Сьцежкі-дарожкі/3

← Частка другая

Частка трэцяя Раман Аўтар: Міхась Зарэцкі 1928 год

Частка чацьвертая →

Прапануем да спампаваньня!

ЧАСТКА ТРЭЦЯЯ.

НА ПРЫКЛЕЦЬЦЕ прыляцеў з усходу густы прамень барвянага сонца і лёг яскравай плямай на вочы Лясьніцкаму. Лясьніцкі млява пажмурыўся і пачаў прачынацца. Тады ў яго сьвядомасьць, яшчэ спавітую пялёнкай цягучае дрэмы, уварвалася разам: самадавольнае сакатаньне курэй, клапатліва-жвавае ціўканьне на страсе вераб‘ёў, далёкія — з поля — галасы, перамяшаныя з рыканьнем кароў і бляяньнем авец, і нейкі незразумелы рытмічны грукат на суседнім двары. Усё гэта, прасычанае сьвежым, ядраным пахам пагоднага раньня, узьняло ў нутры Лясьніцкага ціхую радаснасьць. Ён шчасна ўсьміхнуўся і ўспомніў, што сёньня ўвечары будзе купальскае сьвята.

Уставаць не хацелася — у галаве яшчэ плавалі цені нейкага прыгожага сну, яшчэ іскрыліся ў сэрцы пераліўныя ўсплёскі салодка забытых адчуваньняў. Ён пацягнуўся і зноў задрамаў з асьветленай сонцам усьмешкай на твары.

Канчаткова прачнуцца прымусіў Лясьніцкага стук хатніх дзьвярэй і гучныя галасы на дварэ. Адзін голас быў бацькаў, а другі невядома чый, але дзіўна-знаёмы і прыемны. Лясьніцкі расплюшчыў вочы і з цікавасьцю зірнуў на двор. Да яго йшоў сваёй мякка-развальнай хадою Андрэй. Ішоў і ўсьміхаўся — прыветна, ласкава.

— Яшчэ сьпіш?.. Здароў! Ці чакаў мяне, га?

Ён ускочыў на прыклецьце, сеў на ложак к Лясьніцкаму.

— Іш ты, як прыладзіўся… Добра тут спаць… А я толькі што з чыгункі. На станцыі сустрэў аднаго вашага, дык разам прышлі, паказаў, дзе ты жывеш…

— Бязногі?

— Так…

— Гэта наш выбарны, езьдзіў у горад па грамадзкіх справах…

— Я ведаю, ён усё расказаў мне па дарозе. Нічога ня вышла там у яго. Прыехаў злосны, як воўк — чыстым бальшавіком зрабіўся, ха-ха…

Сьмех у Андрэя астаўся такі, як і быў — мэталічны, рэзкі. І тая-ж таемная ўсьмешка блукала на вуснах. Але Лясьніцкаму чамусьці ён цяпер здаўся асабліва сымпатычным. Лясьніцкі шчыра ўзрадваўся гэтай сустрэчы — быццам убачыў некага блізкага, роднага. І ён з цёплым, чыста сваяцкім пачуцьцём любаваўся дужай фігурай Андрэя, яго буйным, выразна і разам з тым мякка акрэсьленым тварам.

Андрэй за гэты час многа пасталеў, набыў больш сур‘ёзнасьці і глыбіні. Ад яго цяпер яшчэ шырэй веяла той мяккай сілай, той ласкавай мужнасьцю, якую заўважыў у ім Лясьніцкі раней.

Андрэй прывёз Лясьніцкаму подых сумятлівага гораду. Дасюль ён ні разу і ня ўспомніў пра горад — так далёка-далёка быў ён астаўся. А цяпер раптам пачуў яго, убачыў у таемнай усьмешцы Андрэевай, у яго хітравата-шчырых вачох. І закарцела ўзнаць, што там, у горадзе, робіцца, якой сумятнёй поўніцца ліхаманкавы вір гарадзкога жыцьця. На яго запытаньне Андрэй адказаў троху падумаўшы:

— Добра ўсё ў горадзе, лепш і ня трэба. У стаўцы зьбіраюцца крумкачы, пачынаецца чорны паход. Прыяжджае часта Керэнскі — заваёўвае букеты і жаночыя сэрцы. Ён дужа спрытна пяе арыю з опэры „Вайна да пабеды“ і яму пляскаюць у ладкі… Ну, што-ж яшчэ… Цкуюць бальшавікоў, ціснуць рабочых, абяцаюць устаноўчы сойм і розныя палёгкі. Расьце галадоўля, масы галеюць… Словам — рэволюцыя разбухае. Чым горш — тым лепш, ха-ха… Разумееш?

— Ня зусім. Ты-ж ведаеш, я тут далёка адстаў ад апошніх падзей. А ты яшчэ гаворыш нейкімі загадкамі…

— Нішто. Будзе час, дык усё раскажу падрабязна. Чакай, табе-ж ліст ёсьць у мяне ад Халімы… І прывітаньне ад Ніны забыўся перадаць…

— Халіма хіба ў горадзе?

— Ужо скора месяц, як прыехаў. Паступіў на нейкую службу…

У лісьце было наведзгана нязграбнымі, як сам Халіма, літарамі:

„Васілю — шанаваньне!

Шкадую цябе, што брасьнееш у затоцы сваёй зяленіцкай будзёншчыны. Жыцьцё разварочваецца віхурна. Можна буяніць. Прыяжджай, калі хочаш, дык наўчу выбіваць шыбы. Помніш?

Халіма“.

Лясьніцкі засьмяяўся. З гэтых радкоў выглядаў, як жывы, Халіма — любы, слаўны буян з даўгім носам і энэргічна-нязграбнай фігурай. Ён ужо знайшоў нейкі спосаб выліць сваю непакорна-бурлівую сілу, ужо гатоў буяніць, калаціць шыбы.

Лясьніцкі даў прачытаць ліст Андрэю. Пакуль той чытаў, ён з асалодай пацягнуўся на ложку і глыбока зірнуў у бязьмежны блакіт спакойнага неба. Стала на душы вальготна, радасна. Падумалася: вось недзе там ідзе калатня, нехта нечага дабіваецца, спрэчкі розныя, Халіма шыбы зьбіраецца біць, а тут так ціха і роўна цячэ жыцьцёвая плынь, тут так шырока сінее чыстае неба, так мілосна разьліваецца сонца, і недзе на полі бязрупатна сьпее ў плоднай цяжарнасьці жыта, і ярына ўсьміхаецца дзявоцка-чыстай вясёлай руньню.

— Затока, ха-ха!.. Гэта ён здорава…

Лясьніцкі сур‘ёзна зазначыў:

— Так, у нас тут спакойна. У горадзе заўсёды бывае больш нэрвовасьці, чымся на вёсцы. Тут такі ідылічны спакой, такая патрыархальная ціхасьць, Добра, Андрэй, тут жыць… Цяпер, з рэволюцыяй, пачнецца новая праца, шырока пойдзе асьвета, селянін пачне культурна расьці… Па-мойму, будучыня ўсё-ткі за вёскай, а не за горадам… Як ты глядзіш на гэта?..

Андрэй адказаў тож сур‘ёзна, нават без свае звычайнае ўсьмешкі:

— Вось табе пакажуць яшчэ і будучыню, і культуру і што толькі хочаш… Пачакай!..

Потым працягнуў задуменна:

— Затока, хм…

І задумаўся. Лясьніцкаму здалося, што ён нешта сам з сабой рахуе, нешта падлічвае. Ён яму не перашкаджаў, моўчкі сачыў за рухамі яго твару. Твар гэты быў сур‘ёзны цяпер і глыбокі, нават звычайная мяккасьць яго неяк разьвеялася, агаліла цьвёрдую сілу буйных энэргічных рысаў.

Раптам Андрэй лэпнуў Лясьніцкага па плячу і праказаў поўным вясёлай надзеі голасам:

— Нічога, Васіль, не прападзём!.. Ускаланецца затока, і хвалі пойдуць… Ды яшчэ якія хвалі — ого!.. Многа чаго пазьмятаюць яны, многа чаго пазальлюць… Нічога, Васіль, пажывём — убачым.

Потым ён чамусьці нахіліўся бліжэй да Лясьніцкага і пачаў амаль-што шопатам пералічаць з нейкай дзіўнай зларадаснасьцю:

— У Пракудзіне сяляне высеклі дзесяць дзесяцін панскага лесу і забілі двух стражнікаў… У Хадулёх сяляне самавольна падзялілі панскую зямлю і спалілі панскія сьвірны… У Аўсянішчы сяляне, абураныя жывадзёрствам памешчыцы, спалілі да-шчэнту маёнтак і разабралі ўсё панскае збожжа, Спалены маёнткі Шчамялёва, Гонкі, Лісічына, Лавы… Пачынаецца, Васілёк, чуеш, га?..

І ён закаціўся сваім мэталічным рогатам. Лясьніцкаму не па сабе неяк стала.

— Слухай, Андрэй, гэта-ж анархія? Гэта-ж пагібель наша? Гэта-ж пагібель рэволюцыі, свабоды, пагібель усяго, што мы да гэтага часу прыдбалі…

Андрэй зноў стаў сур‘ёзны.

— Аці ведаеш ты, Васіль, што значыць анархія? Ці ведаеш ты, што анархія — гэта й ёсьць рэволюцыя, што толькі з анархіі, толькі з непарадку, з разбурэньня ўсіх законаў і норм можа вырасьці новы парадак?.. Гэта я сьмяюся, жартую, што — чым горш, тым лепш… Але так яно й выходзіць — такі закон гістарычнага разьвіцьця… Ну, але аб гэтым мы справімся яшчэ пагутарыць… Вось яшчэ… Як ты глядзіш на гэтую вашу справу з сенажацьцю? Ці ня думаеш ты, што тут таксама ўжо ёсьць зародак гэтае твае „анархіі“, га?..

Лясьніцкі замятушыўся.

— Так, так… я гэта ведаю. І я зрабіў быў усё, што мог, каб ня даць разгарэцца дрэнным інстынктам сялян. Так, ты праўду кажаш — іх лёгка было распаліць…

— А цяпер, ты думаеш, усё добра? Ха, ха… Ты дужа наіўны… Але досыць ужо. Надзявайся ды пойдзем на вёску — там пэўна ўжо пачалося…

Лясьніцкі з трывогай зірнуў на Андрэя.

— Слухай, Андрэй. Я буду ўсё рабіць, каб ня даць сялянам дайсьці да якога-небудзь непарадку. Я спадзяюся, што й ты мне паможаш.

Андрэй засьмяяўся.

— Ха-ха-ха!.. Чым горш — тым лепш!.. Надзявайся…

Андрэй сказаў праўду. Калі яны, пасьнедаўшы, вышлі на вуліцу і падаліся пад другі канец вёскі, яны зараз-жа ўбачылі гурму народу, які сабраўся каля Аксэнтавай хаты. Адтуль нёсься прыглушаны далячынёй гоман, у якім, аднак, выразна чуваць была нэрвовая ўзьнятасьць і ажыўленьне.

У Андрэя заблішчэлі вочы гульлівай давольнасьцю, на вуснах зайграла ўсьмешка.

— Бачыш, Васіль? А ты думаў, што ўсё абышлося. Угаварыў, ха-ха…

Каля Аксэнтавай хаты сыйшлася бадай-што ўся вёска.

Праз напята расчыненыя хатнія дзьверы то ўваходзілі, то выходзілі сяляне. Самога Аксэнты на вуліцы ня было.

— Пэўна яшчэ сьнедае, — падумаў Лясьніцкі.

Народ разьмясьціўся навокал у самых разнастайных паставах. Адны сядзелі на ганках, другія на прызьбе, трэція на траве, чацьвёртыя стаялі, пятыя ляжалі. Іншыя ня мелі пэўнага месца, хадзілі ад адных да другіх, дзе-ні-дзе ўстаўляючы да ладу ці не да ладу сваё слова, Аўтух з сваёй кампаніяй скалазубаў прытарнаваўся да плоту — вакол яго, як заўсёды, грымеў бязупынны раскатны рогат.

Ужо кожны ведаў, чым скончылася паездка Аксэнты, але чакалі, хацелі паслухаць самога. Ды яшчэ кожны чуў, што на гэтым не абыйдзецца, што яшчэ нешта трэба будзе рабіць, меркаваць. А пакуль што адны распальвалі сябе, без канца выказваючы ўсім, хто толькі слухаў, сваё абурэньне, другія, больш разважныя, „зюкалі“ ціхамірна — спакойна загадвалі на тое, чым кончыцца ўся гэта справа.

Аксэнта вышаў на ганкі, зважна абцёр вусы, паглядзеў, прыплюшчыўшы вока, на сонца і сышоў уніз з такім відам, быццам ён і ня ведае зусім, што яго тут чакаюць, быццам проста вышаў прайсьціся. Калі-ж яго абкружылі, абсыпалі з усіх бакоў запытаньнямі, ён моўчкі пайшоў да прызбы, сеў, закурыў і тады ўжо пачаў апавядаць. Вакол яго ўраз вырасла шчытнае, роўнае кола застыглых у вострай цікавасьці сялян.

— Ну, дык, браткі, слухайце, што я вам скажу. Езьдзіў я ў горад, кідаўся ва ўсе ўстановы, у якіх толькі для мяне былі адчынены дзьверы, знайшоў быў і таго заштатнага „асэсара“, з якім раней была гутарка, ну і прыехаў з тым, з чым паехаў. Хто тут праў, а хто вінават — глядзіце ўжо самі, браткі, — я раскажу ўсё па парадку…

І палілася доўгая аднастайна-цягучая гісторыя Аксэнтавых прыгод у губэрскім горадзе. З кожнага слова гэтае гісторыі веяла безнадзейнай крыўдай і глыбокім неўразуменьнем. Быццам паехаў чалавек, каб знайсьці нейкую праўду, таўхануўся туды, дзе спадзяваўся знайсьці яе, і ўпёрся ў глухую сьцяну — пастукаў, паляпаў у яе, пахадзіў троху туды ды сюды і, не дастаўшы адказу, пайшоў назад — асалапелы, зьбянтэжаны…

З кожным словам Аксэнты ўсё пахмурней ды пахмурней рабіліся твары сялян. Усё гусьцёй ды цямней зьбіваўся настрой грамады — расло агульнае пачуцьцё крыўды, нездаволеньня, якое кожную хвіліну магло прарвацца хваляй бязьмежнага абурэньня. Трэба быў нейкі прахон для гэтае хвалі, і яго шукалі ўсе ў словах Аксэнты, напружана чакалі ад яго нечага іншага, апрача скаргі і нараканьняў на гарадзкое начальства. Таму, калі кончыў ён, стаялі ўсе ў замяшаньні, не глядзелі адзін на аднаго, ніхто не хацеў пачынаць першы гаворку. Быццам усе перакананы былі, што яшчэ нешта ёсьць у Аксэнты, што ня ўсё ён сказаў, што павінен сказаць яшчэ самае галоўнае.

Нехта нясьмела запытаў:

— Ну, а што там чуваць яшчэ… так… аб усім?..

Фактычна ў кожнага было на ўме гэта пытаньне. Таму, як выказаў яго нехта, па ўсім натоўпу прайшла нэрвовая хваля, усе бліжэй прысунуліся, каб не прапусьціць часам якога слова.

Аксэнта хвіліну многазначна маўчаў, і настрой натоўпу напружыўся да апогэю.

— Што-ж чуваць?.. Усяго, браткі, цяпер начуешся. А каму верыць, дык ліха ведае…

Ён яшчэ змоўк на адзін момант і потым выпаліў рашуча і рэзка:

— Во што чуваць… Каб гэта на разумнейшых людзей ды каб гэта дружна ўзяліся — ніякае трасцы й пытацца ня трэба: пайшоў ды касі…

Яшчэ момант да болю напружанага маўчаньня і — прарвала, рынула ў раптам адкрыты прахон стрымленая хваля абурэньня.

Крычалі, спрачаліся, пагражалі, успаміналі даўнейшыя крыўды, лаялі некага. Вочы ўва ўсіх загарэліся адным прагавіта-злосным агнём. Была ў гэты момант паміж сялян нейкая жалезная, жорсткая згода, была ўва ўсіх адна воля, адно імкненьне.

І вось у гэта разбушаванае мора людзкога абурэньня кінуўся Лясьніцкі з словамі ўгавору, памкнуўся ўціхамірыць, спывіць злосна-разьюшаныя хвалі. Ён ня думаў цяпер аб тым, чым можа кончыцца яго сьмелы замер, ён проста ня мог устрымацца, бо чуў у хваляваньні натоўпу цяжкую пагрозу, бачыў у распаленых, ліхаманкава-бліскучых вачох чорную здань гвалтаваньня, пажараў, жудаснай дзікай анархіі. Ён павінен быў нешта зрабіць, гэта быў яго грамадзянскі абавязак.

І Лясьніцкі, сам мала ўсьведамляючы, што ён робіць, ускочыў на прызбу, крыкнуў нейкім рэзкім экзальтаваным голасам, які прымусіў усіх зьвярнуць на яго ўвагу:

— Грамадзяне! Дайце сказаць некалькі слоў! Паслухайце, грамадзяне!

Натоўп неяк нясьмела, недаверліва скомчыў свой гоман, гатовы зараз-жа ўзьняць яго, калі толькі прамоўца хоць на крушыначку адпусьціць нітку цікавасьці, на якой прыцягнуў ён агульную ўвагу. Лясьніцкі чуў гэта і як мага напружваў волю, каб ня выпусьціць гэтае ніткі, каб да канца выказаць тое, што трэба было сказаць. Ён гаварыў далей ціхім, але поўным нутраной сілы, шчырым і праканалым голасам:

— Браты! Вы мяне добра ведаеце, вы не падумаеце, што я гавару гэта з нейкай асабовай мэтай. Мне сенажаць патрэбна ня менш, як вам, я не багацей за вас, я такі самы селянін, як і вы. Але паслухайце, я добра ведаю, да чаго можа давесьці гэтая справа. Ці-ж вы думаеце, што пан ня знойдзе сабе абароны, што ён так сабе папусьціць, каб забіралі яго дабро…

Нехта крыкнуў:

— Дзе-ж гэта яго?

— Хай сабе, усё роўна… Яно за ім лічыцца, на яго баку закон… І папомніце мае словы — ня кончыцца гэта дабром… Знойдзе пан абарону, знойдзе сілу, каб задушыць непарадак…

Дзе-хто з натоўпу пачаў гаварыць. Пракацілася першая хваля гоману. Лясьніцкі напяў усе сілы, закрычаў з адчайнай патугай:

— А вы ведаеце, што гэта значыць? Вы падумалі, да чаго гэта давядзе, га?..

Ён прыпыніўся на момант, і сяляне зноў змоўклі, прыслухаліся.

— А во што гэта… Сягоньня мы забяром у пана луку, а заўтра мы ўбачым, што ў Мяльляна ёсьць добры кавалак пахаты — забяром гэты кавалак, а тады ўбачым, што ў Ляксандры карова лішняя — тож забяром, а тады пойдзем па засеках мацаць… Га? Вы пра гэта падумалі?..

