месца, і тады невядома было, дзе ляжыць крывавы кавалак мяса, і людзі, перабягаючы праз яго і спатыкаючыся, пэцкалі ногі ў сьвежую кроў.

Потым матросы, што вартавалі поезд, разагналі народ, зараз-жа нечым накрылі абязьвечаны труп і праз момант панясьлі некуды на насілках.

Здалося Лясьніцкаму, што ў гэты момант шырока пранёсься недзе ў паветры ўздых здаволенага палягчэньня. Яго ахапіла дзікая жудасьць, ён застросься ўвесь, быццам фізычна пачуў ледзяны подых сьмерці. Потым туманна ўсплыло ў памяці, што ў той гарачы момант у яго ў самога сударгава сьціснуліся былі кулакі і ён разам з усімі быў памкнуўся наперад, гатовы ўпіцца ў бясьсільнае акрываўленае цела. І яшчэ чорна мігнула страшное падазрэньне, што ў той дзікі радасна- крыважэрны крык уліўся быў апантаным віскам і яго ўласны голас.

Ідучы ад крывавага месца, ён ня мог зірнуць у твар сустрэчным — яму здавалася, што яшчэ ня сьцёрлася тая грымаса, што яшчэ чакаюць нечага, што жорстка стаіць ува ўсіх маўклівае запытаньне:

— Хто наступны?

І не паверыў, што гэта праўда, калі няўмысьля ўпёрся ў нейкага ласкавабародага селяніна, які зусім пахатняму выціраў аб палу запэцканыя ў кроў рукі і вінавата ўсьміхаўся яшчэ белымі ад хваляваньня вуснамі.

— Так яму й трэба, сволачу… Ах ты, буржуйская морда… Яшчэ аб‘ясьняецца.

Раіса чакала Лясьніцкага на тым самым месцы. Яна была бледая, устрывожаная. Яна нецярпліва кінулася насустрэчу Лясьніцкаму, запытала:

— Васіль Данілавіч! Што там было? Што гэта панясьлі тут, абкручанае брэзэнтам?..

Ён адказаў ёй:

— Толькі што тут натоўп разарваў генэрала Духоніна.

І раптам ён са страхам заўважыў, што вусны Раісы пачалі дрыжэць, вочы заміргалі, глыбока наліліся сьлязьмі — яна ня вытрымала моцнага нэрвовага ўзрушэньня і сударгава заплакала. І тут-жа пачуўся збоку пагрозна-насьмешлівы голас:

— Іш ты, пашкадавала… Адразу відаць панская костка…

Лясьніцкага ахапіў шалёны спалох, Ён з усіх сіл сьціснуў Раісу за руку, засіпеў сярдзітым шопатам:

— Маўчыце!

І пасьпешна павёў яе ў бок, дзе было менш народу, Яна да крыві закусіла губу, каб стрымаць свой мімавольны плач, і толькі зрэдку балюча ўсхліпвала — а сьлёзы ліліся бязгучным дажджом і таму былі дзіўныя, недарэчныя.

Лясьніцкі ўсё так-жа сур‘ёзна і строга зьвярнуўся да яе:

— Цяпер што-небудзь з двух — выбірайце… Або вярнуцца назад, або пайсьці шукаць эшалону і ехаць з салдатамі.

Яна рашуча адказала:

— Я не вярнуся, Васіль Данілавіч!

Тады яны пайшлі па пуцях і з поўгадзіны шукалі, пакуль натрапілі на эшалон, які павінен быў неўзабаве пайсьці ў іхны бок. Яны падышлі да таварнага вагону, у якім праз-адчыненыя дзьверы відаць было яшчэ ня мала вольных месц, і Лясьніцкі запытаўся ў тых, што сядзелі бліжэй да дзьвярэй:

— Ці можна з вамі праехаць?

Адзін паджылы салдат адказаў навучальна-сур‘ёзным тонам:

— Чаго пытаешся. Бачыш — месца ёсьць, значыць і можна. Гэта-ж табе не даўнейшае, што сюды — можна, а туды — няможна.

У гэты час падскочыў да дзьвярэй юркі лёгенькі салдацік, закрычаў фамільярна і тонка:

— А, даёш, даёш, даёш!.. Любачка, красачка!.. Ай-яй-яй, што за золатца!..