Гэтыя апошнія словы зрабілі нечаканы ўплыў. У гомане, які за імі ўзьняўся, ня чуваць было ўжо дружнага аднадумства — пайшло па натоўпу блытанае замяшаньне.

А ў гэты час Андрэй жвава аб нечым шаптаўся з Аксэнтам. Ён нешта даводзіў яму, і той, згаджаючыся, энэргічна ківаў галавой. Потым Андрэй адышоўся, а Аксэнта ўстаў і зважна, адным рухам рукі ўціхамірыў сялян. Яго адразу паслухалі, бо чакалі, што ён яшчэ раскажа што-небудзь з уражаньняў ад паездкі.

— Хлопцы, давайце неяк гэта парадкам… Вось паслухаем, што аб‘ясьніць нам чалавек — ён са мной разам прыехаў з гораду… Свой брат, рабочы…

Усе ўважна прыслухаліся. Андрэй зьлёгку ўсьміхнуўся, зірнуў неяк скоса, згары, і праказаў тонам пагадлівай уступкі:

— Што-ж… Тут хочаш — так, хочаш — гэтак… Паны зямлі дарма не аддадуць, а судзіцца — чорт з яго высудзіць… Некаторыя спрабуюць…

І ён — спакойненька, ціхенька — пералічыў тыя выпадкі, аб якіх ужо казаў Лясьніцкаму. Сяляне слухалі з напружанай увагай. Некаторыя здаволена падтаквалі, некаторыя круцілі галавой з недаверліва-злоснай усьмешкай. Адзін — чырвоны ўвесь, з сьцюдзяністымі вачмі — перабіў Андрэя:

— Ага… Значыць — бяры, хапай, дзе толькі можна… Значыць — і ў сваіх тож можна… Іш ты які…

Андрэй зусім спакойна адказаў:

— Калі ў сваіх задужа, дык чаму-ж не, можна й сваіх абрэзаць…

Падняўся страшэнны гармідар. Грамада падзялілася на дзьве часткі і гэтыя дзьве часткі завялі паміж сабой гарачую, злосную спрэчку. Яшчэ гаварыў нешта Лясьніцкі, крычаў аб анархіі, аб непарадках і яго адна частка падтрымлівала. Другая частка групавалася вакол Андрэя і Аксэнты. Неўзабаве зьявіўся яшчэ і Рыгор — тож рашуча да іх далучыўся. У часе спрэчкі нехта крыкнуў на іх:

— Бальшавікі! Баламуты!..

Тады Андрэй з мяккай, кацячай лёгкасьцю ўскочыў на прызбу, пастаяў хвілінку моўчкі, гледзячы ў натоўп з адкрытай усьмешкай, і, калі троху ўгамаваліся людзі, заявіў з сьмелай, шчырай прастатой…

— Так, мы бальшавікі!.. Я — член бальшавіцкае партыі…

Усе раптам змоўклі, утаропіліся ў яго, вытрашчыўшы вочы. А ён стаяў і ўсьміхаўся — моцны, прыгожы, адкрыты — чараваў усіх сваёй дзіўнай ласкавай сілай.

— Наша партыя — ня вораг працоўнаму люду… Бальшавікі — не басякі і ня шпігі, як вам пэўна ня раз гаварылі. Бальшавікі бароняць сялян і рабочых. Мы супроць вайны, бо вайна ня трэба ні селяніну, ні рабочаму. Вы бачыце, што дае селяніну вайна (ён паказаў на Аксэнту). Мы супроць памешчыкаў, бо яны жывуць з чужой працы, з чужога поту. Мы гаворым: зямля — сялянству. Мы супроць фабрыкантаў, бо яны таксама жывуць чужым потам. Мы кажам: фабрыкі — рабочым…

Усе слухалі яго, зацяўшы дыханьне. А ён гаварыў спакойна, роўна, нібы якую байку баяў. У яго словах была нязвычайная прастата — таму яны гладка і станоўка клаліся ў мужычыя галовы, зрасталіся жывым целам з іх абычайнымі думкамі, упляталіся непарыўным вузлом у штодзённы кірунак іхнай сьвядомасьці. Каб каторы і не захацеў слухаць, каб наўмысьля адпіхваў гэтыя словы, дык-бы ўсё роўна ўлезьлі яны ў галаву. А тады ўжо прапала: не разьбярэш, ці гэта прамоўца сказаў, ці гэта свая старадаўная думка — улежаная, абветраная глыбока-таемнымі віхрамі надзей і расчараваньняў.

Добра ўмеў гаварыць Андрэй, знаў, як дадзець да нутра. І напасьледак ён так заўладаў усіхным настроем, што, здаецца, каб узьняў ён голас ды крыкнуў — гайда на пана! — дык-бы й рынуліся ўсе, як адзін. Як кончыў ён гаварыць, зноў у грамадзе была дружная згода, зноў была адна воля, адно імкненьне. Толькі некалькі чалавек на чале з Лясьніцкім яшчэ трымалі сваю позыцыю, Лясьніцкі паспрабаваў быў яшчэ выступіць, нешта сказаць, дык Андрэй кінуў яму насустрэчу лёгкі, вясёлы жарт, і яго абсьмяялі.

Аксэнта ўзяўся зноў навадзіць парадак.

— Дзядзькі! Якую-ж пастанову будзем рабіць, га? Трэба неяк формальна. Дзе стараста?..

Але старасты не знайшлі. Дзеля ўсякага выпадку ён ужо ўцёк. За ім падаліся вяткай яшчэ колькі сялян з багацейшых. Іх праводзілі вясёлымі жартамі.

— Ну, дык якую-ж пастанову?

— Касіць!

— Што-ж там яшчэ!..

— Касіць! Касіць.

Нехта сьцеражліва зазначыў:

— Толькі каб усёй вёскай, каб усім разам адказваць, калі што-якое…

Пастанавілі заўтра-ж пачаць касьбу, пры чым сенажаць касіць разам, а дзяліць ужо потым, у копах.

Пасьля гэтага частка людзей разышліся, частка абкружылі Андрэя, засыпалі рознымі запытаньнямі. Ён усім ахвотна адказваў, а потым дастаў з кішэні газэту, некалькі брошур і пачаў чытаць. Лясьніцкі сказаў яму, каб прыходзіў палуднаваць, а сам пайшоў дахаты — не захацелася тут аставацца. Быў страшэнна дрэнны настрой — мучыў сорам, нездаволеньне і прадчуваньне нечага нядобрага. Яго не пераканалі былі словы Андрэя, ён ня верыў яму. Ранішняя гутарка застрала ў мазгох цяжкім неўразуменьнем, з галавы ня выходзілі туманныя незразумелыя словы, якія палохалі сваёй навізной, сваёй нязвычайнасьцю.

На вуліцы Лясьніцкі сустрэў Макрыну — яна йшла ад калодзежа з поўнымі вёдрамі вады. Яшчэ здалеку ўбачыла яго, вётла ўсьміхнулася.

— З поўным цябе сустракаю. Пашчасьціць у нечым.

Лясьніцкі чамусьці ўспомніў пра спатканьне з паненкай. Мо‘ там пашчасьціць?

Як ужо разьмінуліся, Макрына раптам паставіла вёдры, аклікнула яго:

— Васіль! Хадзі-тку сюды, нешта скажу…

Ён вярнуўся. Макрына ў нейкім замяшаньні зірнула на яго спадылба, сарамліва ўсьміхнулася.

— Ты, Васіль, можа сёньня пойдзеш да дзяўчат? Сёньня-ж Купала… сёньня усе будуць гуляць…

Лясьніцкі міжвольна пачырванеў. Ён дагадаўся: Макрына з ім хоча правесьці купальскую ноч. Што-ж ёй сказаць?

— Я буду заняты сягодня. Я табе потым скажу, дзе я буду. Да дзяўчат я — не, не пайду.

У Макрыны ў вачох застыгла расчараваньне.

— Заняты?.. А можа прыдзеш… я буду ў хаце, не пайду нікуды.

— Не, Макрына, сёньня я буду заняты. Я пасьля ўсё раскажу табе… Бывай!

Яна пайшла задуменная, смутная.

ДЗЯЎЧАТЫ на вуліцы заклікалі на Купальскае сьвята. Іх песьні, пераплеценыя з абрыўкамі сьмеху і крыку, зьвінелі сьмелым задорам, сапраўды заклікалі да сябе, абяцалі цэлае мора гульлівае весялосьці.

…А хто ня йдзе на вуліцу,
Ой, рана на Йвана.
Няхай ляжыць калодаю,
Ой, рана на Йвана.
Калодаю дубоваю,
Ой, рана на Йвана.
Дзеткі яго цяльпушкамі,
Ой, рана на Йвана.
Няхай яго лянок зарасьцець,
Ой, рана на Йвана.
Макрыцаю, павіліцаю,
Ой, рана на Йвана.

Тэй травою, што ў балоце,
Ой, рана на Йвана.
Тым асотам, што ў гародзе,
Ой, рана на Йвана…

Ну дзе-ж там ня пойдзе хто, калі так настойна зьвіняць дзявочыя галасы, калі так моцна вабяць яны сваім глыбокім, як зорнае неба, лірызмам і сьвежасьцю, калі абяцаюць яны, што сягодня ў мяккім змроку начы, разбаўленым барвістым сьветам агней, адбудзецца вясёлае набажэнства, у якім малельнымі гімнамі будуць дзявочыя сьвежыя песьні, у якім замест пакутнае скрухі будзе радасьць і сьмех, будзе шырокі размах маладосьці. Купала — гэта-ж такое любае бязбожнае сьвята, у ім так многа дзікай поэзіі, у ім з паганскай вольнасьцю разгортваецца чалавечая істота, шукае волі і радасьці, хоча зьліцца з чароўным сонечным богам — Прыродай, бо гэты бог — сама воля і радасьць.

А колькі поэзіі ў гэтых наіўных варожбах, у ахінутым палахлівай тайнасьцю шуканьні кветкі шчасьця, якая таму й вабіць да сябе, што ніколі не знаходзіцца. У гэтых варожбах цудоўна ўваскрасае дзяцінства чалавечага роду, апавітае густой сеткай забабон і чараўніцтва, у гэтых варожбах уваскрасае першабытны чалавек — дзіця магутнага й страшнога дзіва — Прыроды.

Час уважліва й шчыра перагледзеў спадчыну даўных вякоў, зрабіў у ёй свае глыбокія няўхільныя зьмены. І цяпер усе гэтыя фантастычныя дзівы-варожбы толькі наіўная казка, поўная сваеасаблівае поэзіі, поўная радасьці жыцьця, ружовых сьмелых надзей і каханьня.

Дзяўчаты заклікалі на Купальскае сьвята. У гэту ноч ніхто з моладзі не павінен спаць — пойдуць усе ў жыты або на бераг Дняпра, там загарацца зырка агні — будуць карагоды і скокі, будуць сакавітыя песьні і малады сярэбраны сьмех. І там, у ціхім змроку начы, так радасна будзе кахаць такімі любымі стануць дзяўчаты, і пацалункі будуць саладзей за мёду, гарачэй за агня.

Бо сягоньня Купала — любае, вясёлае, бязбожнае сьвята.

Зазыўныя песьні дзяўчат падганялі Лясьніцкага. У лесе ўжо густа расплыўся змрок, апрануў у цёмна-шэрае ціхія постаці дрэў, пусьціў наўкола чорныя цені таемнасьці. Лясьніцкі сьпяшаўся — баяўся, каб не спазьніцца. Яго затрымаў быў Андрэй, ён ледзь адарваўся ад бесканцовых гутарак, спрэчак, у якіх прайшоў блізка што цэлы дзень. Ён не сказаў, куды ён пойдзе — ого, каб сказаў! Па Андрэеву гэта-ж напэўна — злачынства, гэта — здрада; паны-ж — ворагі, з імі трэба змагацца. Значыць, і паненка Раіса — тож вораг. Заўтра вёска пойдзе адбіраць у яе сенажаць, і ён сам можа пойдзе, бо нельга паўстаць супроць цэлае вёскі. А сягодня ён з ёй сустрэнецца, будзе гаварыць, як з прыяцелем нават ня скажа, што будзе заўтра. Значыць, і тут — таксама здрада.

А можа сказаць ёй аб усім, што было сёньня на вёсцы?

Андрэй казаў, што нібы ён, Лясьніцкі, на сходзе абараняў багатыроў, вёў іхную лінію. Гэта ён наўмысьля. Ён вялікі дэмагог, гэты Андрэй. Ён умее весьці за сабой людзей, умее граць на самых тонкіх струнах іх псыхікі. Ён нейкі д‘ябал, чорны гэні руйнаваньня.

Але што яму тут трэба? Чаго ён хоча тут дасягнуць? Чаго ён прыехаў сюды?

Страшны ён чалавек, гэты Андрэй. І няўжо гэта ўсе такія бальшавікі? Чаго яны хочуць, чаго дамагаюцца?

Лясьніцкі добра праслухаў быў сёньня словы Андрэя. І потым многа яны гаварылі ўдвух. Андрэй чаруе сваёй прастатой, прастатой програмы свае, сваіх дамаганьняў. А Лясьніцкі таму й баіцца ўсяго гэтага, што яно занадта проста — да дзікасьці проста, да недарэчнасьці. Лясьніцкаму прастата гэта здаецца дэмагогіяй, ён ёй ня верыць, ён чуе тут нейкі ліхамысны падкоп. О, ён не паддасца гэтай спакусе, ён будзе цьвёрда трымаць сваю лінію!

Пры думцы аб „лініі“ Лясьніцкага ахапляе няпрыемнае замяшаньне. Лініі якраз і няма, лініі ён не знайшоў. Яшчэ да гэтага часу пануе ў сьвядомасьці глухая няўцямнасьць — невядома, куды падацца, за што ўхапіцца. Паслаліся перад вачмі бязьмежныя сьцежкі-дарожкі, перапляліся пераплётам заклятым — не згадаць, па якой трэба пайсьці, каб патрапіць на правільны шлях.

Не, лепш ня думаць зусім.

Каб адагнаць дакучныя думкі, Лясьніцкі як мага напінае слых, ловіць тонкія гукі прыціхшага лесу. Яшчэ далятае нявыразна-музычным водгульлем лілёва-смутны напеў купальскае песьні. Ён неяк дзіўна блытаецца сярод апавітых змрокам і ціхім шолахам дрэў, і пачынае здавацца, што гэта ня з вёскі лятуць лілёвыя гукі, а недзе тут у лёгкім вецьці сасонак грае нявідная арфа, пацяшае чароўных насельнікаў цёмнага лесу. Мо‘ таму й гэты мяккі павеўны шолах наўкола, што пад музыку ціхае арфы скачуць па ветках карагоды лёгкіх русалак? Мо‘ яны вышлі ўжо з глыбокіх вод Дняпра, каб пасвойму, парусалаччу адзначыць вялікае Купальскае сьвята?

Лясьніцкаму робіцца троху шорахна і разам з тым вальготна, лёгка. Ён сьпяшаецца, ідзе шырокімі шпаркімі крокамі, але хочацца ісьці яшчэ шыбчэй, хочацца пабегчы — жвава, з падскокам, так, як калісьці ў дзяцінстве. І яшчэ страшэнна хочацца крыкнуць, або піснуць на ўвесь лес. Ад гэтага хаценьня Лясьніцкі ня можа ўтрымацца. Ён на момант спыняецца і крычыць, як хапае сілы:

— Го-го-го!

І дзіўна. Нехта адказвае з глыбіні лесу, аднекуль здалеку-здалеку:

— Го-го-го!

Гэта ня водгук. Водгук ня бывае такі выразны. Гэта сапраўды нехта адгукаецца. Значыць, пачынае ўжо жыць глухі лес сваім таемным купальскім жыцьцём.

Вось ужо й сьцежка, па якой на-цянькі можна прайсьці на панскія могілкі. Лясьніцкі зварочвае і йдзе амаль што вобмацкам, натыкаецца на дрэвы, спатыкаецца на нейкія карчы. Нібы наўмысьля выпаўзла ўсё гэта на сьцежку, каб загарадзіць яму дарогу, каб затрымаць. Ён пачынае злавацца і яшчэ часьцей натыкаецца на перашкоды.

Але вось замітусіўся ў цемры белы расплыўчасты цень. Гэта — капліца. Лясьніцкі асьцярожна абходзіць бокам, каб ня ўзьбіцца на жалезную агароду, і ўваходзіць у шырокія вароты. Падыходзіць да капліцы. Пуста, нікога няма, толькі ўвушшу шаломным звонам зьвініць цішыня.

Няўжо пайшла? А мо‘ яшчэ ня прыходзіла?

„Як ужо добра сьцямнее“… Пэўна яшчэ ня прыходзіла. А мо‘ і зусім ня прыдзе?..

Лясьніцкі сядае на ганкі, пачынае чакаць. Памалу ў нутро ўплывае золкая жудасьць. Здаецца, нехта падцікаецца ззаду, становіцца за сьпіной, робіць нейкія страшныя рухі, мо‘ ладзіцца ўхапіць халоднымі кіпцюрамі за горла. А азірнуцца ня можна — страшна. Страшна нават паварушыцца, здаецца — во-во наткнешся на нешта страшэннае, дзікае.

І як прыемна, радасна стала, калі ў ночнай цішы лёгка зашамацелі асьцярожныя крокі. У варотах віхнуўся дрыготнай плямай шэры расплыўчасты цень. Чамусьці спыніўся.

— Хто тут?

— Добры вечар, Раіса Андрееўна!

— А, гэта вы?

Ён ідзе ёй насустрач, знаходзіць у цемры руку яе і доўга цалуе ў нейкім парыўчатым захапленьні. Яна ціхенька сьмяецца.

— Узрадваўся… Вы даўно чакаеце?..

— Што вы! Каб я пачакаў больш, як дзесяць хвілін, вы-б наўдачу знайшлі мяне тут жывога.

— Баіцёся?.. Як вам ня сорамна… Ну, дык пойдзем. Наце руку, вядзіце, куды хочаце… Я здаюся сёньня на ваша кіраўніцтва.

Яны вышлі на дарогу, пайшлі пад вёску. Чым бліжэй падыходзілі, тым выразьней чуваць былі песьні, а потым пачалі далятаць і выбухі сьмеху, тлумнай гамонкі. Раіса спынілася.

— Я ня хочу ісьці туды, да іх. Мы пасядзім дзе-небудзь воддаль, паслухаем.

Лясьніцкі прапанаваў пайсьці на бераг Дняпра. Яна згадзілася.

Яны ўдаліся ў лес. Было цёмна, хоць вока выкалі. Раіса даверліва абапёрлася на руку Лясьніцкага, ён ціха вёў яе праз цёмны натоўп хмурых дрэў, расхінаючы вольнай рукой вецьце кустоў, якія трапляліся па дарозе. Часамі ён спыняўся, нібы затым, каб разгледзець дарогу, — тады моўчкі браў руку яе і цалаваў з глыбокай пяшчотай, і сам ціха сьмяяўся, поўны нейкай дзіўнай радасьці й шчасьця.

Яны вышлі на бераг Дняпра ў самым канцы леса, адкуль быў зусім выяўна чуваць гоман і сьмех вясковае моладзі. Лясьніцкі адразу ніяк ня мог разабраць, дзе сабралася моладзь, пакуль ня бліснуў агоньчык на палянцы, між Дняпром і вясковымі гумнамі.

Так. Тут зьбіраюцца блізка што кожнае лета.

Яны выбралі мясьцінку і селі над самай кручай Дняпра, заплыўшай чорнай, як дзёгаць, цямнотай.

Ну, цяпер раскажэце што-небудзь. Скажэце, што яны будуць там рабіць?

— Раскладуць агні, будуць пець, вадзіць карагоды, скакаць праз агонь. Потым пачнуць варажыць, пускаць вянкі на ваду… Вось, слухайце…

Там запелі працяжліва-звонкую песьню, якая асабліва падабалася Лясьніцкаму. У гэтай песьні неяк трагічна перапляталася радасьць з смуткам — быццам нехта сьмяяўся скрозь слёзы, або плакаў ад нязвыклае, занадта вялікае радасьці. Асабліва падабаліся Лясьніцкаму канчаткі песьні — такія халодныя, гонкія, як восенскі вецер, і разам з тым шчымліва-радасныя. Лясьніцкаму ад іх чамусьці ўспаміналася дзяцінства. Успаміналася, як у халодным восенскім полі капалі бульбу, як ужо ўвечары, калі марозна барвянілася зара на захадзе, бацька накладаў мяшкі на калёсы, а ён скакаў навакол, рады, што зараз паедуць удвор, і ён добра-добра адагрэецца на гарачай печы.

Лясьніцкі расказаў пра гэта Раісе і вельмі зьдзівіўся, калі яна зразумела яго.

— Так, у гэтай песьні чуваць нейкі бязьмежны холад і цёплая надзея на саграваньне. Мне тож падабаецца гэтая песьня.

Яны моўчкі слухалі, пакуль не заціх апошні акорд. Потым ён пачаў гаварыць аб народных песьнях, абрадах, аб іх гісторыі і значэньні, Яна слухала ўважна, бо ён дзівосна мяшаў рэальныя факты з казачным выдумствам і выходзіла прыгожа, занятна.

— Ужо тысячу гадоў, як на Беларусі ідзе паядынак багоў. Спачатку была агульная завіруха: прышлі з Грэцыі няпрошаныя госьці — чужыя, незнаёмыя багі і пачалі выганяць нашых добрых старых Пяруноў, Стрыбогаў, Дажбогаў і г. д. Аднак нашы паганскія багі не захацелі самохаць здавацца, ушчарэпіліся за свае боскія пасады і рашылі прыняць бой. Прышляцы тады заключылі саюз з князямі, дагаварыліся адзін аднаму памагаць. Убачылі паганскія багі, што справа дрэнь, што ня ўстоіць супроць дружын князёўскіх, і пусьціліся на хітрыкі. Яны зрабілі від, нібы здаюцца, а тымчасам пахаваліся і доўгі час жылі спакойна за сьпіной простага люду, які іх паважаў і шанаваў. Але грэцкія багі заўважылі гэтыя хітрыкі і зноў пачалі барацьбу. Толькі цяпер ужо яны ня кідаліся разам на ўсіх, а схапіліся паадным, наладзілі паядынкі. Так, Ільля схапіўся з Пяруном, Аўлас з Вялёсам і г. д. Яны б‘юцца аж да гэтага дня і бадай што ніхто нікога не перамагае. А добры беларускі народ усё стараецца іх памірыць і па сваёй шчырасьці гатоў верыць і ў тых і ў другіх, і тым і другім гатоў маліцца… Я дужа люблю Купалу. Кажуць, што гэта бог каханьня, Мо‘ таму ён і дасягнуў большай, як хто другі, перамогі над сваім супраціўнікам. Я добра ўяўляю сабе Івана Хрысьціцеля. Гэта — высокі хударлявы пустэльнік, перахлябаны ад доўгага посту — у яго й твар посны, быццам ня кроў у ім, а аліва. Ну дзе-ж яму саўладаць з чырвонашчокім Купалам, з сонечным богам, які ўвабраны вянкамі і кветкамі, ад аднаго погляду якога загараецца ўсё весялосьцю і смагай каханьня, які любіць песьні і радасны сьмех, які дазваляе чалавеку ўсе ўцехі жыцьця і не патрабуе ні за які грэх пакуты і каяньня…

І Лясьніцкі гатоў быў бясконца цягнуць свае дыфірамбы паганскаму богу Купалу, але Раіса раптам схапіла яго за, руку і паказала на Дняпро.

— Глядзіце, глядзіце! Як прыгожа!..

Сапраўды, гэта была цудоўная карціна. Адтуль, дзе гуляла моладзь, па Дняпру плыла цэлая плойма маленькіх, дрыжачых аганькоў, якія то збліжаліся, то разыходзіліся, адзін аднаго даганялі, пераганялі. У іх асьцярожнай гульні была нейкая напружная ўрачыстая важнасьць, быццам яны адчувалі, што за імі сочаць з затоенай трывогай і страхам, што нехта чакае ад іх вырашэньня свае долі.

А з берагу плыла на ваду стройная песьня, працятая трывожным смуткам, настойнай мальбой. Здавалася, што гэта песьня даганяе чароўныя аганькі, лунае над імі і просіць-моліць іх аб долі тых, хто пусьціў гэтыя вяночкі. У гэтай песьні-маленьні, у гэтых аганьках, у чорным маўчаньні прытоенай ночы сапраўды адчуваўся павеў чагосьці старадаўнага, паганскага.

Аганькі падплывалі, набліжалася песьня. Раіса ўстрывожылася.

— Яны йдуць сюды. Я ня хочу, каб нас тут заўважылі…

Але турбота была дарэмная. Аганькі, не даплыўшы з гоні да іх, адзін за адным зьніклі ў чорнай процьме Дняпра. Дзяўчаты з тлумным сьмехам і гоманам вярнуліся на старое месца — адтуль зноў прыляцелі гукі карагодных песень, рогат хлапцоў і дзявочы віск.

— Васіль Данілавіч! Я хочу паваражыць. Скажэце, як гэта зрабіць?

— У мяне ёсьць дзьве сьвечкі. Мы можам таксама пусьціць вянкі. Я знаю месца, дзе лёгка сыйсьці к вадзе.

— А вянкі?

Вянкі можна зьвіць з папараці — яна заменіць нам кветкі. Тым больш, што яна сама па сабе мае цудадзейную сілу і вартасьць.

Яны, сьмяючыся, нарвалі цэлы ахапак папараці. Раіса пачала віць вянок, а ён расказваў фантастычныя байкі аб тым, як сьмелыя людзі хадзілі ў Купальскую ноч шукаць кветку папараці, чароўную „кветку шчасьця“, як знаходзілі гэтую кветку і пагібалі потым пад злоснай навалай нячыстае сілы.

Вянкі вышлі страшныя, нязграбныя. Раіса паказала яму, наіўна спытала:

— Ці можна такія пускаць?

У яе голасе гучэлі ноткі любай дзяцінай няўпэўненасьці, яна нібы крыўдавала на самую сябе, што ня можа лепей зрабіць, што такая яна няўмека. Лясьніцкі ў знак сваёй аўторытэтнай ухвалы пацалаваў па некалькі раз кожную яе руку, за што яна з сьмехам надзела на галаву яму абодвы вянкі.

Па добра знаёмай Лясьніцкаму сьцежцы яны спусьціліся ў чорную процьму абрыва. Там глуха, нездаволена хлюпала вада, быццам сварылася на іх за несваячасныя жарты. Ад Дняпра веяла халоднай няпрытульнасьцю, глуха-затоенай здосьцю. І ад таго, што была навакол такая цёмная жудасьць, ад таго, што Дняпро бурчэў пагрозна і гнеўна, — згінуў раптам у абоіх жартлівы настрой, працяліся абое глыбокай, трывожнай сур‘ёзнасьцю. Калі Лясьніцкі запаліў сьвечкі і зірнуў на асьветлены дрыжачым сьвятлом твар Раісы, ён зьдзівіўся выразу яго. Яе вочы былі цяпер глыбокія і зусім чорныя, у іх было нешта далёкае, балючае, нешта ахінутае жудаснай трывогай.

Раіса заўважыла, што ён глядзіць на яе, нібы схапянулася і засьпяшыла яго:

— Давайце хутчэй…

Ён даў ёй вянкі.

— Пускайце разам. Загадайце на каго-небудзь. Калі сыйдуцца, значыць… і вы сыйдзёцеся, а калі разыйдуцца, значыць…

Яна пусьціла вянкі на ваду. Лясьніцкі заўважыў, што ў яе дрыжэлі рукі. Ён зьдзівіўся.

„Няўжо яна сапраўды верыці, гэтым варожбам?“

І мімаволі самаго агарнула нейкая ліпучая жудасьць, сам пачаў з шчырай трывогай сачыць за вянкамі.

Вянкі адплылі на аршын ад берагу і раптам — ці то затым, што былі зьвіты няўдала, ці мо‘ свечкі былі няўдала прывязаны, — але неяк разам, у адзін момант абодвы аганькі пагасьлі.

Здалося, што цемра цяпер стала яшчэ гусьцёей, яшчэ чарней, чымся была дагэтуль. І яшчэ больш стала жудасна, страшна навокал. Хвіліну яны стаялі моўчкі. Потым яна спытала нейкім чужым палахліва-дрыжачым голасам:

— Што гэта значыць?

Ён ня ведаў, што адказаць. Паспрабаваў абыйсьціся жартам.

— Гэта значыць, што вы астанецеся ў ранейшых адносінах: ня сыйдзецеся і не разыйдзецеся.

Вышла недарэчна, суха. І раптам яна схапіла яго за руку, затармашыла, зашаптала парыўчата, захліпваючыся:

— Я баюся… Васіль Данілавіч… Мне страшна, страшна… Пойдзем хутчэй… Васіль Данілавіч…

І працятая нейкім хваравітым жахам яна кінулася ад вады, пачала першая пасьпешна лезьці ўгару, на кожным кроку спатыкаючыся, абрываючыся з крутой сьцежкі, якая ўзьбягала паўскось па абрыву. Лясьніцкі як сіла кінуўся ўсьлед за ёй і якраз упару дагнаў. Яшчэ момант, і яна-б, сарваўшыся з незнаёмае сьцежкі, паляцела ў Дняпро.

Яна сударгава схапілася за яго і ўсё гаварыла, прасіла:

— Скарэй, скарэй… Я баюся… Васіль Данілавіч…

Тады ён узяў яе на рукі і вынес на бераг. Там пасадзіў на траву, сам сеў поплеч, не адпускаючы яе з сваіх абнімкаў, пачаў угаварваць.

— Раіса Андрэеўна… Раіса… Чаго вы… Супакойцеся…

Яна дрыжэла, тулілася да яго і гаварыла вінаватым узрушаным голасам, нібы хацела апраўдацца ці заспакоіць Лясьніцкага.

— Я страшэнна нэрвовая… я нэрвовая… Мне здалося нешта — я сама ня ведаю… Чаму гэта сьвечкі пагасьлі? Вы ня ведаеце, Васіль Данілавіч?..

Ён ёй тлумачыў, што гэта зусім натуральна, што вянкі былі зьвіты няўдала, што сьвечкі ён слаба прыладзіў. Яна згаджалася, сама знаходзіла розныя прычыны, нібы разам з Лясьніцкім і сама старалася сябе ўгаварыць. І потым, калі ўжо, здаецца, зусім супакоілася, раптам прытулілася да грудзей Лясьніцкага і заплакала. Лясьніцкі, поўны глыбокай пяшчоты, гладзіў яе дрыжачыя плечы, браў яе рукі і цалаваў іх, гатовы сам заплакаць ад жаласьці. І не ўгаварваў, а прасіў, маліў яе, каб перастала.

А яна нібы й ня чула яго, нібы й забылася на яго прысутнасьць — плакала ўсё і гаварыла скрозь сьлёзы нешта дзіўнае, незразумелае.

— За што гэта мучэньне… я ня хочу, я не прашу нічога… Нашто гэта страшное, дзікае… Божа мой… што я раблю… Я ня хочу каханьня… мне ня трэба… Нашто гэта? Нашто?..

Ён слухаў яе няскладныя словы, яны гнялі яго сваёй дзікай незразумеласьцю. Здавалася, каб знаў ён, у чым тут справа, каб знаў яе гора, дык-бы здолеў разважыць яго, здолеў-бы яе суцешыць. Каб толькі знаць, у чым тут справа!..

— Раіса Андрэеўна! Раскажыце мне, аб чым вы плачаце… Раіса Андрэеўна!..

Яна раптам змоўкла, падняла галаву. Нібы толькі цяпер заўважыла, што плача ў яго на грудзёх, што ён абнімае, лашчыць яе. Яна моўчкі адхінулася, толькі пакінула сваю руку ў яго руцэ. Так сядзелі колькі хвілін у маўчаньні. Потым яна палягчона ўздыхнула і загаварыла сваім звычайным голасам:

— Я вам многа турботы нарабіла, Васіль Данілавіч. Вы мяне выбачце — я такая дурная, хворая…

Потым, памаўчаўшы троху, весела засьмяялася.

— Сьмешны вы які… Скажыце, Васіль Данілавіч, вы кахалі каго, ці не?..

Ён замяшаўся.

— Як вам сказаць… Я кахаў… Я кахаю, праўда, адну… жанчыну… Я кахаю ўжо некалькі год яе.

— Пакахайце мяне… Добра?..

У яе голасе гучэў ужо звычайны гульлівы задор.

— Я хачу, каб хто пакахаў мяне… Але ведаеце, як я хачу, каб мяне кахалі? Ведаеце?.. Каб той, хто мяне пакахае, забыўся на ўсё, што ёсьць у яго ў жыцьці, апрача мяне, каб ён маліўся на мяне, чакаў, як міласьці, аднае мае ўсьмешкі, каб ён хадзіў за мной, як цень… Я-б зьдзеквалася над ім, я-б яго мучыла, катавала… О, я-б загубіла яго, я-б атруціла яму ўсё жыцьцё, я-б выдумала яму самую страшэнную, самую дзікую кару… Я-б яго ненавідзела, як толькі можа ненавідзець жанчына…

Яна гаварыла гэта з гарачай злосьцю, і ў яе голасё было так многа шчырасьці, што здавалася, нібы ўсе гэтыя пагрозы яна накіроўвае на пэўную асобу, што яна хоча памсьціцца за нейкую крыўду, якую зрабілі ёй самой. Калі кончыла пералічаць яна ўсе кары таму невядомаму нешчасьліўцу, які ў яе закахаецца, яна зноў гульліва засьмяялася, зьвярнулася да Лясьніцкага:

— Ну, як, Васіль Данілавіч, ці згодны вы мяне пакахаць?

І, відаць, дужа зьдзівілася, калі Лясьніцкі раптам адказаў зусім сур‘ёзна і шчыра:

— Згодзен, Раіса Андрэеўна.

— Згодны?

— Так, згодзен.

Яна часінку падумала. Потым зьдзіўлена ўсьміхнулася, яшчэ раз сказала:

— Сьмешны вы, Васіль Данілавіч!

У гэты момант запелі пеўні на вёсцы, абвясьцілі поўнач. Там, дзе гуляла вясковая моладзь, цяпер ясна гарэлі агні, грымеў сьмех і вясёлы гоман. Песень ужо ня чуваць было: відаць, патаміліся дзявочыя галасы.

Лясьніцкі загаварыў у нейкай цягучай задумённасьці:

— Дванаццаць гадзін. Цяпер расьцьвітае агнёвым цьветам папараць. Для аховы гэтае кветкі зьбіраюцца ў лесе ведзьмы, русалкі, чарцяняты. Стары Лясун у іх правадыром, ён тут самы старэйшы. Калі сарве чалавек гэтую заклятую кветку, вакол падымецца страшэнны гвалт, з усіх бакоў пацягнуцца страшныя чарцячыя лапы, таго чалавека заскубуць, затурхаюць, прымусяць выпусьціць кветку. І тады пойдзе па лесе страшэнны д‘ябальскі рогат — узрадуецца нячыстая сіла, што не дапусьціла чалавеку заўладаць шчасьцем. Во, чуеце? Чуеце сьмех?.. Чуеце віск?.. Ха-ха!..

Раіса яго нецярпліва перапыніла.

— Кіньце чмурыць… Я не такая наіўная, каб не пазнаць, як крычыць сава.

На Дняпры плесканулася нейкая рыбіна.

— Чуеце, Раіса Андрэеўна, гэта рыба ловіць вашы нешчасьлівыя вянкі.

Яна засьмяялася.

— Слухайце! Ніколі не ўспамінайце мне пра гэтыя вянкі. Добра?..

Ён згадзіўся. На колькі хвілін запанавала маўчанка. Потым Раіса раптам зьвярнулася да яго, сказала зусім сур‘ёзным, нават нейкім сярдзітым тонам:

— Васіль Данілавіч! Пацалуйце мяне!..

Лясьніцкі асалапеў ад нечаканасьці. Але неяк нязграбна прыцягнуў яе да сябе, пацалаваў у шчаку. Яна нібы раззлавалася.

— Ня так вы, ня ўмееце… Во так трэба, во… во…

І яна пачала цалаваць яго ў вусны, у вочы гарачымі моцнымі пацалункамі.

— Во так… Любы, дарагі… сонца маё… мучыцель… бог мой…

Лясьніцкі ня ведаў, што рабіць. Потым забунтавалася кроў, затуліў галаву пякучы салодкі туман — ён памкнуўся абняць яе, прыгарнуць да сябе. Яна заўважыла, сярдзіта яго адпіхнула.

— Пусьціце, няўмека… Я ўжо пайду дахаты…

Ён праводзіў яе, поўны вострага захапленьня — ён адчуваў сябе глыбока шчасьлівым, У сэрцы прыемна расквітала пачуцьцё бязьмежнай адданасьці гэтай чароўнай дзяўчыне. Ён гатоў быў так пакахаць яе, як яна гаварыла.

Дарогай усплыло было на думкі тое, што павінна адбыцца ўраньні, і стала страшэнна прыкра. Тады ён рашыў расказаць ёй аб тым, што было на вёсцы, што надумалі зрабіць узбушлаваныя сяляне. Яна спачатку слухала зусім няўважна, а потым зацікавілася, пачала сама ўсё падрабязна распытваць. Потым падзяквала. Лясьніцкага неяк балюча кальнуў тон гэтай падзякі. Вышла так, што нібы ён набіўся ёй, як паненцы, сваімі паслугамі, што ганебна даказаў на сваіх вяскоўцаў. Але гэта ўражаньне хутка зацёрлася, і Лясьніцкі вярнуўся дахаты ў добрым, шчасьлівым настроі.

ЯК ВЫШЛА ядранай роснай раніцай раць дзябёлых касцоў — больш, як сто чалавек, куды! — ды як уцялі ўва ўсю шырыню панскае лукі — ад Дняпра да Дняпра, — эх, закіпела вясёлая, дружная праца, разгарнулася магутным махам сіла сялянская — заложная, цяглая.

Ад берага да берага расьцягнуўся пярэсты ланцуг — ідуць адзін за адным станоўка, упорыста, падганяе ліхі, маладзецкі задор.