Раіса спалохана ўхапілася за руку Лясьніцкага. Але разважаць было позна. Ён памог ёй, дрыжачай ад страху, улезьці ў вагон, ускочыў сам, і яны занялі сабе ў кутку прытульнае і ціхамірнае месца.

Салдаты пазіралі на Раісу з адкрытым салодкім замілаваньнем, кідалі досыць выразныя і ня зусім сьціплыя жарты. Потым адзін падсеў к Лясьніцкаму, лэпнуў яго па плячу.

— Што, зямляк, жонку вязеш?..

І раптам мільгнула ў Лясьніцкага радасна-хітрая лумка. Ён адказаў з прыветна-вясёлай шчырасьцю:

— Так… Прыехала вось да мяне, пагасьцявала троху… Цяпер я ўзяў невялічкі водпуск…

— Іш ты… У войску жаніўся?..

— Так, нядаўна зусім… У Смаленску раней мы стаялі, там я й жаніўся. Ды як вышла! Вось сёньня жаніўся, а праз тры дні выступаць… Нават не паглядзелі добра адзін на аднаго…

— Ды ўжо такая наша доля… Глядзі што ў кожнага так…

І вось пад уплывам мабыць наіўна-шчырага тону гэтага выдуманага апавяданьня, усе, хто быў у вагоне, працяліся нейкім асаблівым спачуваньнем к Лясьніцкаму, пазіралі ўжо й на яго і на Раісу з таварыскай ласкай, пачалі расказваць адзін аднаму пра свае сямейные справы. Нават дайшло да таго, што калі нехта занадта востра вылаяўся, дык усе на яго дружна тукнулі:

— Ціху! Ня бачыш — жанчына сядзіць.

Тады Лясьніцкаму стала зусім добра, прыемна. Радасна-заспакоены ён сам сабе думаў:

— Гэта-ж усё такія добрыя, любыя мальцы…

І нават рабілася сорамна, што падманіў іх, што ашуканствам дасягнуў такога цёплага спачуваньня.

Поезд пайшоў, як ужо зусім сьцямнела. Тады шчытна зачынілі дзьверы і ў вагоне асталася глухая цемра, мяккі грукат каткоў ды прыглушаны ціхамірны гоман збліжаных дарогай людзей. І паплыло тады ў роўным калыханьні нешта млява-цягучае, спакойна-бязьмежнае, як ціхі сум па мінулым, мякка адкрыла сэрца для сьвежай пяшчоты.

Раіса прымасьцілася, як котка, на руках у Лясьніцкага, шчыльна прытулілася к яму так, што ён чуў чароўна-мяккую цяплыню яе любых грудзей, і ціха шаптала, каб ніхто не пачуў:

— Ну, абнімі мацней, мне халодна… Сагрэй мяне… Вася…

А яму цяпер хацелася, каб ня было нідзе станцый на гэтым пуці, каб ехаць так без канца-краю, каб вечна трымаць у руках свой многацэнны скарб, сваё шчасьце. Працяты глыбокай пяшчотай, ён шаптаў ёй скрозь ціхія (каб ніхто не пачуў) пацалункі:

— Ты — жонка мая… ты — дарагая, любая жоначка… Я цябе не аддам нікому, буду ўвесь век трымаць так… буду моцна-моцна абнімаць… во так… во…

На вузловай станцыі, дзе была ім перасядка, давялося чакаць да самага раньня. Раіса пашла ў жаночы пакой — адзіны пункт, дзе яшчэ можна было знайсьці вольнае месца, а Лясьніцкі пачаў бадзяцца па вялізнаму змрочнаму памяшканьню вакзала, церціся сярод шчытна-шэрага людзкога натоўпу. І чым больш ён хадзіў, чым больш прыслухоўваўся да нэрвова-ўзрушанага говару людзей, тым глыбей працінаўся нейкім новым нявыразным пачуцьцём, падобным на шчымлівае імкненьне некуды ў далеч, на ласкавы сум па прасторах, па нечым шырока-бязьмежным. Ён памалу заражаўся агульным настроем, якім быў ахоплены ўвесь гэты шэры натоўп, у нутры ў яго пачынала расьці тая разгонная лёгкасьць, вальготнасьць, якая характарызуе псыхолёгію паўстаньня, якая вырастае з протэсту супроць усяго таго, што гняло дасюль, што адбірала вольную волю. Калі ён слухаў, як на лятучых, тут-жа ў вакзале або на пэроне наладжаных мітынгах з радасна-ўрачыстым запінаньнем (бо ня ўмелі) гаварылі шэрыя салдаты свае нямудрыя прамовы, у якіх з асаблівым замілаваньнем выгаварваліся крывава-блізкія словы „мір“, „зямля“, „заводы“, — дык у яго сьціскалася сэрца і хацелася самому гаварыць, хацелася зрабіць нешта, пайсьці куды-небудзь з гарача-распаленымі вачмі, з вольным захапленьнем.

Але зьяўлялася прыкра-даўкая думка, што ён ня можа, ня ўмее быць разам з усімі, што ён чамусьці збоку стаіць, што не запрошан на гэты бурлівы баль, нават не разумее яго гістарычнай сутнасьці і справядлівасьці. Разам з гэтай думкай выплывала ў уяўленьні вёска, мільгала чорная варожасьць, тупое неўразуменьне, якое жорстка застрала паміж ім і сялянамі. І было тады дужа няёмка, хацелася схавацца куды-небудзь, уцячы ад самога сябе.

У адным кутку вакзала ён убачыў ідылічна-сьмешную карцінку. На нейкай скрынцы сядзелі поплеч афіцэр і салдат — абое п‘яныя. Афіцэр абнімаў салдата і ўсё тлумачыў, што яны цяпер роўныя, што яны любяць адзін аднаго і г. д. А салдат у гэты час задуменна спусьціў галаву і ціхенька пеў тонкім, але поўным заўзятай гульлівасьці голасам:

Па… ці… рала я калечка-чка.
Па… ці… рала я любоў —
Я любоў.
Наверна,
Па… ці… рала я любоў…
І… з-за… гэтага калечка-чка
Бу… ду… плакаць дзень і ноч —
Дзень і ноч.
Наверна,
Бу… ду… плакаць дзень і ноч…

Лясьніцкі падышоў і зьвярнуўся да іх:

— Што, весяліцеся?..

Салдат і не павярнуўся — мармытаў сабе сваю песьню, а афіцэр адгукнуўся ахвотна, пачаў гаварыць з ім — балазе знайшоў размоўцу. І Лясьніцкі цэлую гадзіну сядзеў з гэтым афіцэрам, рады, што хоць з п‘яным здолеў знайсьці нешта супольнае, дружнае, што хоць праз яго падыйдзе бліжэй да гэтага дзіўна-сьмелага ўзрушэньня.

ЧЫМ БЛІЖЭЙ падыходзілі да вёскі (са станцыі ішлі пехатой — не знайшлі падводы), тым больш і больш халадзеў настрой Раісы — яна рабілася такой самай лядзяна-замкнёнай, як мёрзлае восенскае раньне, праз якое ішла іх дарога. Яна была зноў чужая, далёкая — з глыбока-таемнымі сваймі думкамі, з глуха закрытым для Лясьніцкага сьветам сваіх пачуцьцёў і перажываньняў. Лясьніцкі стараўся як-небудзь затрымаць нядаўную блізкасьць — ён многа гаварыў, наўмысьля надаваў свайму голасу сяброўскую прастату і фамільярнасьць, выбіраў словы такія сваяцка-цёплыя — думаў словамі зьвяжа, зацягне шчыліну халоднае чужасьці. Гаварыў датуль, пакуль не прымячаў, што словы, як іскры, гаснуць у нейкай нямотнай пустэчы, што выходзіць недарэчна, што ў яе на твары ледзь прыметна зьбіраецца цень дасадлівага неўразуменьня, Тады некаторы час маўчаў і з недалужнай роспаччу глядзеў на халодную чужую Раісу.

Калі пераяжджалі праз Дняпро (хадзілі глыбокія сінія хвалі і вецер дзіка пеў у чорна-аголеным лазьняку) Раіса чамусьці запытала ў Лясьніцкага:

— Васіль Данілавіч! Вам не пашкодзіла гэта паездка — па службе ці так у чым-небудзь?

Ён, вядома, не сказаў ёй праўды, запэўніў, што нічым не пашкодзіла.

— Я так вам удзячна, Васіль Данілавіч. Я ня ведаю, што-б я рабіла, каб ня вы…

Тады ў Лясьніцкага ў думках рэзка, нахабна мільгнула:

— Што гэта? Расквітваецца?..