— Эй, беражыся, пяткі падрэжу!

Вострыя косы ў сялян — самі ўпіваюцца, хрумсаюць смагла залітую мядовай расой траву — толькі спраўляйся махаць усьлед ды адварачваць цяжкія неўвароткія гурбы. Але вастрэй за кос, вастрэй за сталі вясёлыя жарты сялян, званчэй за барвянай зары іх вольны раскатны сьмех. Пад жарты, пад сьмех спарней ідзе праца, ганчэй разьвінаюцца дужыя плечы, шчырэй завіхаюцца рукі. І вось ужо даганяюць, ужо падганяюць адзін аднаго.

— Эй, беражыся, пяткі падрэжу!

Трывожыцца глухая нечапаная сенажаць. Палахліва туліцца травіна да травіны, кветкі, красуні дзікія, з адчайным неўразуменьнем ківаюць галоўкамі — што за бяда, што за насланьне! — дзе-ні-дзе ўзьляціць асалапелая перапёлка, ёй у сьлед — ату! го-го-го! — а над галавой даўно ўжо вяжа кругі хітрая чайка — прыкінулася казанскай сіратой — кі-гі! кі-гі! — быццам во ўжо ўспораць гняздо, во ўжо загінуць яе піскляняты. А тымчасам гняздо тое мо‘ з паўвярсты, мо‘ нават за Дняпром дзе-небудзь. Ой, хітрая птушка гэтая чайка!

Трывожыцца сенажаць, бярэцца дзень сумятлівы, тлумпы, ня будзе спакою нікому. Мышы, жабы, птушаняты малыя, падлёткі — тыя ўцякаюць, забіраюцца ў глыб, у някранутыя нетры травы. Як будуць дакоскі — во будзе пацехі! Апошні лапік няскошанай сенажаці будзе зоолёгічны сад, там зьбяруцца, ратуючыся ад касы, усе прадстаўнікі лугавога насельніцтва. Прыдуць тады малыя хлопцы і завядуць на іх паляваньне.

А горш за ўсіх шчамялям. Абы толькі пачуў каторы касец іх недалужна-завязлае ў траве, тонкае, як валасіна, зьвіненьне, адразу кідае касу, шукае саломінкі і — прапала шчамялёвая праца. Смачны мёд шчамяліны, хоць і ёсьць там яго — адзін сьмех!

А што толькі робіцца з скачкамі, з кабылкамі, з рознымі лугавымі казюлькамі!

Трывожыцца сенажаць, бярэцца дзень сумятлівы, тлумны. І ад гэтай жывой сумятні, ад гэтае агульнае панікі яшчэ весялей працуецца, яшчэ бурней закіпае энэргія, хочацца так разгарнуцца, каб зрабіць больш за усіх, каб усіх перагнаць.

— Эй, беражыся, пяткі падрэжу!..

Андрэй ня ўмее касіць зусім. Ён нязграбна порыць касой, клыча траву, сам увапрэў чыста-ўвесь, а ладу ніякага. Над ім сяляне ласкава падсьміхваюцца, ёй і сам шчыра сьмяецца і сур‘ёзна баіцца, каб не падрэзалі пяткі — з сьмешнай гатоўнасьцю пераступае чаргу кожнаму касцу. А выйсьці з шэрагу ня хоча, пнецца, як сілы хапае, каб вышла што-небудзь, каб налаўчыцца.

Каб не пайшоў быў Андрэй, дык можа-б і Лясьніцкі астаўся ў дварэ. А так ужо неяк было не пайсьці.

Спачатку да болю было няпрыемна. Мучыла сьвядомасьць, што гэта супроць яго думкі, супроць яго волі, гняло настойнае прадчуваньне, што дрэнна кончыцца гэтая справа. Ды яшчэ не даваў спакою назольлівы ўспамінак аб тым, што ўсё расказаў паненцы. Гэта-ж фактычна ён даказаў на сялян, зрабіў дрэнны шпігоўскі ўчынак. І цяпер — нібыта-што — астаецца сярод іх, робіць сам тое, што яны робяць, аб чым паслужна паведаміў паноў. У гэтым была вялікая подласьць — ён гэта ведаў і гэта страшэнна яго турбавала.

Але напружна-разгонная праца, вясёласьць навокал, сьмех, жарты сялян паступова заглушылі гэтае пачуцьцё, вярнулі спакой. Працавалася добра. Ад бяссоннай ночы ва ўсім целе адчувалася млосьць, але не хваравітая, не цяжкая — такая, ад якой хочацца пацягнуцца, магутна распрастаць усе костачкі, зрабіць нейкую напружную патугу. Таму праца сягодня ня толькі была не цяжкая, а давала прыемную слодыч, дзіўна здавальняла патрэбнасьць істоты.

Праз гадзіну ці паўтары пасьля пачатку работы, калі ўжа далёка ў глыб лукі закаціліся густыя пракосы, на сенажаці зьявіўся „Карла“. Ён прыскакаў верхам на сваім шалёным стаеньніку, сьперш пагарцаваў па скошаным, потым пад‘ехаў да сялян, спыніўся ля іх — пануры і грозны, як хмара. Ён правёў разы са два сваім марудным цяжкім поглядам па шэрагу касцоў, потым запытаў ціхім візкім голасам:

— Хто вам дазволіў касіць?..

Усе маўчалі, угупіўшыся ў зямлю, заўзята махалі косамі.

— Хто дазволіў касіць?..

Голас яго ўжо ўзьняўся, набыў мэталічную рэзкасьць.

Нехта азваўся, буркнуў нібы сам сабе:

— Ніхто не дазваляў, самі дазволілі…

Тады яшчэ колькі чалавек падхапілі:

— Вядома, што самі. Хто-ж нам дазволіць? Пайшлі вось дый зачалі.

„Карла“ відаць пачуў у галасох сялян нотку абдуманай, загадзя падрыхтаванай упартасьці. Ён зноў панізіў тон.

— Хто ў вас старэйшы?..

— Усе старэйшыя… Усе… Усе…

— З кім я магу гаварыць?..

— Усе ўмеем, можна з усімі…

Раптам з пракосу вышаў Андрэй і падышоў да „Карлы“. Ён прыняў наўмысна пакорны, сьмяхотна-далікатны выгляд, падышоў, жартліва пакланіўся.

— Паночку! Калі будзе на тое вашая ласка — я магу добра з вамі пагутарыць. Я ня ўмею касіць — бачыце, колькі барод? — гэта ўсё я нарабіў, — але гаварыць я — мастак. У мяне, як і на касе, лапатуха на лапатусе, таму ён можа брынчэць, хоць цэлы дзень. Скажэце толькі, што цікавіць вашу мосьць, я далажу аб усім.

„Карла“ туга ўпяў у яго свой хмуры погляд, быццам хацеў працяць яго наскрозь, каб разглядзець, што гэта за чалавек. Андрэй і вокам ня міргнуў — адкрыта глядзеў у яго чыстымі, поўнымі вясёлай павагі вачмі. „Карла“ паўтарыў яму сваё запытаньне:

— Хто дазволіў касіць сенажаць?..

— Э, паночку! Вы-б лепей спыталі, хто дазволіў расьці гэтай траве, хто дазволіў дажджу яе паліваць, сонцу саграваць, ветру разнасіць яе насеньне… А скасіць — гэта й без дазволу ня трудна… А калі хочаце ведаць, хто нам дазволіў, дык слухайце: атрымалі дазвол мы здалёку, прынёс яго нам лёгкі вецер, перадаў і строга-строга заказаў, каб нікому не гаварылі, адкуль прышоў гэты дазвол. Асабліва, каб не казалі старому пану і яго маладзейшым падпанкам…

Пры гэтых словах нехта сярод сялян пырснуў са сьмеху. За ім другі, трэці, і нарэшце зарагаталі ўсе зычным сьмелым рогатам.

„Карла“ пасінеў ад злосьці. Твар яго сударгава перакасіўся, ён крануў каня і падаўся на Андрэя, пагрозна ўзмахнуўшы бізуном. Андрэй і не зварухнуўся, толькі загарэліся вочы ды з твару зьбегла мяккасьць, асталася напружная цьвёрдая сіла. Ён адну руку выставіў перад сабой, нібы спыняючы панскую прыць, а другой многазначна паказаў на касу, што поплеч з ім была ўторкнута ў дол. На „Карлу“ гэты жэст зрабіў патрэбны ўплыў. Ён ураз асадзіў каня, крута яго завярнуў і паскакаў прэч пад агульны рогат касцоў.

— Ату! Го-го-го!.. Ату!..

Сяляне пацяшаліся, як мага крычалі, тукалі, аж пакуль ён не схаваўся з вачэй. Тады пачалі жвава абгаварваць становішча. Ніхто не сумняваўся, што пачнецца цяпер барацьба, што возьмецца „Карла“ як сьлед. Але ўсе былі за тое, каб цьвёрда — што-б там ні было — стаяць да канца на сваім. Ды яшчэ парашылі як сіла сьпяшацца, каб папярэдзіць панскія захады.

Так у гутарцы, у меркаваньнях прайшло з поўгадзіны. І вось раптам нехта закрычаў:

— Глядзіце, глядзіце-тку! Вун ён куды паляцеў!..

Ніхто ня прымеціў, як „Карла“, ужо мабыць пабыўшы ў маёнтку, пераплыў на пароме цераз Дняпро і скакаў цяпер па тым баку — у напрамку пад станцыю.

— Паляцеў біць тэлеграму некуды. Іш ты, узяўся.

— Набегаецца, накідаецца…

— А мы тымчасам пакосім дый прыбяром. Тады — на, пасьвішчы…

Раптам некаму прышла ў галаву гульлівая, дзівачлівая думка.

— Што, каб яго цяпер ня пусьціць з таго боку. Узяць ды затрымаць тут паром — хай пакрычыць.

Думка ўсім спадабалася. Усё сустрэлі яе дружным рогатам. Зараз-жа вылучылася некалькі чалавек для перамаўленьняў з перавозьнікам Саўкам.

Дзед, калі яму расказалі пра задуманы плян і папрасілі яго дапамогі, здаволена зморшчыўся, засіпеў і скрозь гэты свой недарэчны сьмех праказаў:

— А я засну… Улезу ў будку і буду спаць… Ого, калі я засну… Мяне сам чорт тады не даб‘ецца.

Пасланцы пакаціліся ад радаснага сьмеху.

— Пастарайся, дзядулька. Мы табе за гэта табакі купім.

Дзед махаў рукой.

— Што вы! Што вы!.. Я сам сазнаю… Ого, некалі я любіў падстроіць. Мне — што паны, а ні ў голаве…

І ён, размаўляючы нешта сам з сабой, палез на паром, у сваю будку. Сяляне вярнуліся на луку, пачалі ў нецярплівасьці чакаць, ці скора вернецца „Карла“. Той доўга не забавіўся. Праз якую гадзіну ён ужо пад‘яжджаў к парому. Сяляне настаражыліся, прыслухаліся. Пакаціліся ўсе со-сьмеху, калі пачулі яго нецярплівы крык:

— Паром! Давай паром! Паром!..

— Нічога. Пакрычы, пакрычы, ня трэсьнеш…

Нехта прапанаваў.

— Гайда бліжэй — паглядзім, як ён будзе там захадзіцца.

Усё пакідалі пракосы, пайшлі, пабраўшы косы на плечы, к парому. Падышлі і пачалі жартаваць, сьмяяцца. Той небарака круціўся ўсё на сваім стаеньніку, усё гукаў:

— Паром! Паром!..

А тут спакойна назіралі і, сьмяючыся, рабілі заўвагі.

— Іш, высьцігаецца…

— А голас у яго няхвацкі…

— Вось каб яму нашага Сёмкі голас… Во, гэта голас!..

— Глядзіце, глядзіце, зараз закрычыць…

— А ты адкуль ведаешь?

— Сакунды тыя прышлі…

Але-ткі даўміўся „Карла“ нарэшце, у чым тут штука. Ён адразу завярнуўся, паехаў назад, але, праехаўшы троху, вярнуўся зноў — не заманулася ехаць за пяць ці шэсьць вёрст на другі паром. Ён у нерашучасьці пакруціўся яшчэ з хвіліну на беразе, потым з усяе сілы хляснуў бізуном па каню і з маху ўскочыў у Дняпро.

Адразу сярод сялян сьмех як ветрам здула, Ня гледзячы на тое, што гэта быў вораг, што можа-б кожны рад быў яго пагібелі, — у гэты момант усе мімаволі працяліся павагай. Трэба было мець асаблівую адвагу і спрытнасьць, каб пусьціцца ўплынь праз Дняпро, асабліва ў гэтым глыбокім і быстрым месцы. І мімаволі кожны ўдалы рух ездака сустракалі спачувальнымі ўскрыкамі і цяжка заціналі дыханьне, калі той ледзь-ледзь трымаўся супроць зганяўшай яго ўніз плыні.

Калі-ж „Карла“ нарэшце пераплыў і выехаў на бераг — увесь мокры, завэдзганы — зноў зайскрыўся сьмех у натоўпе, зноў узьвіліся вясёлыя спрытныя жарты.

Тымчасам „Карла“, у лютасьці б‘ючы з усяе сілы каня, паскакаў к парому. Сяляне ў момант сьцямілі, у чым тут справа, захваляваліся.

— Трэба выручыць…

— Не дазволім біць!

— Што-ж ён вінават?

— Гайда к парому!

Але турбота іх была дарэмная, Пакуль яны падышліда парома, „Карла“ ўжо справіўся зьлезьці з каня, узыйсьці на паром, агледзіць кожную шчылінку і, нікога ня ўбачыўшы, зноў узьлез на каня і праскачыў каля іх страшным разьлютаваным д‘яблам.

Сяляне няўцямна глядзелі на паром.

— А дзе-ж Саўка?

Але стары не забавіўся разьвеяць агульнае неўразуменьне. Ён вытыркнуў з будкі сваю калматую галаву і ўвесь аддаўся свайму дзікаму сьмеху-сіпеньню.

— Дзе-ж ты быў, дзядуля?..

— А я… а я… у саломе… х-х-х… чорту вер, яшчэ дасьць бізуна… дык я… схаваўся… х-х-х…

І здаволены сваёй спрытнасьцю дзед качаўся ад нястрыманага сьмеху.

Сяляне пачалі закурваць.

У ТОЙ ДЗЕНЬ палажылі большую палавіну лукі. А назаўтрага, як толькі выцерла сонца сваімі шаўковымі ручнікамі наплаканую начным туманам расу, запярэсьціўся луг морам рознакалёрных істужак — высыпалі з усяе вёскі маладзіцы, дзяўчаты, хлапцы-падшпаркі сушыць сьвежае мурожнае сена.

Вось калі ажыў, апавіўся гульлівым тлумам сонечны луг. Вось калі загрымеў, рассыпаўся ў ясным паветры звонкі сярэбраны сьмех, палілася шумлівай плыньню рознагалосая гутарка. Ведама, баба, калі лапоча языком, дык удвая больш наробіць. А прымусь яе моўчкі рабіць, дык і рукі апусьцяцца ў небаракі.

Мужчынам сёньня не балазе. Апанавалі бабы, прыціснулі плоймай крыклівай — ня зыйсьці проста з пракосу. Бо пападзіся адзін у іх стан — заклююць, заскубуць — хоць трэсьні, дык не адбрэшашся. Абсьмяюць з усіх бакоў, аблаюць — няма куды дзецца. Такая ўжо задзірлівая парода бабская.

К паўдню кончылі мужчыны касьбу. Папалуднаваўшы, узяліся разам з бабамі за сена. Праца пайшла яшчэ спарней, бо адны адных падганялі. Мужчыны падсьміхваліся над бабамі, над іх дробным, няспорным завіханьнем, тыя стараліся ўцяцца, каб мужчын перагнаць, каб асароміць іх, пасьмяяцца над імі. Жарты, заліцаньні хлапцоў да дзяўчат, сяброўская лаянка, сварка — гэта не перашкаджала ў працы, толькі больш распаляла энэргію.

Пачуў сябе вольна цяпер і Андрэй. Цяпер ён быў ужо роўнапраўны з усімі, бо, каб грабці, ня трэба было асаблівае мудрасьці — ня то, што касіць. Ён укладаў у работу ўсю сілу, быў рады, здаволены, як дзіця. Нешта сышоўшыся з Лясьніцкім, ён крыкнуў яму ў глыбокім шчырым захапленьні:

— Васіль, браточак! Каб так век працаваць… Гэта ня праца, а нейкая шырокая прыгожая забава!..

Лясьвіцкі зірнуў на яго і мімаволі залюбаваўся. Ён распарыўся ўвесь, расчырванеўся, ад яго веяла гарачым здароўем, сьвежаю сілай, ён, здавалася, быў увасабленьнем гэтае шырокае, магутнае, як прырода, працы-забавы, гэтага радасна-тлумнага квяцістага дня. А на твары ў яго сьветла іскрылася любая дзяціная радасьць, яснае шчасьце. Гледзячы на гэты твар, хацелася глыбока, добра так засьмяяцца, хацелася нешта зрабіць ласкавае, прыемнае.

Андрэю спазрылася Макрына, і ён жартам пачаў каля яе ўвінацца. Ён усё стараўся дагнаць яе і, калі ўдавалася, рабіў від, што хоча заграбці яе разам з сенам, пагрозна ўзмахваў граблямі. Яна ўцякала з давольным сьмехам і яшчэ доўга сьмяялася здалеку, гарэзьліва бліскаючы сваімі прамяністымі, як чорны топаз, вачанятамі.

Ён жартам гразіў ёй.

— У-у-у, цыганё… Вот зараз я цябе заграбу…

А Макрына і сапраўды была чыстае цыганё. Яна загарэла, засмылела на сонцы, яе звычайны беленькі твар быў цяпер смуглы зусім і больш, як звычайна, было на ім здаровае чырвані. Лясьніцкі спадкрадня да яе прыглядаўся, і бачыў, што яна не паблажэла ні-ні, можа нават і папрыгажэла, але была не такая, як раней, не такая, якая яму падабалася. Ён знайшоў прычыну гэтага ў тым, што яна загарэла, што няма ў ёй ранейшае кволасьці, што цяпер у ёй поўна сытога здароўя, што гэта здароўе і сьвежасьць надае ёй нейкую грубаватую абычайнасьць, робіць яе падобнай на ўсіх іншых вясковых жанчын.

Калі ён глядзеў на яе, калі прад вачмі спакусьліва мільгала яе зграбная, прыема-поўненькая фігурка, у яго загаралася знаёмае палкае пачуцьцё, набягала ў сэрца гарачая хваля пяшчоты. Але гэта ня было ўжо тое, ранейшае. Гэта міналася зараз-жа, як толькі яна зьнікала куды-небудзь з вачэй. І калі бачыў Лясьніцкі, што з ёй жартуе Андрэй, што і яна з ім абыходзіцца ласкава, яму ані-ні ня было прыкра. Ён з спакойным сэрцам глядзеў на іх, любаваўся іх яскравым сьвежым здароўем і нават з усьмешкай думаў:

— Вось была-б добрая парачка.

К вечару прыбралі палавіну лукі. На чыстай, гладкай, як яйцо, палянцы ў прыгожым парадку выстраіліся роўныя зграбныя копы, быццам нарыхтаваліся, каб пачаць нейкую гульню, быццам во-во гатовы сарвацца і пабегчы па чыстаму, гладкаму, замітусіцца ў лёгкіх павеўных скоках.

Шэрай гадзінай сяляне вярталіся ў вёску. Дзяўчаты сьпявалі песьні, хлопцы круціліся каля іх, нахабна ім бунтавалі, старэйшыя вялі зладную, давольную гутарку.

У той вечар на вёсцы доўга ня спалі — не даваў спаць узьняты дружны настрой, які астаўся ад дзянной працы, не хацелася расхадзіцца па хатах, хацелася быць разам, укучы. Некаторыя паляглі аж калі пеўні запелі. Ляглі, каб праз якіх дзьве-тры гадзіны падняцца і зноў распачаць цяжкую сялянскую працу.

На другі дзень кончылі ўсё. Надвячоркам хадзілі паміж коп, любаваліся ўдалым, зялёным, як мурог, сёнам і меркавалі, як-бы спрытней і скарэй падзяліць, каб заўтра ўжо можна было звазіць у пуні. І, прышоўшы на вёску, доўга яшчэ гаманілі аб гэтым, нават сабралі формальную сходку. На сходцы выбралі пяць надзейных чалавек, якім далі поўную волю падзяліць так, як яны знойдуць патрэбным і справядлівым.

А назаўтрага зранку прыехалі з павету салдаты і агітатар. Агітатар сабраў сход і паспрабаваў зацягнуць песьню аб небясьпецы свабодзе і рэволюцыі, аб анархіі і бальшавіках, аб непарушным праве ўласнасьці, аб устаноўчым сойме і г. д. Ён гаварыў хвілін пяць, а потым яго прагналі. З салдатамі-ж справа вышла горшая. Іх прагнаць было трудна, бо ў іх былі вінтоўкі. А салдаты самі прагналі ўсіх-чыста з лукі, і потым надта блізка не падпускалі.

З паўдня прыехалі панскія падводы і пачалі забіраць гатовае сена. Бясьсільныя супроць узброенай сілы хадзілі вакол зьбянтэжанай гурмай сяляне і з горкай дасадай глядзелі, як звозяць у пракляты маёнтак плады іх трохдзённае працы. З кожным зьвезеным возам расло ў сялянскіх грудзёх абурэньне, закіпала сэрца агнёвай злосьцю — гатовы былі кінуцца ў бойку, учапіцца хоць за гэта апошняе, што яшчэ асталося. Але што-ж зробіш з голымі рукамі супроць салдацкіх вінтовак? Прабавалі пагаварыць з імі падобраму, падыходзілі, завадзілі сяброўскую гутарку, распытвалі пра іх несамавітае салдацкае жыцьцё. Тыя абыходзіліся ласкава, ахвотна гаманілі з сялянамі, але кожны раз, як толькі закідвалі сяляне ў бок таго, каб як-небудзь неўспадзеў дапусьціць іх да сена, — салдаты нязьменна прымалі сур‘ёзны выгляд і з паважнай таемнасьцю ківалі галовамі:

— Э не… Цяпер у нас строга. За гэта нам будзе — ведаеце што?.. Ну дык і не кажыце нават…

Па луцэ гарцаваў на дзіка-ўсьпененым стаеньніку „Карла“. На яго хмурым твары густа застыгнуў быў цень трывожнай руплівасьці — ён нібы ня бачыў ні сялян, ні салдат, нічога навокал, аддаўся цалком распарадкаваньню падвод, якія нязьлічонай плоймай усё наяжджалі на луг. Знаў хітры „Карла“, што калі ня возьме за дзень, дык — памінай, чым звалі. Пад аховай ночнае цемры лягчэй распаляюцца пачуцьці, глыбей ахапляе адчай і адважнасьць. Уначы і салдаты могуць астацца бясьсільнымі.

Нібы пад павевам якога заклятага ветра, агалялася гладка лука. І гэтая чыстая гладзь, гэты быстры разгон зялёнай роўнядзі, які звычайна робіць уражаньне нечага прытульнага, пасьвяточнаму прыбранага, — цяпер раздаваўся халоднай пустэчай, невясёла, нудна блішчэў голай лысінай. І крышылася сэрца сялянскае ад вострай роспачы, ад турботнае думкі пра нямінучую бяскорміцу, пра заклятую спрадвечную нястачу. А разам з роспаччу разбухаў у сялянскіх грудзёх магутны, заложны гнеў — ня хвілінны выбух разьюшанай злосьці, а сапраўдны гнеў, корні якога ў даўнай, як сьвет, нянавісьці, захаванай глыбока-глыбока ў сялянскіх сэрцах.

„Карла“ свайго дабіўся. К захаду сонца не асталося на сенажаці ні жменькі сена — чыста было, як падмецена.

На вёсцы ішла замятуха. Хадзілі ўсе злосныя, раздражнёныя, у гутарках ня было ранейшае зладнасьці, усе гатовы былі адзін з адным грызьціся, завадзіць бяспрычынную сварку. Павылазілі цяпер з сваіх мярлог багатыры ды іх падлізы-прысьпешнікі, што былі супроць памыканьня на панскую ўласнасьць, хадзілі цяпер, здаволена пазадзіраўшы насы, зларадасна выгаварвалі:

— А што? Пайшлі супроць закону, супроць парадку? Папрацавалі тры дні на пана, а ён і дзякуй не сказаў…

Лясьніцкі адчуваў, што ён з большым правам, чым хто другі, можа напамянуць аб правільнасьці сваіх разважаньняў, аб перасьцярогах сваіх, якія поўнасьцю спраўдзіліся, але тактоўнасьць не дазваляла яму раскалупваць сьвежую больку сялян. І, апрача таго, як гэта ні дзіўна, а цяпер, калі ўсё ўжо кончылася, ён ані-ні не адчуваў свае перамогі, свае, здаецца, зусім бясспрэчнае справядлівасьці. Наадварот, цяпер чамусьці пачынала здавацца яму, што іначай і быць не магло, што ўсё гэта павінна было стацца, што ўсутнасьці ня было тут ніякай памылкі, і яшчэ адчувалася — глуха, інстынктам, — што гэта не канец, што будзе, павінен быць яшчэ нейкі працяг гэтае справы.

А сярод сялян пад уплывам злосна-насьмешлівых дапіканьняў багатыроў расло цёмнае, нядобрае нездаволеньне. Пачыналі загаварваць аб тым, што нехта зьвёў, што нехта наўмысьля падбухторыў на гэту дрэнную справу, што каб ня тыя заводцы, дык-бы спакойна купілі ў пана луку, потым-бы раскапалі, суд завялі, калі сапраўды ёсьць якія матар‘ялы. Спачатку нездавольненьне гэта бурліла глуха, затоена, потым высьлізнула раптам на поверх і загарэлася агнём вострага абурэньня. Асабліва моцна ўзьнялося абурэньне назаўтрага ўраньні, калі за бяссонную ноч выела нутро сялян пякучая дасада, дакраю змучыла сэрца бясплоднае едкае каяньне. Ураньні абурэньне ўвабралася ў пэўную форму і знайшло сабе об‘ектаў. Гэтымі об‘ектамі аказаліся Аксэнта, Рыгор і Андрэй. Асабліва расла злосьць супроць Андрэя — мабыць таму, што чужы ён, наездны, што ня мае нічога супольнага з вясковай сялянскай сям‘ёй.

Раніцай прышоў да Лясьніцкага Аксэнта. Па яго важнаму, урачыста-трывожнаму выгляду Лясьніцкі адразу ўцяміў, што нешта здарылася, або можа здарыцца. Аксэнта чамусьці пачаў распытваць у Андрэя, што ён яшчэ меціць тут, на вёсцы, зрабіць, калі рыхтуецца ехаць у горад, ці многа ў яго з сабой рэчаў. Калі, нарэшце, Андрэй, зьбіты з панталыку гэтымі дзіўнымі распытваньнямі, проста, адкрыта запытаў у яго, чаго ён хоча, к чаму вядзе гэту гутарку, дык Аксэнта дасадліва зморшчыўся, зрабіў від, што яму дужа-б не хацелася пра гэта казаць, і наўмысна бязуважным тонам зазначыў:

— Там нешта гавораць мужчыны… сабраліся туды, пад той канец… Хто іх ведае, каб чаго ня было… дужа злосныя ўсе, на мяне тож плятуць нямаведама што, але я не баюся, мяне не крануць… Больш за цябе, Андрэй, зачапіліся… Дык я — каб ня вышла чаго нядобрага…

Андрэй ураз сьцяміў, у чым справа. Ён спакойна ўсьміхнуўся, быццам ня прымеціў тут нічога важнага, быццам для яго гэта — глупства адно. Але Лясьніцкі заўважыў, што ўсьмешка гэта пустая, надворная, што за ёй рэзка цямнее сур‘ёзная напружна-пасьпешная думка. Дзіўныя сталі вочы Андрэевы — быццам чужыя, далёкія, адцятыя ад усяго выразу твара, ад гэтае спакойнае бязуважнае ўсьмешкі. У іх і ўбачыў Лясьніцкі агоньчык трывожнае думкі.

— Можа, Васіль, пройдзем туды, ці што?..

Аксэнта спалохана замахаў рукамі.

— Што ты? Ня лезь, калі цябе яшчэ не чапаюць… Ого, пайсьці туды…

Перасьцярог і бацька Лясьніцкага:

— Чорт ім вер… Народ такі, што ў злосьці зробіць што-хоця… Народ цяпер стаў дужа гняўлівы.

Андрэй устаў, пахадзіў нэрвова па хаце. Потым падышоў да Лясьніцкага, зірнуў у твар яму дзіўна ўглыблёнымі некуды ў нутро вачмі. І ўсьміхнуўся.

— Ну як, Васіль, ты пойдзеш са мной туды?.. Калі пойдзеш, дык — гайда…

Аксэнта з бацькам яшчэ браліся ўгаварваць. Лясьніцкі моўчкі надзеў шапку — чуў, што цяпер не ўгаворыш Андрэя. Аксэнта тады таксама пасунуўся ўсьлед.

Сяляне сустрэлі іх злосна-напятым маўчаньнем. Гэта было самае горшае, бо ставіла ў нейкае тупа-недарэчнае становішча. Невядома, што яны думаюць, аб чым толькі што была гутарка і як, за што зачапіцца, каб не стаяць у прыкрым бязглуздым маўчаньні.

Сяляне скупіліся былі каля нечае хаты, Галоўныя заводцы сядзелі на прызьбе, а рэшта стаялі наўкола бязладнай гурмай. Як убачылі іх, неяк самі па сабе раздаліся, так што адкрыўся вольны прахон да самае прызьбы. І вось тут вышла нечаканае, дзіўнае. У той час, як Лясьніцкі, поўны трывогі і страха, прыцёрся з крайку да сялянскага натоўпу, Андрэй сваёй сьмелай, развальнай хадою прайшоў праз адкрыты прахон, падышоў да прызьбы і моўчкі, адным знакам рукі, папрасіў пасунуцца, даць яму месца. Гэта вышла так неспадзявана, што яму сапраўды далі месца, нават некаторы ўстаў, каб зволіць яго. Андрэй сеў пасярод, азірнуў усіх строгім, сур‘ёзным поглядам і загаварыў зусім проста, абычайна, быццам гэта тут ішла ціхая гутарка пра надвор’е, пра ўраджай і ён між іншага выказваў свой погляд. Па тону яго голаса ніяк ня можна было падумаць, што гэта ён гаворыць пра сябе, што гаворыць у вочы злосна абуранай грамадзе, якая можа гатова разарваць яго на шкумацьце. І яшчэ было поўна ў гэтым голасе глыбокай, упартай праканаласьці, якая неяк гвалтам прымушала кожнага на хвіліну зацяць сваё пачуцьцё і цьвяроза, бесстаронна падумаць.

Ён сказаў:

— Я зусім не вінават, што так вышла. Вы мяне спыталі, і я расказаў пра тое, што знаў. Так? Калі-б і цяпер спыталі, я сказаў-бы тое самае… Я ў гэта веру ўва ўсё, перакананы ў гэтым… Вось, падумайце…

Тут ён зрабіў невялічкую — на адзін момант — паузу і кончыў зусім ціха, задуменна гледзячы некуды ў бок, быццам гаварыў не сялянам, а сам з сабой меркаваў…

— Каб на адзін дзень пасьпяшыліся, усё-б абышлося добра… Папярэдзіў, сьцерва… даў тэлеграму… Не дагадаўся ніхто — можна было паехаць каму, падняць там гармідар, затрымаць на які дзень… Каб адзін толькі дзень…

Хвіліну сяляне маўчалі. Нявідны, нячутны ішоў пералом у іхнай сьвядомасьці, пераключаўся ток нэрвовай напружнасьці ў новы, адкрыты Андрэем, напрамак. Пачалася разрадка нявыразнымі бурклівымі праклёнамі, невядома куды, на каго скіраванымі.

— Во, каб на яго ліха…

— Ах ты, чортава хара…

— Каб цябе агні…

Нехта замацаваў нечакана-гучным і таму на дзіва ўдалым матам. І тады разьлілося, расплылося ў злосна-ўзрушаную, густа-перамяшаную з лаянкай гутарку людзкое абурэньне. Было два асноўных напрамкі ў гэтай гутарцы: жалкаваньне аб тым, што ня справіліся парой прыбраць, што не ўцяліся так, каб зьвесьці ў той дзень, як саграблі, і другі — гнеўныя праклёны, злосная лаянка па адрасу пана. Андрэй ужо быў асяродкам ажыўленьня, ужо сяляне забыліся на нядаўны гнеў, ужо прыслухоўваліся да яго з даверлівай павагай. І невядома: ці то само па сабе так вышла, ці то Андрэй спрытна ўзьвёў на гэта сьвядомасьць сялян, але сярод іх радзілася і буйна ўзрасла нейкая фатальная ўпэўненасьць, што гэта не канец, што яшчэ будзе працяг — сур‘ёзны, грозны працяг, што яшчэ стрэнуцца з панам, яшчэ скрыжуюцца іхныя шляхі.

А пакуль што, выгаварыўшыся, разышліся сяляне, пацягнуліся — панурыя, злосныя — касіць свае худыя аборкі ды думаць, ламаць галаву, як выкручвацца сёлета з кормам, як пражывіць сваю небагатую скаціну.

ЗАВІЛАСЯ чорнай жудаснай хмарай трывога. Адкуль узьнялася яна, хто нанёс яе ў глухія ціхія вёскі — невядома, але з кожным днём, з кожнай гадзінай гусьцела чорная хмара, і цень яе слаўся наўкола глухім хваляваньнем, разьбягаўся ва ўсе бакі дзіўнымі, часам зусім недарэчнымі чуткамі-пагалоскамі. І трудна было нават пазнаць, чаго больш у гэтай трывожнай сумятні, у глухім хваляваньні сялянскіх думак: ці грубых, напоўмістычных надзей на нейкае вялікае палягчэньне, на нейкую вялікую зьмену, якая адкрые прасьвет у сялянскім жыцьці, прынясе сялянам доўгачаканае шчасьце, ці чорных прадчуваньняў чагось нядобрага, страшнага, што насуваецца аднекуль грузнай навалай, што яшчэ больш зацямрыць і без таго поўнае мроку жыцьцё селяніна. Бадай што было больш другога, бо дахадзілі да вёсак страшныя чуткі-вястункі, якія глушылі ўсе ружовыя надзеі, давалі багатую страву чорным прадчуваньням.

На фронце ішло ўва ўсю руйнаваньне расійскае арміі. Ужо дало свае вынікі бязглузда абвешчанае Керанскім наступленьне. Немцы прарвалі фронт, зноў пацякла кроў, зноў паляглі тысячы перапранутых у вайсковыя шынэлі сялян і рабочых. Пайшлі чуткі аб магчымым вялікім наступленьні немцаў, аб забраньні ўсяе Беларусі, аб падрыхтоўцы да эвакуацыі.

У Ленінградзе крывавай зданьню прайшлі славутыя Ліпеньскія дні, усьлед за імі разгарнуўся дзікі разгром рабочых, якія ішлі за бальшавікамі, самых бальшавікоў. Пайшлі нязьлічоныя арышты, ператрускі, цкаваньне, разьвінулі сваю крывавую жандарскую работу разьюшаныя юнкяры. Контррэволюцыя відочна расла, узмацнялася, пагражала захлынуць, задушыць усе дасягненьні лютаўскай рэволюцыі. У адказ на гэта па гарадох расло абурэньне рабочых, яны ўсё больш і больш праціналіся рэволюцыйнымі настроямі, якія кожны момант маглі пераліцца ў грозную крывавую чыннасьць.

Усё гэта даходзіла ў вёску ў перакручаным выглядзе, аброслае карой фантастычных выдумак, перавялічэньняў, усё гэта сыціла тую трывогу, якая зьвінулася, навісла над сялянамі чорнай жудаснай хмарай.

У Зяленічах не затуплялася вострасьць абурэньня, узьнятага выпадкам з лукой. Новыя чуткі, новыя весткі няўпынна яго падагравалі, не давалі забыцца на цяжкую, нясьцерпную крыўду. І дзейкалі ўсё, пагаварвалі сяляне аб нечым неадступна-турбуючым, аб нечым няскончаным і пільна патрэбным.

Андрэй усё яшчэ жыў у Лясьніцкага. Але з Лясьніцкім ён бачыўся рэдка і мала зусім гаварыў з ім. Ён блізка што ня стыкаўся ў хаце, усё лётаў недзе — вечна рухавы, спакойна-руплівы, вечна вясёлы. Нязьменным яго спадарожнікам быў цяпер Рыгор. Яны з ім езьдзілі некуды па суседніх вёсках, нешта рыхтавалі, нешта заварвалі. Рыгор цяпер менш заядаўся, чым раней, менш было ў ім ужо той едкай крыклівасьці, таго наўмысна-раздутага сарказму. Затое цяпер зьявіўся ў яго новы гатунак амбіцыі: ён напусьціў на сябе таемную, глуха зацятую сур‘ёзнасьць і насіў яе на твары з нейкім асаблівым фасонам — задраўшы нос, на ўсіх паглядаючы з лёгкай паблажкай.

Аднаго разу Лясьніцкі жартам запытаў у Андрэя:

— Ну як у цябе з харчамі? Ці многа ўжо закупіў?..

Андрэй весела засьмяяўся, адказаў, хітра міргнуўшы вокам:

— Я, брат, усё збожжа, якое купляю, тут-жа і сею — не магу трымаць пры сабе, такі ўжо характар.

А наогул Лясьніцкі ня вельмі стараўся выведаць у Андрэя, што ён робіць, дзе шалаецца, — у Лясьніцкага было досыць свайго клопату. Апошнія падзеі ўзьнялі ў ім новы магутны віхор душэўнае сумятні, паставілі перад сьвядомасьцю тую знаёмую — глухую, як сьцяна — няўцямнасьць.