Бацька Раісы жыў пасьля пажару на вёсцы, у папоўскім доме. Палавіну вёскі трэба было прайсьці ім да гэтага дома. Лясьніцкі бачыў, як у вокнах зьяўляліся цікавыя твары дзяцей, як сьледам за імі прыліпалі да шыб ня менш цікавыя твары дарослых — усе праводзілі іх зьдзіўлена-усьмешлівымі поглядамі. Лясьніцкі фізычна адчуваў на сабе прыкра-калючае прыткненьне гэтых поглядаў, і ў яго ўсплывала едкае пачуцьцё ніто сораму ніто адчаю, ад якога хацелася пабегчы, уцячы, зьнікнуць ад людзей і ад самога сябе.

Раіса папрасіла яго зайсьці на хвіліну да іх.

— Тата страшэнна спалохаецца, што я адна… Вы мне пасобіце запэўніць, што ўсё было добра, што я нічым не рызыкавала, выправіўшыся ў гэту дарогу. Добра?..

Гэта быў першы выпадак, калі Лясьніцкі з вялікім нездаволеньнем выконваў просьбу Раісы — дужа не хацелася яму сустракацца з старым панам.

Пан быў ужо ўстаўшы. Ён сустрэў дачку з спалохана-сумятлівай радасьцю, па старчаму разам сьмяяўся і плакаў, шапялявіў у пасьпешным хваляваньні:

— Божа мой!.. Як-жа ты?.. Дачушка, дзетачка… У такую пару… адна… родная… як-жа гэта ты?..

Раіса нецярпліва прымала сьлязьлівыя бацькавы ласкі, сьпяшалася яго заспакоіць:

— Я не адна, тата, я з Васілём Данілавічам… І нічога тут страшнога… Да-душы, татачка, усё было зусім-зусім добра… Вось і Васіль Данілавіч можа сказаць…

Пан заўважыў Лясьніцкага, ветла яму заўсьміхаўся.

— А-а-а… малады чалавек… Я ўжо недзе бачыў вас… Ага, помню-помню… Шчыра дзякую. Шчыра дзякую… Ведаеце, у такі нядобры час усё можа здарыцца… Дык як, нішто, добра праехалі?.. Сядайце, калі ласка!..

Лясьніцкі для прылікі нешта сказаў пра дарогу, але сесьці адмовіўся, сказаў, што зараз пойдзе дахаты. У гэты момант Раіса запытала:

— А дзе Карл Іванавіч?

Пан прыняў трывожна-маркотную міну, з глыбокай скрухай уздыхнуў.

— Забралі Карла Іванавіча, арыштавалі… Нейкае дзікае бязладзьдзе пайшло тут у нас. Робяць, што хочаць, не баяцца нікога, свавольле, самаўладзтва ўсюды… Ужо й зямлю нашу забралі, лес раздаюць каму-хоця… Нейкая дзікая зьвярыная анархія…

Раіса перабіла яго:

— Даўно арыштавалі?

— Тры дні ўжо.

— Яму нічога не пагражае?

— Хто-ж іх ведае, дзетачка. Усё ў іхнай волі. Зробяць, што толькі захочуць.

Раіса зьвярнулася да Лясьніцкага, спакойна, троху сарамліва ўсьміхнулася.

— Васіль Данілавіч! Выбачайце, што я так часта карыстаюся дадзеным мне правам… Але-ж мне няма да каго больш зьвярнуцца. Вы тут ведаеце ўсіх, яны таксама вас ведаюць добра. Я прашу вас толькі дакладна даведацца, у чым тут справа, і што можна зрабіць, каб памагчы яму.

Лясьніцкі згадзіўся. Ён запытаў, хто на вёсцы кіруе гэтымі справамі, і аказалася, што ўсім заварачвае камітэт і што на чале яго стаіць Рыгор.

— Я пайду зараз-жа і аба ўсім даведаюся. Я зраблю ўсё, што толькі здолею, каб як хутчэй ліквідаваць гэта непаразуменьне. І ён пайшоў, троху зьдзіўлены тым роўным спакоем, з якім сустрэла Раіса вестку аб арышце свайго роднага дзядзькі.

Рыгор сустрэў яго едка накіраванай некуды ў бок усьмешкай, запытаў з варожым закідам:

— Што, паненку прывёз з гораду?..