Лясьніцкі адчуваў рост наўкола чорнай трывогі, яна й да яго датыкнулася сваім поўным незразумелае жудасьці ценем. Ён чуў, што нешта расьце, паўстае, узьнімаюцца нейкія сілы, набліжаецца новая грозная барацьба, чуў, што жыцьцё цяпер неяк трагічна стала на мёртвы пункт, з якога павінна сыйсьці, пакаціцца — туды ці туды. Але ў гэтым росьце сіл, у набліжэньні нечага нямінуча-магутнага ня бачыў Лясьніцкі яснасьці і — самае страшное — ня бачыў сабе месца.

Каб ня знаць гэтага, каб ішло ўсё глуха, цёмна, каб не прымячаць свайго трагічнага становішча! А то-ж чуваць, ясна чуваць, што нешта ідзе, набліжаецца, што гатоў зашумець бурлівы, можа крывавы баль, і ён ня будзе ў ліку запрошаных, ён можа будзе стаяць і глядзець пад вокнамі.

Андрэй будзе запрошан. Той сам наб‘ецца, той гатоў ужо сам запрашаць на гэты наступны баль. Можа будзе запрошан і Рыгор. І Аксэнта, напэўна. Яны ўсе маюць месца, бо ўсе цямяць сэнс таго, што разьвінаецца: Андрэй — разуменьнем, а тыя — сваёй прастатой, інстынктам.

Здаецца, чаго-ж яшчэ прасьцей: калі ня знаеш, ідзі ды спытай. Падыйсьці да Андрэя ды запытаць:

— Скажы мне, браток, як ты знайшоў сабе месца, і ў чым сэнс таго, што вакол робіцца?

Андрэй раскажа, і будзе ўсё ясна, і ня будзе няўцямнасьці, і тады ўссадзіць на лоб, як той Рыгор, фасон наіўна-важнай амбіцыі і хадзіць, нос задраўшы.

Але Лясьніцкі ня можа спытацца, не дазваляе прыроднае самалюбства, замкнёнасьць. Ды ўсё роўна, хоць-бы і спытаўся, хоць-бы і расказаў Андрэй ці хто-небудзь — усё-роўна веры ня йме — не здаволіць тое простае, яснае, што здаволіла Аксэнту й Рыгора, а ў чужых мудраваньнях ніколі не знайсьці адказу на глыбокія, у самой істоце закладзеныя запытаньні.

І мучыцца Лясьніцкі ў нязбыўных сумненьнях, згрызотах, і гняце, прыціскае глухая, як сьцяна, няўцямнасьць.

А да ўсяго гэтага яшчэ далучылася другое, сардэчнае. І тут пайшло неразборнае заблытаньне, і тут стаў прад зачарованым раздарожжам.

У апошнія дні ўстрасянулася тое застыглае, закаржэлае, што было з Макрынай. Растапілася ад раптоўнае хвалі гарачага жалю і, здалося, уваскросла ў поўнай ранейшай глыбокасьці, у ранейшай сьвежасьці і харастве. І пераблыталася ў дзіўны клубок з тым шчымлівым, трывожна-радасным, з тым, што ўзьняла ў сэрцы паненка Раіса.

Лясьніцкі нешта рабіў на гумне, калі прыбегла Макрына — бурна радая, усхваляваная. Яна, небарака, ад радасьці зусім забылася, што не ў абычайнасьці гэта — скакаць, весяліцца, калі прышла такая жалобная вестка.

Макрына пабыла ўжо ў Лясьніцкага ў хаце — яна перш-на-перш да яго кінулася — і ўжо адтуль прыбегла на гумно. Яна адразу хацела павіснуць у яго на шыі, але ўбачыла, што ён сур‘ёзны (ведама — думкі ўсё, разважаньні), дык яна ўтупілася і, як магла, скомчыла сваю радасьць. Нават надала свайму голасу троху жаласнасьці, мабыць успомніла-ткі, якога гатунку гэта нечаканая вестка.

— Васіль… ці чуў ты… Забілі-ж майго, прышла сёньня карта…

І замоўкла. І ён маўчаў, ня ведаў, ці яму радавацца, ці не. І наогул ня ведаў, што цяпер трэба рабіць, бо было гэта зусім нечакана. Першая думка ў яго была такая: чаму гэта раней ён ніколі не падумаў аб гэтым, хоць гэта можна было чакаць, гэта заўсёды магло здарыцца. Потым ён чамусьці палічыў патрэбным спытацца:

— Дзе забілі?

Яна шчыра і проста адказала:

— А хто яго ведае.

І зноў маўчалі. Потым Макрына сьцеражліва азірнулася наўкола і сказала яму таемным шопатам:

— Я дык дужа рада-ай-яй!.. А трэба паказваць від усім, што жалкую — я ведаю… А то засьмяюць!

Лясьніцкі неяк няўважна і сумна ўсьміхнуўся. Ён напружна думаў, меркаваў, ці добра, ці дрэнна гэта яму, што так здарылася. Усё выходзіла неяк, што дрэнна. Расло ў нутры пачуцьцё нейкай зьвязанасьці, няволі, і тады чамусьці мільгаў у ваччу вобраз паненкі Раісы — рабілася страшэнна прыкра, і шкода чагосьці, і — нямаведама што…

А Макрына пастаяла-пастаяла ды зноў зазначыла — на гэты раз у нейкім задуменным захапленьні:

— Цяпер-жа я зноў, як дзяўчына… Як гэта хвацка!.. Вольная, як птушка ўсё-роўна… Буду рабіць, што хачу, і ніхто мне слова ня скажа.

Лясьніцкі дасадліва яе перабіў:

— Ат, знайшла чаго радавацца…

Ён сказаў гэта проста таму, што быў заняты думкамі, і яна бунтавала яму. А на Макрыну гэтыя словы зрабілі вялікае ўражаньне. Яна палахліва зірнула на яго шырокімі, поўнымі балючага неўразуменьня вачмі і ціха спытала:

— Васілёк! А ці ты ня рад?..

Ён яе супакоіў, але вышла суха, няшчыра.

— Чаму ня рад. І я рад — ня менш за цябе. Але нашто-ж гаварыць аб гэтым?..

— А чаму не сказаць? Хіба нам трэба адзін перад адным хавацца…

Яго кальнуў гэты няўмысны дакор. І яшчэ больш напяў нейкую брыдкую ўпартасьць, што мімаволі стаўплялася ў нутры. Хацелася спрачацца — дасадліва, раздражнёна, каб укалоць, памучыць.

— Не заўсёды трэба крычаць аб тым, што адчуваеш. Часамі гэта бывае дзіка і не да рэчы… Разумееш?..

Замест адказу яна зноў зьдзіўлена і палахліва зірнула на яго.

— Чаго ты злуешся, Васілёк?

Ён сабраў усе сілы, пастараўся ласкава, ветла ўсьміхнуцца.

— Гэта я так… Настрой у мяне такі нядобры. Давай вось сядзем тут, пагамонім.

Яны селі на таўстую калоду, што ляжала пад сьцяной гумна, у цяні старой разложыстай бярэзіны. Макрына пачала наіўна лапатаць аб сваім далейшым жыцьці, будаваць розныя пляны. Ён няўважна, суха падтакваў, а сам думаў сваё — прыводзіў да ладу свае меркаваньні, усё стараўся ўсьвядоміць тое, што адбылося, унітаваць яго ў звычайны ход свайго душэўнага жыцьця.

А Макрына ўсё больш і больш ажыўлялася, сама захапляючыся сваёй гаворкай.

— А праз год пайду замуж… Можа-ж хто знойдзецца, каб узяць… мо‘ яшчэ спазруся каму…

Яна на хвіліну змоўкла і зірнула на яго з хітраватай усьмешкай. Яна была пэўная, што ён разумее яе, што ён так, як і яна, з непасрэднай прастатой вырашыў ужо пытаньне далейшых іх узаемаадносін, што і для яго цяпер справа толькі ў тым: калі, праз колькі часу.

Ён пасьпяшыў згадзіцца:

— Так, так… Бязумоўна…

— А пайду я замуж за добрага, за прыгожага… А кахаць я буду яго — у-ю-юй!.. А ён мяне можа ня будзе кахаць…

— Так, так… бязумоўна…

Яна зьдзіўлена ўтаропілася ў яго.

— Як ты кажаш? Ня будзе?..

Ён сьцяміў, што не патрапіў. Напружыў памяць і па чыста мэханічных адбітках гукаў дабраўся да сутнасьці таго, што яна сказала. Каб супакоіць яе, моўчкі абняў за плечы, прытуліў да сябе і пацалаваў у галаву. А сам з жахам думаў:

„Гэта-ж я няшчыра… Гэта-ж я сьвядома яе падманьваю…“

Рабілася страшэнна прыкра, няёмка. І чым больш думаў аб гэтым, чым больш крытычна глядзеў на свае пачуцьці, тым глыбей адчуваў халоднасьць да Макрыны, тым мацней урастала ў сьвядомасьць пераконаньне, што ўсё кончана, што няма больш пачуцьця, няма пяшчоты. А ў той самы час нечым яшчэ глыбейшым, яшчэ больш об‘ектыўным сачыў за гэтым пераконаньнем і здавалася, што ўсё тут выключна ад думак крытычных, што ён сам штучна стварае гэтае пераконаньне, што каб здолеў зірнуць на яе непасрэдна, без мудраваньняў, без загадзя нарыхтаванае крытычнае меркі, дык і было-б, як раней, вярнулася-б пачуцьцёвая сьвежасьць.

Тымчасам Макрына лапатала-лапатала ды раптам змоўкла. Лясьніцкі, інстынктыўна заўважыўшы гэта маўчаньне, зірнуў на яе і здрыгануўся.

Макрына ўпарта глядзела на яго, быццам пільна-пільна прыглядалася, быццам не пазнавала. Вочы яе — шырокія, цёмныя — раскрыліся чорным прадоньнем, і ў гэтым прадоньні застыгнуў дзікі адчайны спалох. Быццам яна, захопленая сваёй гутаркай, сваімі лятуценьнямі, не заўважыла, як да яе набліжалася нешта страшное, жудаснае, і толькі тады, як ужо падышло, як стала перад самымі вачмі, — толькі тады ўбачыла і скамянела ад раптоўната жаху.

Лясьніцкі ўстрывожыўся.

— Чаго ты, Макрына, слухай?..

Яна яшчэ момант маўчала, быццам убірала ў сябе да канца тое новае, страшное, што раптам паўстала прад яе сьвядомасьцю. І потым, нічога не здказаўшы яму, адвярнулася і заплакала цяжкім сударгавым плачам.

Лясьніцкі дагадаўся: гэта яна зразумела нарэшце, пачула інстынктам сваім, што дарэмны яе лятуценьні, што тое, у чым яна так шчыра была ўпэўнена, што лічыла ўжо канчаткова вырашаным, што яно цяпер далей, чымся было калі-небудзь, што адкрылася новае — сухое і жорсткае.

І вось тут Лясьніцкі раптам убачыў яе — непасрэдна, проста, як бачыў некалі раней, убачыў яе — любую, слаўную, так глыбока і проста, падзяцінаму адданую яму, і стала страшэнна шкода яе, захлынулася нутро хваляй агнёвага сораму, пачуў усю глыбіню, усю горкасьць крыўды, якую гатоў быў зрабіць ёй. І вось тады ўваскросла тое ранейшае, агарнула грудзі магутным агнём, — зноў кахаў яе, зноў поўніўся глыбокай, сьвежай пяшчотай.

Ён забыўся на ўсё-чыста, забыўся, што іх тут могуць убачыць, што потым будуць сьмяяцца — у гарачым экстазе стаў перад ёй на калені, узяў яе грубаватыя запрацаваныя рукі і цалаваў іх бясконца, абнімаў, цалаваў калены яе, і гаварыў у нейкім салодка-балючым забыцьці:

— Я пакрыўдзіў цябе… родная… я вінаваты, ну я ведаю, што вінаваты… любая, я пакрыўдзіў цябе… я цябе люблю, да-душы люблю… ты — добрая… ну, даруй… я буду дужа-дужа любіць… дарагая…

Яна спалохана вырывала рукі, адхілялася ад яго, быццам баялася яго прыткненьняў, і ледзь выгаварвала скрозь спазмы сударгавага плачу:

— Не-не. Я-ж… ня ведала… Я думала… так… як было… Я гаварыла… А ты… ты ня слухаў… ня любіш… хай сябе… ня трэба…

А праз колькі хвілін, заспакоіўшыся ў пяшчотных абнімках Лясьніцкага, яна раз-по-раз усхліпвала і гаварыла ўжо другім — глыбокім ад шчасьця, млява-цягучым голасам…

— Ты ня кідай мяне, Васілёк… я прывыкла так… мне ўжо здаецца, што ты — мой, родны… Нашто нам кідаць адзін аднаго? Ці-ж нам дрэнна ўдвух… Га? Ці дрэнна?.. Ну, вось… Дык і будзем так… кахаць адзін аднаго… Ну, пацалуй мяне… яшчэ пацалуй…

Потым яны пайшлі к Дняпру, к старому вернаму сьведку свайго каханьня, селі над кручай, над сівым, разагрэтым ад сонца прадоньнем і вялі ціхамірную гутарку, снавалі ціхія ўзоры шчаснае будучыні. Лясьніцкі ўсё абарачваў да сябе яе твар і глядзеў у яго, прыглядаўся. І пазнаваў яе — сваю ранейшую Макрыну, дзівіўся, як гэта яму здалося было, што яна зьмянілася, стала не такая, якая яму падабаецца. А Макрына была рада, што ён глядзіць на яе, любуецца яе хараством, — яна ўвесь час здаволена, ціха сьмяялася.

У гэты час было Лясьніцкаму ўсё зусім простым і ясным. А блытаніна пачалася ўначы, калі ў тлумным бяссоньні бясконцым калаўротам закруціліся ліхаманкава-яскравыя вобразы, калі агарнулі яны нутро цяжкім замяшаньнем.

Паўстаў тады ў уяўленьні Лясьніцкага вобраз паненкі Раісы і сьмела ўварваўся ў тое зладнае, добрае, што было зацяплілася ўдзень. Усю ноч у яскрава-тлумным трызьненьні мітусіўся гэты сьмела-прыгожы вобраз поплеч з вобразам ціхай Макрыны, а часам сплятаўся з ім, урастаў у яго, так што не пазнаць было, ці гэта лунае ў ваччу любая ўсьмешка Макрыны, ці гэта ўжо сьмела, задорна ўсьміхаецца гордая паненка. А то дык у глыбокіх чорных вачох, так прыгожа налітых чыстай сьлязой, раптам загарыцца, засьвеціцца нешта зялёнае, вострае — і ўжо ня чорныя ціхія вочы, а гарэзна-бліскучыя вочы паненкі Раісы — і цягнуць да сябе, зачароўваюць сваім магутным зьмяіным агнём. І зьвініць у вушшу звонкае, поўнае насьмешлівага задору контральто:

— Палюбіце мяне… Добра?.. Ну як, ці згодны вы мяне палюбіць?..

І баляць салодкім болем на вуснах тыя гарачыя, палкія пацалункі.

Усю гэту ноч правёў быў Лясьніцкі ў ліхаманкавай сумятні, і асталася гэта сумятня на доўгі час, пераплялася шчытным, неразьвязным вузлом з ранейшай трывогай, зьлілася ў адну глухую, як сьцяна, няўцямнасьць.

ЗДАРЫЛАСЯ гэта напярэдадні нейкага сьвята. Ніхто не чакаў гэтага, ніхто мо‘ і ня думаў, што так абернецца справа, але чамусьці і ня зьдзівіўся ніхто, быццам было гэта зусім натуральнае зьвяно ў ланцугу тых падзей, якія настойна вялі да нечага неадступнага, новага, якія сваім фатальна-прысьпешаным чаргаваньнем фактычна й зьвівалі чорную хмару агульнай трывогі.

У той дзень Андрэй з паўдня быў дома. Ён бесьперастаньня хадзіў то ўзад, то ўперад па хаце, аб нечым думаў з ліхаманкавым напружаньнем і відочна хваляваўся. Часамі ён спыняўся, стаяў некаторы час на адным месцы, быццам разважаючы нешта, потым рашуча ўзмахваў рукамі і нэрвова прысьпяшаў ход, захоплены нейкім незразумелым імкненьнем. Перад змрокам ён раптам узяў і пачаў парадчыць свой невялічкі чамадан. Лясьніцкі ўбачыў, зьдзіўлена запытаў:

— Што ты?

— Заўтра ўраньні крануся. Досыць ужо — нагуляўся, час узяцца за працу.

— А харчы як — багажом?..

Андрэй ударыў сябе па лбу.

— А ты праўду сказаў, Васіль… Як-жа гэта так…

Ён зараз-жа кінуў чамадан, пабег на вёску і праз поўгадзіны прыцягнуў некалькі кавалкаў сала, чарапок масла і яшчэ нечага ў мокрай і ня зусім чыстай шмотцы.

— Вось і гатова… Гэта будзе Ніне гасьцінец… Яна-ж у нас стала заўзятай гаспадыняй… Як то цяпер там яны з Халімам выкручваюцца…

— Чаму з Халімам?

— Во… Дык ці я табе не казаў, што ён у нас стаў на кватэры. Заняў твой пакой. Але ты, калі ўздумаеш часам прыехаць у горад, дык таксама да нас — у нас комуна вясёлая, табе ўпадабаецца напэўна.

Потым, як ужо ўпакаваўся, Андрэй сказаў Лясьніцкаму ў нейкім неабычайным для яго замяшаньні:

— Я падгаварыў Макрыну паехаць разам са мной. Там ёй лягчэй будзе дайсьці сабе, як удаве салдата, дапамогі. Мы наладзім так, што адтуль проста дадуць загад у павет або ў воласьць.

— Што-ж, гэта добра.

Чым бліжэй к начы, тым больш ахапляла Андрэя нейкая дзікая нэрвовая нецярплівасьць. Ён усё хадзіў, ня мог хвіліны ўседзець на месцы. Калі хто зьвяртаўся да яго з якім запытаньнем, ён спыняўся і з хвіліну глядзеў на таго, тупа выпяўшы вочы, потым пытаўся:

— Што?

І яшчэ хвіліну моўчкі глядзеў. Толькі пасьля трэцяга разу разумеў, у чым справа, і з вінаватай усьмешкай адказваў. Лясьніцкі, нарэшце, ня ўцерпеў, запытаў яго, што з ім такое сталася. Ён дасадліва адмахнуўся:

— Не чапай. Потым сам узнаеш…

Як паклаліся спаць, Андрэй спачатку сядзеў за сталом, чытаючы нешта пры сьвятле мізэрнай лямпачкі, потым устаў і зноў пачаў хадзіць узад і ўперад. Лясьніцкі ляжаў на лаўцы, сачыў за яго аднамерна-нуднымі рухамі. Чамусьці спаць ісьці не хацелася, прыемна было ляжаць так — у глухім цягучым аслупяненьні, слухаць звон у галаве, ды сачыць за віханьнем шчытнай Андрэевай фігуры. І ня прымеціў Лясьніцкі, як пачалі зьліпацца вочы, як фігура Андрэева разьлілася ў суцэльную — на ўсю хату — шэрую пляму, як зьявіўся ў хаце Халіма і пачаў рабіць нейкія мудроныя фокусы, навучаючы яго, Лясьніцкага, па новых правілах біць шыбы. Потым прышла Ніна і пачала пець: „Ах, зачем эта ночь“, а Макрына паказвала на яе пальцам і неяк нахабна, дзіка сьмяялася, як звар‘яцелая. А далей пайшоў ужо розны недарэчны тлум, якім звычайна поўніцца ўзбушлаваны дзянной сумятнёй сон чалавека.