Лясьніцкі чамусьці зманіў:

— Сустрэліся на станцыі, дык разам прышлі. Слухай, Рыгор, што гэта здарылася тут з „Карлам“, за што яго арыштавалі?

— А гэта ўжо ведалі, мусіць, за што… Некаторых зусім ня пыталіся…

Лясьніцкі закіпеў:

— Я думаю, што кожны грамадзянін можа знаць, што робяць прадстаўнікі ўсёй грамады.

Рыгор нібы памякчэў.

— Папытайся ў воласьці, што ты ў нас пытаешся…

— Хіба ён у воласьці?

— А так. Яшчэ ўчора адправілі ў распараджэньне.

І Рыгор праводзіў Лясьніцкага той-жа едкай усьмешкай, якой і сустрэў, толькі ўжо ня вёў яе ў бок, а ўпяў проста ў яго ды больш выразна, чымся раней, заблішчэў злымі вачмі.

А Лясьніцкага ахапіла злосная ўпартая рашучасьць. Перш ён падумаў быў, каб пайсьці дамоў ды запрэгчы каня, але потым схапянуўся:

— Дома напэўна затрымаюць.

І зараз-жа, не заходзячыся дамоў, падаўся пяхотай у воласьць.

У воласьці доўга глядзелі на яго з дапытлівым недаверрам, падазрона шапталіся, патрабавалі, каб ён паказаў свае дакумэнты і нарэшце далі яму зусім нечаканы адказ:

— Ужо гадзіна, як яго выпусьцілі.

Лясьніцкі пацягнуўся назад — да краю зьбянтэжаны, працяты злосьцю, дасадай і вострым пякучым сорамам. Ён страшэнна каяўся, нашто пайшоў быў, нашто наогул так горача ўцяўся ў гэтую справу.

Да яго прыходу ўся ўжо вёска ведала, што ён прыехаў з паненкай, што хадзіў у воласьць выручаць „Карлу“, што нават не зайшоўся, прыехаўшы, у родную хату. І ўсе пазіралі на яго з пагардлівым адчужэньнем, з варожасьцю, як на нейкага брыдкага злачынца. Ён чуў гэта і мімаволі тупіў у дол свае вочы і ўсё прысьпяшаў ход, разважаючы з нейкай ліхаманкавай пасьпешнасьцю:

— Зайсьціся, пабачыцца ды зараз-жа ехаць… Сягодня-ж… адразу… толькі зайсьціся…

Родная хата здалася чамусьці закінутай, нахмурана-ціхай, старой, быццам ня жыў тут ніхго, павымерлі ўсе. І толькі цяпер, як убачыў гэтую хату, засадніла сэрца шчымлівай турботай.

— Як-то, ці ўсе жывы-здаровы?..

На дварэ пад павецьцю ўбачыў браценьніка. Ён з нейкай невясёлай млявай упартасьцю дрэсыраваў нязграбна-пузатага шчанюка.

— Цю-цю!.. Буржуй!.. Служы, ну?.. Мц-ц… Буржуй!.. Фю!..

Лясьніцкі гукнуў яго.

— Здароў, Пётра! Ну, як тут у вас?..

Той адразу радасна ўсхапіўся, потым сумна скругліў свае блакітна-чыстыя вочы.

— Татка хварэе… А мамкі няма, паехала сёньня ў мястэчка…

У Лясьніцкага ёкнула сэрца. Ён увайшоў у хату з палахлівым замяшаньнем, падышоў, вінавата схіліўшы галаву, да полу, дзе ляжаў хворы бацька. Бацька заўважыў яго і з турботнай патугай узьняўся на локаць, каб прывітацца.

— Здароў, сынок… здароў… Ну, маладзец… А я вось, бачыш, нешта зблышыў…

І, быццам убачыўшы думкі сынавы, яго цяжкое душэўнае мятушэньне, бацька загаварыў адразу глыбокім ласкавым голасам:

— Нічога, сынок… Усяк бывае ў жыцьці, усяго чалавеку прыдзецца… Калі там нойдзеш сваю тую пуцявіну… І пакрыўдзяць, і сам пакрыўдзіш каго… А потым усё пярэйдзе на лепшае…

Лясьніцкі сеў за стол, узьлёгся галавой на рукі і з цягуча-салодкім болем слухаў бацькаў ласкавы голас. Мякка ціхамірыла ціхасьць роднае хаты, пачынаў уяўляць сябе маленькім зусім, бясьпечна-шчасьлівым, як калісьці ў дзяцінстве, і ані-ні ня пужала думка, што ўжо ня прыдзецца ехаць, што трэба астацца каля хворага бацькі. Толькі каб ня было таго, надворнага, варожага. Каб толькі тут, у гэтай пяшчотнай ціхасьці, у прытульным спакоі.