Андрэй будзіў яго з нейкай сярдзітай жорсткай пасьпешнасьцю.

— Уставай… Пойдзем… Ну, хутчэй, а то спозьнімся… Уставай.

Тое самае дрыготнае сьвятло лямпачкі, тая самая ціхая шэрая хата. На печы, на палу чуваць напружана-спакойнае соннае дыханьне. І цыркун у запеччы…

Куды пойдзем? Куды ён кліча? Чаму ён ня сьпіць?..

— Уставай-жа, Васіль… Пойдзем хутчэй…

— Куды?..

Замест адказу Андрэй падымае палец угару, застыгае ў нейкай таемнай нярухомасьці, як страшны варажбіт.

— Чуеш?

Лясьніцкі цяпер толькі пачуў — дасюль мяшалася з цішынёй — недзе плыў у адчайным разгоне трывожны голас глухога звону, ліў у прасторы вялікую магутную жудасьць, прасіў, маліў аб нечым прасторы, галасіў, поўны густога жалезнага суму.

Лясьніцкі ўраз ускочыў, нэрвова схапіўся за шапку.

І чамусьці — па нейкай дзіўнай асоцыяцыі — у галаве перш паўстаў вобраз Макрыны і некалькі хвілін упарта стаяў у ваччу, не даваў успомніць таго, патрэбнага. А потым ужо выплыў у рэзкай яскравасьці вобраз паненкі Раісы, працяты глыбокай роспаччу, так, як тады, на купальскую ноч. І стала ўсё зразумела — і хваляваньне Андрэя, і яго раптоўныя зборы ў дарогу, і яго ранейшая клапатлівая сумятня. Нечым назольліва-лішнім, непатрэбным убіліся ў вушы поўныя вясёлай усхваляванасьці крыкі на вуліцы:

— Маёнтак гарыць… Паны загарэліся!.. Гайда ў маёнтак!..

Хлопцы беглі, як мага, абганялі з нецярплівай пасьпешнасьцю гурмы сялян, якія ўжо загацілі глухую чорную дарогу. Лясьніцкі ўсё паўтараў, як няпрытомны:

— Скарэй, Андрэй… Скарэй, скарэй…

І парываўся ўперад, поўны нейкай нэрвовай імклівасьці.

Над лесам злавесна крывянілася неба. Было ў гэтым жудасным сьвятле нешта крыважэрнае і разам з тым урачыста-шырокае, напружана-пышнае. Быццам у гэтым наўмысна распаленым бляску самадавольна прымала неба страшэнную агнявую ахвяру. А як убеглі ў лес, згінула зарава, агарнула непарушна-ціхая цемра, і толькі нэрвова-ўзьнятыя галасы па дарозе падтрымлівалі трывожны настрой.

Потым нібы парадзеў чорны мрок, разбавіўся нечым дрыготна-бялясым. А яшчэ далей бялясае перайшло ў ружовае, пачало гусьцець, чырванець, і нарэшце ў прахонах паміж дрэў бліснуў чырвоны, дзіка разьюшаны агонь пажару.

Ужо цалком былі ахоплены полымем дваровыя будынкі і неяк нехаця, спакваля загараліся абтанкаваныя знадворку панскія пакоі.

У маёнтку было поўна народу. Вакол пакояў сяляне пасталі роўнай, шчытнай сьцяной і моўчкі глядзелі, як з шумам і з трэскам, з нейкім глухім жудасным гудам уядаўся разьлютаваны агонь у непадатны будынак.

Лясьніцкі з Андрэем, нэрвова расьпіхаючы натоўп, пралезьлі наперад. На пляцоўцы, якая засталася паміж, сьцяной людзкога натоўпу і домам, у зыркім сьвятле яскравага полымя недалужна кідалася ўва ўсе бакі невялічкая купка панскіх парабкоў, стараючыся пагасіць яшчэ не набраўшы вялікай моцы агонь. Сярод іх цёмным сілуэтам сноўдаўся „Карла“, аддаючы загады грубым асіплым голасам. Гэтыя загады не рабілі бадай што ніякага ўплыву, бо іх больш слухалі, чым выконвалі. Відаць было, што парабкі толькі спраўляюць свой службовы абавязак, што яны ані-ні не зацікаўлены ў выніках свае працы.

А сялянё стаялі грузнай нярухомай сьцяной і спакойна глядзелі на сьмяротную гульню крыважэрнага полымя. Яны, вядома, бачылі, разумелі, што яшчэ можна ратаваць будынак, што для гэтага досыць шчыра ўзяцца дзесятку-другому чалавек. Але вось бачылі і разумелі, а стаялі моўчкі, ніхто ня кратаўся з месца.

Перад натоўпам лётаў зьбянтэжаны стары пан, кідаўся ад аднаго к аднаму, неяк сьмешна, з нязграбна-лісьлівым нязвыклым для яго прыніжэньнем прасіў, маліў, каб памаглі тушыць.

— Браточкі, родныя… Я прашу вас, зрабіце ласку… Браточкі… Ну ня стойце-ж так, вазьміцеся… Я заплачу… Памажэце, родныя, даражэнькія…

Потым ён адбягаў, бег да агвю, там мітусіўся троху, нешта крычаў парабкам, кідаўся туды-сюды і зноў вяртаўся да сялян, зноў пачынаў іх прасіць.

Сяляне не сьмяяліся, хоць і было поўна комізму ўраструшанай сухарлява-лёгенькай фігурцы старога пана, апранутай у нейкі сьмешны куртаты халацік. Сяляне не сьмяяліся — жыцьцё наўчыла іх быць сур‘ёзнымі перад тварам грознай магутнай стыхіі. Сяляне маўчалі хмура, напружана, быццам глядзелі на нейкае дзікае, поўнае ўрачыстай велічы, набажэнства.

Лясьніцкі ўсё гэта бачыў, і яго ахапляла тупая, чорная жудасьць. Ён азіраўся па бакох, ліхаманкава шукаў, каб убачыць хоць адзін твар, асьветлены спачуваньнем, і ўсюды бачыў адну страшэнную бясслоўную змову, адусюль выглядаў цень маўклівае помсты. Адчувалася, што ўсе ўпарта сочаць адзін за адным, што ўсе адзін аднаго адчуваюць, што ўсе зьліты ў адно каменнае, грознае. І гора таму, хто-б памкнуўся пераступіць гэты бясслоўны зговар, хто-б памкнуўся парушыць нявідны, але цьвёрда, жорстка ўстаноўлены закон грамады!..

Гэта была стыхія — ня менш магутная, ня менш грозная за тае, што глытала цяпер сваім бяздоным агнёвым зевам панскі маёнтак. Лясьніцкі адчуваў гэта і міжвольна працінаўся жудаснай павагай і страхам перад гэтай стыхіяй, перад каменна-зьлітай сьцяной людзкой нянавісьці. Але скрозь павагу і страх вырывалася аднекуль з падсьвядомай глыбі другое пачуцьцё — вострае, сьмелае — пачуцьцё жывога чалавечага протэсту супроць дзікай стыхіі, супроць зьвярынае жорсткасьці. Гэтае пачуцьцё ўзмацнялася з кожнай хвілінай, ад яго неяк дзіўна здрыгалася ўся істота, захлыналіся грудзі хваляй гарачай нэрвовай энэргіі. І расла, разбухала ў грудзёх шалёная адвага, гатова была прарваць цяжарны пласт даўкага страху, выліцца ў нейкі злосна-рашучы ўчынак. Паўстаць супроць гэтай глуха-замкнёнай сьцяны, прабіць гэтую нечалавечую змову, паказаць, што гэта пазьвярынаму дзіка і жорстка!

І чуў Лясьніцкі, што яшчэ адна кропля, адзін маленькі штуршок — і ён пойдзе ў разрэз з грамадой, сьмела паўстане супроць маўклівага закону яе, разарве яе магутную згоду. Хай там будзе, што будзе!

Гэты штуршок дала паненка Раіса. Ён нечакана заўважыў яе збоку, пад маладой клянінай, дзіўна афарбаванай дрыжачай крывянай чырваньню. Яна была ў лёгкай белай сукенцы, насьпех накінутай, непадперазанай, валасы яе былі бязладна распушчаны, яна ўся была прасякнута трывогай і дзікім, балючым неўразуменьнем. Яна ня зводзіла вачэй з натоўпу сялян, дзе недалужна семяніў яе бацька, і ў гэтых дзіўна-прыгожых вачох, увабраўшых, здаецца, у сябе ўвесь бляск пажару, Лясьніцкі ўбачыў маўклівую мальбу, перамяшаную з палкім нечалавечым болем. Трудна было зразумець, аб чым больш баліць яе сэрца: ці аб тым, што гіне ў агні ўсё тое, зчым яна пражыла жыцьцё, з чым зраднілася, звыклася, што ніхто ня хоча ісьці ратаваць, ці аб тым, што так няпрыгожа, так ганебна прыніжаецца яе бацька. Яна напружна падалася наперад, да натоўпу, і востра блішчэла вачмі, гатовая кінуцца туды, да бацькі, гатовая сама прасіць, маліць — мо‘ для таго толькі, каб падзяліць з бацькам яго прыніжэньне, каб не глядзець з боку, не гарэць ад нясьцерпнае мукі.

Лясьніцкі ня мог адвесьці вачэй ад Раісы. І чым больш глядзеў, тым больш адчуваў яе душэўную муку, і сам мучыўся разам з ёй, сам адчуваў у сэрцы агнёвы боль. І ад гэтага болю, ад гэтае нязьмернае жаласьці яшчэ больш узяў сілы голас протэсту, яшчэ вастрэй усьпеніў нутро буянай адвагай, сьмеласьцю.

А Раіса нарэшце ня вытрымала. Лясьніцкі бачыў, як пыхнуў у яе вачох апошні агоньчык душэўнае барацьбы, як яна ірванулася наперад, потым нібы сунялася і ціха пайшла к натоўпу, палахліва, няпэўна ступаючы па траве босымі ненатуральна бледымі нагамі. Яна зусім блізка падышла да Лясьніцкага, і ён добра заўважыў, з якім сьціснутым болем яна зьвярнулася да сялян.

— Грамадзяне!..

Яна спынілася — ня ведала, што гаварыць, ці мо‘ не магла — і неяк глыбока павяла па натоўпу шырока раскрытымі поўнымі хваляваньня вачмі. Потым, мабыць сустрэўшы нечую ўсьмешку, жахліва замятушылася, быццам убачыла нешта дужа-дужа страшное і ўжо гатова была пайсьці назад, але ў гэты момант убачыла Лясьніцкага. У вачох яе бліснула надзея. Яна парыўчата кінулася да яго.

— Васіль Данілавіч!.. Памажэце мне!..

У гэтым ускрыку яе была і радасьць ратунку, і палкі агонь нутранога болю, і даверлівая надзея.

Лясьніцкі азірнуўся наўкола. Усё — свае, знаёмыя твары. І ўсё — чужыя, бо такіх ён ніколі ня бачыў на вёсцы. Глядзяць, усьміхаюцца. Ня ўсьміхаюцца, а неяк дзіка злорадасна шчэрацца, быццам гавораць бяз слоў:

— А ну, паспрабуй, галубок! Паспрабуй пайсьці супроць нас, супроць нашае волі.

А Раіса стаіць перад ім дзіўна-прыгожая ў сваім гарачым хваляваньні — глядзіць поўнымі маўклівай просьбы вачмі, чакае. І цяпер ужо выразна ўбачыў Лясьніцкі ў яе любых прамяністых вачох сьветлыя іскрынкі балюча-стрымленых сьлёз.

Тады Лясьніцкі адважыўся. Хай будзе, што будзе! Ён сьмела, рашуча ступіў наперад, упарта зірнуў у натоўп і крыкнуў:

— Хлопцы! Ня можна так! Гэта — зьвярынства! Хадзем, паможам!..

Яму адказалі маўчаньнем, Некаторыя едка ўсьміхнуліся. Чалавекі тры памкнуліся выйсьці наперад, але іх зараз-жа ўцягнулі назад упартыя погляды сялян. Тады Лясьніцкі крыкнуў у нейкім злосным адчаі:

— Дык я адзін… Хто хоча — за мной!..

Апошняе, што застрала ў яго вачох — гэта пагардлівая, крывая нейкая ўсьмешка Андрэя. І чамусьці мігнула ў думках:

— Ну што-ж… Прапала ўсё, дык прапала…

Ён кінуўся к агню, туды, дзе поркаліся парабкі, схапіў нейкае вядро, некуды ліў ваду — нашто і сам добра ня ведаў, бо замуцілася ўсё ў галаве гарачым ліхаманкавым тлумам — дрэнна разьбіраў, што дзеецца вокал.

Пажару спыніць не ўдалося. Ён набіраў усё большую моц, гудзеў з кожнай хвілінай усё з большай злавеснасьцю, з большай гразою. З магутным трэскам вырываліся ўгару слупы злосна-імклівага полымя, гналі перад сабой вялізныя ахапкі сумятлівых іскр. А там, дзе яшчэ не прарваўся агонь, дзе ён тачыўся яшчэ ў сярэдзіне, употайку, там шырокімі разложыстымі клубамі зважна лез у неба чорны дым — густы, як ноч, і цяжкі, як хмара.

Калі ўжо ахапіў агонь увесь будынак, калі з аднаго боку ўжо абвалілася з трэскам страха, раптам прабегла па натоўпу шпаркая, як маланка, вестка:

— Сьвірны б‘юць… Панскія сьвірны б‘юць парэчанцы…

І вось кінуліся ўсе туды, дзе стаялі на водшыбе панскія сьвірны, дзе за моцнымі замкамі, у вялізных дубовых засеках ляжалі запасы панскага дабра.

У гэты час Лясьніцкі — змардаваны, зьняможаны фізычнымі патугамі і душэўнай бурай — адышоўся ад агня і ўбачыў: на апусьцёелай пляцоўцы, дзе раней была сьцяна людзкога натоўпу, стаіць Андрэй, злажыўшы на грудзёх рукі, і глядзіць у вагонь з задуменна-гордай давольнай усьмешкай. Як убачыў Лясьніцкага, перамяніў усьмешку на тую пагардлівую, крывую.

Лясьніцкі загарэўся шалёным гневам. Ён падышоў да Андрэя, амаль што ўпёрся ў яго, і прагаварыў нейкім нечаканым для самога сіпучым здушаным голасам:

— Ты… гэта зьвярынства… гэта… дзікая крыважэрнасьць… ты — разбойнік…

Андрэй спакойна глядзеў на яго, не крануўся нават, толькі ўсьмешка стала пустой, халоднай.

— І ты палічыў патрэбным зьмяніць гэта на рыцарскую далікатнасьць і паслужнасьць?

Лясьніцкі яшчэ горш загарэўся. Хацеў нешта сказаць, але злосьць здушыла горла. Тады Андрэй зусім весела засьмяяўся.

— Ты можа біцца хочаш? Калі ласка… Але-ж гэта не адпавядае высока-культурным уласьцівасьцям твайго характару…

Лясьніцкі нічога не адказаў, моўчкі адышоўся прэч. Ён ня так ужо й пэўна адчуваў сваю справядлівасьць. Гэты выбух шалёнага гневу быў больш інстынктыўнай маскіроўкай таго няпрыемнага пачуцьця, якое чорным комам пачало зьвівацца ўнутры на глебе нядаўнага непаразуменьня з сялянамі. Цяпер, калі прайшоў запал гарачага моманту, зьніклі ўсе тыя разважаньні, якімі апраўдваў свой учынак. Як ён ні стараўся навесьці на іх свае разбушлаваныя думкі, — нічога ня выходзіла. Замест гэтага тупа расла цяжкая сьвядомасьць, што зроблена непапраўная памылка, што цяпер глыбачэнная прорва лягла паміж ім і вяскоўцамі, што цяпер ён чужы для вёскі, вораг яе.

Яму страшэнна не хацелася больш аставацца тут, не хацелася сустракацца сёньня з вяскоўцамі. Ён гатоў ужо быў пайсьці дамоў ці так куды-небудзь, але зьявілася раптам настойнае бажаньне ўбачыць Раісу. Ён заўважыў яе пад той самай маладой клянінай. Яна сядзела на нейкай скрынцы і плакала, прыхінуўшыся да дрэва. Каля яе мітусіўся стары пан і мізэрная бабулька — мабыць нянька яе. Абое нешта горача ёй гаварылі — пэўна стараліся супакоіць.

Лясьніцкі не адважыўся падыйсьці — не хацелася з ёй сустракацца пры бацьку. Колькі хвілін ён глядзеў на яе здалеку, працяты бязьмерным жалем, лашчыў яе ціхім, поўным адданай пяшчоты поглядам, выбіраў у думках і паўтараў бясконца самыя добрыя, самыя ласкавыя словы спачуваньня. Потым рашуча завярнуўся і пайшоў пасьпешнымі крокамі прэч ад маёнтку. Ужо вышаўшы на шлях, ён раптам убачыў новы агонь троху воддаль ад згарэўшых пакояў: гэта сяляне падпалілі абрабаваныя панскія сьвірны.

Лясьніцкі адразу дамоў не пайшоў. Трэба было неяк разважыць той натоўп пачуцьцёў, які сьціснуў, здушыў глухой пятлёй усю істоту. Ён збочыў на першую сьцежку, якая трапілася па дарозе, і ўглыбіўся ў вільготную, шэрую ад цьмянага зараньня гушчэчу.

А вярнуўся дамоў Лясьніцкі тады, як усплыло ўжо на небе сьвежа-барвянае сонца, як разьліло па роснай зямлі густую сваю пазалоту. У хаце ўжо былі ўстаўшы. Матка затапляла печку, а бацька поркаўся недзе на дварэ. Брат яшчэ не вярнуўся з начлегу.

У хаце чакаў Лясьніцкага Андрэй, зусім гатовы ў дарогу. Лясьніцкі глуха яго запытаў:

— Ужо сабраўся?..

— Так… Макрына пайшла наперад, я астаўся каб разьвітацца з табой.

Лясьніцкі зразумеў, што Андрэй наўмысьля паслаў Макрыну наперад, каб пабыць адзін на адзін з ім — не хацеў ехаць так, не разважыўшы таго непаразуменьня, з якім разышліся ў маёнтку. І замест ранейшага гнева цяпер зацяплілася ў сэрцы ў Лясьніцкага сымпатыя да Андрэя, вярнулася тое цёплае, сваяцкае пачуцьцё, якое было ў першы момант іхнай сустрэчы тут, на вёсцы.

— Я пайду разам з табой на вакзал… калі хочаш…

Андрэй гэтага і чакаў.

— Вядома… Я буду рад… Ну, дык пайшлі…

Аднак яшчэ затрымала іх матка — прымусіла на дарогу пасьнедаць.