Бацька праз хвілін дзесяць сьціх, пачулася яго роўнае дыханьне. Заснуў, стомлены доўгай гаворкай. А сын нярухома сядзеў за сталом у плаўным забыцьці, слухаў мяккае, зьнібеньне свайго ўсхваляванага сэрца.

Потым нясьмела прачыніліся дзьверы і ўвайшла Макрына. Яна падыйшла да яго, сказала ціха, асьцярожна:

— Здароў, Васілёк! Я на адну часінку да цябе…

Ён падняў галаву, дапытліва зірнуў ня яе, быццам спытаўся:

— Ну, што табе трэба?..

Ад гэтага погляду ў яе ясных вачох замітусіўся трывожны спалох. Тое, што яна мелася сказаць, відаць застыгла на яе вуснах, і яна хвіліну стаяла ў цяжкім маўчаньні, Потым села на лаўку і прашаптала ледзь чутна:

— Васіль! Нашто ты так робіш?

— Як гэта так?..

Ёй відаць трудна было сказаць тое, што яна думала.

— Ну… я ня ведаю… Ты неяк ня так… ты раней не такі быў… Быццам ты стаў зусім другі чалавек, не такі, як мы, — ужо нейкі вышэйшы…

Ён дасадліва спыніў яе…

— Макрына! ты не разумееш… Тут зусім другое… Я такі самы, як і быў, толькі проста склаліся так недарэчна абставіны, непаразуменьне можа нейкае вышла.

Макрына памаўчала троху ды зноў загаварыла таксама ціха, амаль што шопатам:

— Я ўжо раней ведала, што ў нас кончыцца так… Дык спачатку мне дужа дрэнна было… Я ўсё плакала, думала — нашто я яго пакахала так, нашто зьвязала долю сваю? Але-ткі звыклася, ведама — нічым ужо тут не парадзіш, ня пара мы адно аднаму…

Лясьніцкі зноў перабіў яе:

— Макрына! Што ты гаворыш? Ты нават не папытала, ці люблю я цябе, ці не, не папытала, што ў мяне ў думках цяпер…

БЫ Нашто пытацца? Хіба я сама ня бачу… Ды я, Васілёк, ня крыўдую. Хай сабе… Можа другая лепш палюбіць цябе, можа будзеш з ёй шчасьлівей… Што мне… Ведаеш, Васілёк, аб чым я рада? Што не замела ад цябе дзяцёнка. Гэта была-б нешчасьлівая душа… сіротка была-б горкая…

— Макрына, кінь ты… Мне цяжка цяпер… Мы яшчэ пагамонім пасьля…

— Я зараз пайду… А гаварыць яшчэ — не ўжо, хай лепш ня будзем. Я ўжо надумала, што мне рабіць… Досыць ужо… Пакахала цябе колькі гадкоў, зазнала і шчасьця і гора… Можа й яшчэ буду кахаць, пакуль не забудуся… Цяжка забыцца на гэта… на першую любасьць… Але нішто, неяк абыйдзецца… Ты даруй, Васілёк, калі што… за ўсё… за ўсё-чысьценька… дзякуй табе…

І не пасьпеў схамянуцца Лясьніцкі, як яна ў глыбокім узрушэньні схапіла яго руку і пацалавала. Адна сьлязіна пасьпела скаціцца на руку і Лясьніцкаму здалося, што была яна дужа-дужа гарачая. Ён хацеў затрымаць Макрыну, нешта сказаць, але яна з рашучай пасьпешнасьцю пайшла к дзьвярам і, не азірнуўшыся, вышла з хаты.

З глыбокага, драўлянога аслупяненьня вывеў яго потым браценьнік, які прынёс сьвежую навіну:

— Паехалі ўжо нашы паны. Усе: і пан, і паненка, і Карла… Тры падводы наклалі розных скрынак ды кашалёў — павязьлі ўсё на станцыю.

Тады Лясьніцкі моўчкі ўстаў і ціха, паволі — як лунацік пайшоў к Дняпру.

---