ПАМЫЎШЫСЯ ў чыстай расе, сона пабялела, павесялела — яго праменьні разьвеялі ўжо сваю густа-чырвоную хмурасьць і пачалі заводзіць з квяцістай, млявай ад нядаўнага сну зямлёй палкія любоўныя пяшчоты. Але зусім яшчэ не расплыўся холад маўклівага прасынаньня.

Над Дняпром бесканцовым кругазваротам плаваў туман, быццам круціўся, тупаў на месцы, набіраючы сіл, каб нарэшце ўзьняцца ўгару, выбрацца з прытульнага логава свайго начлегу. А Дняпро ані-ні не зважаў на яго турбацыю. Ён ішоў праз яго ў магутным люстраным спакоі, моўчкі ўбіраў у сваё сьцюдзёнае ўлоньне мяккі, ужо троху сагрэты блакіт глыбокага неба.

Над Дняпром стаяла празрыстая ціхасьць, насычаная шопатна-клапатлівым ледзь чутным шуматам імклівае плыні. Яе парушала нейкае асьцярожнае, мэлёдычнае, як ціхі ўспамінак, хлюпаньне ды сьмела-шумлівае, рэзкае чоханьне вады, якую выліваў з лодкі перавозьнік Саўка.

Дзед вытыркнуў сваю ўсклычаную галаву, запытаў з ласкавым зьдзіўленьнем:

— Ты куды-ж гэта, Васіль, выпраўляешся?..

— Нікуды, дзядулька, праводжу вось таварыша…

— А, таварыша…

Ён кінуў на Андрэя няўважна-абеглы погляд і з пачціва-ласкавай буркатнёй завінуўся каля парому.

— Яшчэ пасьпееце, дзеткі… Ого, зараньня выбраліся. Яшчэ балаголы ня ехалі…

За Дняпром перад хлопцамі гонка расхінуліся глыбока-зялёныя росныя сенажаці, на якіх ужо паволі шаваліліся завязлыя па пояс у траве касцы. Косы чыркалі здалеку квола, прыглушана, і здавалася, што гэта недзе зусім блізка верашчаць скачкі, а косы ходзяць бясшумна і лёгка, як у пустым паветры.

Над сенажацьцю жаласна плакалі чайкі і, нібы ў насьмешку над імі, рассыпаліся тонка-срабрыстымі гарэзьлівымі званочкамі высокія, як неба, жаўранкі. У паветры востра мільгалі рознакалёрныя стрэлкі, на кветкі буркліва прымашчываліся вечныя поркалы-шчамялі, скачкі рэзалі паветра моцным — як мага — верашчаньнем. Дзень уставаў поўны, раздольны, да краю прасычаны яскравым жыцьцём.

Андрэй спыніўся, паставіў на дол чамадан і глыбока, шчасьліва ўздыхнуў, акінуўшы вокам разгонна-зялёную далеч.

— Васіль! Ці хочацца табе абняць во гэта жыцьцё, га?.. Або кінуцца долу, распрастацца бязьмежна, каб аж дасягнуць вун да таго ляску, што схаваўся ў смагу, каб застыгнуць навек у нявымоўнай слодычы адчуваньня гэтага хараства… Ты, Васіль, не глядзі на мяне так зьдзіўлена, я ўмею любіць хараство і разумею яго. Для гэтага ня трэба мець нейкага нязвычайнага таленту. Я страшэнна люблю жыцьцё, люблю кожнае яго стварэньне ўсьцяж да самае малюпасенькае казюлькі, во да гэтага жучка, што сеў мне на грудзі… Гэты жучок падскаквае, калі яго пакласьці на сьпінку… Во, бачыш? Глядзі, Васіль? Бачыш? Во, во…

І ён, як дзіця, забаўляўся з жучком. Потым пяшчотна пусьціў яго, поўзаць па руцэ, цярпліва чакаў, пакуль той паляціць.

Лясьніцкі хітравата ўсьміхнуўся.

— А чалавека ты любіш?

— О, больш за ўсё…

Потым ён заўважыў усьмешку Лясьніцкага, дагадаўся, што ён меў на ўвазе…

— А, ведаю, куды ты закідаеш… Ха-ха!.. Тут, брат, трэба разабрацца глыбока… Мо‘ я затым і не жалею некаторых людзей, што люблю чалавека. Ха-ха!.. Іш — ты куды…

Сьмяючыся, ён расьперазаў рэмень, зачапіў на яго чамадан, перакінуў за плечы і пайшоў, перавальваючыся на хаду з нейкай грубавата-вольнай сілай.

Ён пачаў нешта расказваць — вясёлае, сьмешнае — з свайго жыцьця. Расказваў паволі, расьцяжліва, як звычайна расказваюць звыклыя да далёкіх дарог хадакі. Лясьніцкі слухаў уважна, але з нейкай дасадлівай нецярплівасьцю. І чым далей ішлі, тым больш расла гэтая нецярплівасьць. Баяўся, што не астанецца часу пагутарыць аб больш важным, сур‘ёзным, аб чым так рупіла пагаварыць.

Прайшлі сенажаць, увайшлі ў лёгкі барок. Тут патыхнула смалістай, пахучай цеплю, агарнула сьветлая цішыня, якая бывае звычайна ў сонечны дзень у маладым сасновым ляску.

Лясьніцкі ведаў, што адсюль асталося ўсяго вярсты паўтары. Нецярплівасьць перайшла ў трывогу. Няўжо так дойдуць да станцыі і ня ўсплыве тое важнае? І ён рашыў першы пачаць гутарку.

— Слухай, Андрэй, я хачу аб нечым з табой пагаварыць…

— Давай… Ну, пачынай, аб чым ты там хочаш…

Лясьніцкі троху падумаў — шукаў лепшага пачатку.

— Во што. Перш за ўсё — калі, вядома, ты мне давяраеш — скажы, гэта-ж ты наладзіў гэты пажар і рабунак?..

— Я накіраваў толькі тое нутраное абурэньне, якое ўсё роўна неяк-бы вылілася. Ну, не спалілі, дык-бы забілі, абакралі, акалечылі… Мала як магло абярнуцца…

— Ну, так, я разумею… Але-ж нашто гэта? Нашто гэты агонь, гэты разбой, нашто тая кроў, якая, ты сам кажаш, магла быць і якая можа яшчэ будзе? Нашто? Каму гэта трэба?..

Андрэй зьдзіўлена зірнуў на яго, нават спыніўся.

— А бач! Што ты гэта пытаеш, Васіль?.. Ты нешта ня так, ня тое пытаеш… Можа ты хацеў спытаць — чаму? Чаму ўсё гэта робіцца? Дык, мне здаецца, ты павінен ведаць гэта больш, як я. Адказ зусім лёгка знайсьці на гэта запытаньне — досыць прыгледзіцца да сялянскага жыцьця, да яго чорных гаротных праяў, да бядоты, да вечнае крыўды… Вось і адказ… Разумееш?..

Лясьніцкі ўсьміхнуўся.

— У цябе гэта проста выходзіць, да жаху проста. Усё-ткі ня тое… Я хачу знаць — нашто? Ці трэба гэта? Мо‘ гэта нічога ня дасьць, толькі разбудзіць дзікія інстынкты? Можа гэта трэба неяк стрымліваць, шукаць іншых спосабаў, іншага шляху…

Андрэй чамусьці зарагатаў.

— Стрымліваць, ха-ха!.. Іш ты, як гэта гуманна!..

Потым ураз стаў сур‘ёзны, спыніўся, узяў за руку Лясьніцкага.

— Давай сядзем тут, адпачнём.

Яны сышлі з дарогі, селі на дол.

— Слухай, Васіль. Калі ў тым доме, які ўвесь дыміцца, гатовы ў кожную хвіліну пыхнуць вялікім магутным агнём, які ўжо загараецца, які ўжо смагла ліжуць языкі полымя, калі ў гэтым доме хадзіць са шмоткай і заціраць асобныя дробныя іскрачкі, — ці будзе гэта разумна, га?.. Ці будзе ў гэтым сэнс які-небудзь?.. Дык вось, Васіль, усё гэта — іскрачкі. А сапраўдны агонь яшчэ будзе, ён выбухне разам, і гэтыя іскрачкі растануць у ім, увальлюцца ў яго. Ён ідзе, гэты агонь, набліжаецца, Гэты агонь будзе страшны — у ім будуць і стогны, і кроў, у ім будзе чорная сьмерць, у ім будзе вялікае руйнаваньне. Ён таму й будзе жыватворчы, гэты агонь, што скалане ўсё магутным ударам свайго зьністажэньня, разбудзіць сьвежыя сокі зямлі, дасьць балючы, але патрэбны штуршок застыгламу ў аледзянелых формах жыцьцю… Пажар набліжаецца… Ха-ха!.. Пажар будзе не такі, які ты бачыў сёньня, гэта толькі прэлюдыя, толькі падрыхтоўка… Ужо відаць зарава, ружавее на ўкрытым чорнымі хмарамі небе… Жыцьцё, Васілёк, разьвінаецца, жыцьцё будзе цікавае, дзіўна-прыгожае… будзе агонь, а з агня родзіцца новае, нябачанае…

Андрэй гаварыў у нейкім гарачым захапленьні. Яго вочы дзіўна пацямнелі, страцілі мяккасьць сваю, загарэліся чорным вострым агнём. Ён быў падобны на нейкага таемнага вяшчуна, на прарока. Ён фанатычна верыў у тое, што гаварыў.

Лясьніцкаму рабілася страшна. Ён верыў Андрэю, чуў у словах яго нямінучае, чуў жорсткую, жудасную праўду. У гэтых словах, у ліхаманкавым бляску вачэй, у жудасным вешчаваньні Андрэевым лунаў чорны цень той трывогі, што зьвілася ў апошні час, навісла цяжарнай хмарай, прыдушыла глухой няўцямнасьцю.

Не заспакоіў Андрэй Лясьніцкага, ня даў яму таго, што-б пагадзіла яго з гэтым неадступным, страшным, што-б разьвеяла трывогу. Толькі больш жудасьці, страху набыў ён ад гэтае гутаркі.

Далей ішлі моўчкі — кожны думаў сваё. Не даходзячы гоняў з двое да станцыі, убачылі Макрыну. Яна сядзела каля дарогі і весела сьмяялася ім насустрэчу.

— Во, якія яны… Я чакаю-чакаю…

— Чаго-ж ты сядзіш тут?

— А што я там буду… Ня люблю, дзе многа народу… Ды ўсё чужыя…

Раптам Андрэй утаропіўся ў яе, з жартлівым адчаем разьвёў рукамі:

— А бач! Яна ўжо й разуцца пасьпела… Ну што-ж мне рабіць з табой?.. Гэта-ж ты чаго добрага і ў горадзе так прылаўчышся.

Макрына вінавата сьмяялася.

— Калі-ж ня звыкла я. Улетку ды ў чаравіках…

Яна нехаця набулася, і яны пайшлі на станцыю — там Андрэй узяў білеты, яны патаўкліся троху сярод густога натоўпу падарожных і потым вышлі на залітую сонцам пляцформу.

Тут сустрэла Лясьніцкага дзіўная нечаканасьць. На краю пляцформы, дзе пачынаюцца рэйкі, стаяла паненка Раіса і пільна ўглядалася ў той бок, адкуль павінен быў прыйсьці поезд. Яна страшэнна зьмянілася — вочы глыбока запалі, суха гарэлі ліхаманкавым агнём, твар пакрыўся густой хваравітай цьмянасьцю. Яна пачула іх крокі і інстынктыўна перавяла на іх марудны змораны погляд.

Лясьніцкі прывітаўся. Яна заўважыла, радасна ўсхапянулася і пайшла да яго з сумна-прыветнай усьмешкай,

Мусіць нешта вельмі яскрава адбілася ў гэты момант на твары Лясьніцкага, бо Макрына, якая сачыла за ім, раптам працялася тым адчайным спалохам, які ўжо бачыў Лясьніцкі ў яе ў час іхнае гутаркі пасьля весткі аб сьмерці мужа. Яна шырока раскрыла вочы, быццам убачыла нешта нечакана-страшное, дзікае, і недалужна схапілася за руку Андрэя, прытулілася да яе, нібы шукаючы абароны. Гэта заняло ўсяго адзін момант і, апрача Лясьніцкага, бадай што ніхто гэтага не заўважыў.

Раіса падышла, запытала:

— Вы едзеце, Васіль Данілавіч?..

— Не, я ня еду. Я праводжу свайго таварыша. Вось, будзьце знаёмы…

На яго дзіва Раіса адказала з едкай усьмешкай, за якой хавалася трывожнае хваляваньне.

— Мы сустракаліся. Мы знаёмы… Добры дзень…

Яна наўмысьля падкрэсьліла сваё прывітаньне, каб паказаць на яго недалікатнасьць, А ён адказаў зусім спакойна, нібыта-што:

— Добры дзень!

— Куды вы едзеце?

Андрэй адказаў. Яна хвіліну маўчала, нібы разважаючы нешта, нібы хацела нешта сказаць, ды ня важылася. Потым загаварыла з наўмыснай рэзкасьцю.

— Я таксама еду туды… адна. Я даўно ня езьдзіла і баюся цяпер… Я-б хацела, каб ехаць разам з вамі…

Андрэй з нейкай загадкавай усьмешкай разглядаў мы: сок свайго бота.

— Што-ж, паедзем разам… Вось таксама падарожніца… Пазнаёмцеся.

Ён паказаў на Макрыну. Паненка з пасьпешнай гатоўнасьцю падала ёй руку. Лясьніцкі заўважыў, як ледзь-ледзь крануліся куточкі яе вуснаў, як прасьлізнуў па твары ў яе цень грэблівай грымасы. А Макрына нясьмела ўзяла пешчаную панскую руку, нязграбна яе патрымала і неяк скоранька, палахліва выпусьціла, быццам ня рука была гэта, а страшная гадзюка.

У гэты час аднекуль зьявіўся бацька Раісы. Яна яму весела крыкнула:

— Вось я найшла сабе падарожнікаў!

Пан падазронна азірнуў іхную несамавітую кампанію, але — што зробіш? — прышлося ветла саладжава ўсьміхнуцца.

— Так-так… гэта добра… я дужа рад…

Праз хвіліны тры прышоў паўнютка набіты поезд. Андрэй неяк упіхнуў адну за аднэй сваіх падарожніц, і толькі ўскочыў сам, як заядла сьвіснуў кондуктар, захрыпеў асіплы ад зморы паравік, і поезд крануўся.

Лясьніцкі астаўся адзін. Ён стаяў на пляцформе аж пакуль, закрыўшыся клубком белага дыму, ня зьнік поезд за далёкім лясістым заваротам. Тады прайшоўся яшчэ разы са два па пляцформе, быццам баяўся, каб чаго тут не забыцца, быццам што ўспамінаў, і — пануры — пабрыў са станцыі.

І вось агарнуў яго цяжкі беспрасьветны сум. Пачуў ён сябе адзінотным, усімі пакінутым. Успомніў вёску — не захацелася ісьці туды, палохала там нешта варожае, чорнае.

Андрэй разумее. Андрэй тож быў злосны тады, яшчэ так пагардліва, дрэнна ўсьміхаўся. А потым-жа зразумеў, нават першы захацеў гаварыць з ім. А вёска гэгага не даруе. Там іначай, там проста: з намі, ці не…

Лясьніцкі дайшоў да ляска, забраўся ў густыя кусты алешніку і лёг там, глыбока аддаўшыся свайму шчымліваму суму. Неяк жыва, выразна паўсталі ў ваччу твары Андрэя, Макрыны, Раісы — ахінуліся смутнай прыветнасьцю, сяброўскай ласкай. Усе былі цяпер аднакава любыя, усе былі блізкія, родныя.

Макрына, дарагое дзіця… Што яна думае цяпер пра яго? Яна нават ня ўсьміхнулася на разьвітаньне, толькі зірнула глыбока так, жаласна. І гэты адчайны спалох — ён астаўся ў любых ясных вачох — у чорным маўклівым прадоньні.

Што цяпер рабіць? Куды падацца? Дзе знайсьці прытулак азьнібеламу сэрцу, дзе разьвеяць чорную жудасьць, трывогу?..

А вакол так пярэста зьзяе жыцьцё, так цудоўна зьвініць бязрупатная весялосьць, шырокая радасьць. Міма, міма йдзе гэта жыцьцё — з сонцам, з чыстым срэбрам жаўранкі, з ціха-пявучым блакітам — пакідае яго самотнага, хворага, пакідае на зьежу чорнаму суму.

Што рабіць? Куды падацца?

І доўга, мо‘ колькі гадзін ляжаў так Лясьніцкі — адзінотны, пакінуты — і ў бязьмежнай роспачы прыслухоўваўся да болю свайго, да мукі. Калі-ж сонца пад паўдзён падабралася, калі застыгла ў паветры душна-яскравая сьпякота, тады ўзяла сілу фізычная змора — заснуў цяжкім ліхаманкавым сном.

У той дзень увечары, прышоўшы да хаты, Лясьніцкі пісаў ліст Нікадзіму Славіну. Вось пачатак таго ліста:

„Любы мой, дарагі друг!

Пашкадуй мяне, бо мне страшэнна цяжка. Жыцьцё ўстала глухой, непрагляднай сьцяной, агарнула ўсяго цемра і жудасьць. Ня ведаю, куды падацца, дзе знайсьці сабе месца. Чую, нешта йдзе, набліжаецца — нешта страшное, і дрыжу, баюся, гатоў, як той стравус, зарыцца ў адчаі галавой куды-небудзь, каб нічога ня чуць, ня бачыць. Адзінота… Добры мой Нікадзім! Ці зазнаў ты калі цяжар беспрасьветнай адзіноты?.. Гэта такая нясьцерпная мука, калі адзін, абсолютна адзін, калі няма каму слова сказаць. Сягодня я ўспомніў нашы апошнія дні ў горадзе. Ці помніш ты іх? Ці помніш нашы бяссонныя ночы, лятуценьні нашы — такія непазбыўна-прыгожыя, такія сьветлыя? Помніш вечары ў Матруніна?.. Я знаю, ты не забыўся на гэта на ўсё, Ты-ж яшчэ большы романтык, як я, ты сьмялей, паўней умееш аддацца лятункам. І вось — слухай, Нікадзім, — усё-ж гэта паляцела, разбурылася, адзін-жа попел астаўся, брудная шума. Няма таго радасна-сьветлага — чорна ў жыцьці, страшна і жудасна. Ня ведаю, што рабіць, баюся, дрыжу, гатоў зрабіць з сабой што-небудзь нядобрае. Ратуй мяне, Нікадзім, скажы такое слова, каб супакоіць мяне — я цябе зразумею — дай падтрыманьне. Хоць тое вярні, што было тады, каб зноў забыцца на жыцьцё, каб зноў было радасна-сьветлае, нязбытна-прыгожае, каб былі лятуценьні. Пашкадуй мяне, родны, бо цяжка мне, дужа-дужа цяжка…“

І яшчэ ў той вечар хадзіў Лясьніцкі на прыгуменьне і плакаў там пад старой разложыстай бярэзінай.

---