Сьцежкі-дарожкі/2

← Частка першая

Частка другая Раман Аўтар: Міхась Зарэцкі 1928 год

Частка трэцяя →

Прапануем да спампаваньня!

ЧАСТКА ДРУГАЯ

ЗЯЛЕНІЧЫ, родная вёска Лясьніцкага, расьцягнулася шнурам усьцяж па Дняпру. За гумнамі, за няшырокай — крокаў у сто або дзьвесьце — палянкай, па якой разьбегліся, важка асеўшы ў зямлю, хмура-магутныя асілкі-дубы, залёг стары Дняпро ў мярлогу глыбокую і старожка затоіў у сіва-люстранай гладзі свой напорна-імпэтны поступ, здрадлівы рух сваіх патаемных віроў.

З гэтага боку бераг Дняпра крута зрываецца высокай жоўтаю стромай, па якой сям-там раскіданы чорныя рэбры калматых карчоў. Тут Дняпро пагрозна хмурыцца цёмным прадоньнем. Тут ён, як хітры драпежнік, прыцішыў свой ход, прыкінуўся ціхенькім-ціхенькім і падцікаецца, гатовы праглынуць бяздонным зевам сваім неасьцярожную афяру. А ў пагодныя летнія дні прадоньне бывае шыза-празрыстае і зусім ласкавае, мяккае. Тады ясна відаць, як у цёплай вадзе мітусяцца жвавыя ўклейкі, як паміж іх шпацыруюць поўныя напышлівай грацыі маладыя яльцы й галавеньчыкі. Тады хочацца акунуцца ў гэта сагрэтае сонцам прадоньне, каб пазнаць яго чароўныя таямніцы, каб пагуляць, пагарэзваць з яго юркім, спрытным насельніцтвам.

А з процілеглага боку воды Дняпра хаваюцца пад нізка навіслае вецьце кучаравага лазьняку. Лазьняк атуліў той бераг шчытным радном зеляніва, бераг той нявысокі і роўны, быццам гэта адзін суцэльны куст, падстрыжаны руплівай рукой садоўніка, За тым зялёным роўным шнуром раскошна паслаўся аксамітны дыван заліўных сенажацяй. Там вырастае ўлетку трава ў рост чалавека, і тады раздольле бывае гульліваму рачному ветрыку завіваць чупрыну гэтай травы ў мякка-разгонныя хвалі. А сонца тады пераліваецца ў травяных хвалях глыбокім смарагдавым бляскам.

Прыгожа ўлетку ў вёсцы Зяленічах!

Адзін канец вёскі амаль што губляецца ў лесе. Лес той цягнецца далёка-далёка ўніз па Дняпру, і чым далей, чым глыбей удацца ў нутро яго, тым шчыльней ахіне ён дыханьнем адвечнай дзікасьці, тым мацней зачаруе глухім звонам глыбокай сваёй цішыні.

У лёсе ўлетку бывае шмат ягад, грыбоў. У сьвятошныя дні там шумліва блытаюцца песьні птушак з песьнямі шустрых дзяўчат, з віскам і сьмехам, з гулкім гойканьнем моладзі. Жыве тады лёс пярэста-звонкім жыцьцём, і ў тым жыцьці — у зялёным, у сонечным чуваць гармонія шчасьця, гармонія сьветлае радасьці.

А вечарамі, калі па вёсцы клапатліва задзынкаюць начныя жукі ды пачнуць моўчкі ныраць з-за вуглоў чорныя шаптуны-кажаны, калі на прызьбе ў бабылкі Хадоры ціха й рытмічна забрукуюць старыя жанчыны, а ў гуртку хлапцоў, што рыхтуюцца весьці на начлег, дзед Лявон засьпявае „Саву“, калі пранясецца над вёскай ціхамірны подых начнога спакою, — над Дняпром тады сакавіта пальлецца беларуская звонкая песьня, разальлецца ў працяжлівых ядраных гуках надрыўны сум беларускае вёскі.

Добра пайсьці тады ў лес аднаму, убіцца ў глухі хмызьняк над Дняпром і моўчкі слухаць, як у сівым кудлатым тумане над соннай вадой б‘юцца прыгожыя гукі, як растаюць яны водгульлем недзе там, за Дняпром, дзе сьпяць сенажаці, дзе адгукаецца на песьню адзін аднастойна-рыпучы крык дзергача.

І яшчэ добра тады ўпарта ўглядзецца ў спавітыя туманам і змрокам воды Дняпра, увабраць у сябе іх таемнасьць маўклівую, сугучную чароўнаму маўчаньню чорнага лесу. Тады могуць паўстаць у душы цені дзівосных малюнкаў дзівосных падзей, цені наіўных дзіцячых трызьненьняў. Тады можа здацца, што рассуваецца ціха туман над Дняпром, раздаецца вада і ўсплывае наповерх цудоўнай красы дзяўчына. Яна асьцярожна наўкол азіраецца, яна, пэўна, хоча выйсьці на бераг, каб пагойтацца на гнуткім вецьці бяроз.

Мо‘ гэта русалка? А мо‘ гэта казачная Дзеўка-Паланянка, што ў моры з сонцам купаецца? Мо‘ недзе ўжо сочыць за ёй гарачым вокам шчасьлівы Іванька, каб злавіць яе зьнецікі, каб завезьці да злоснага пана?

А там, пад той бок, нешта раптам шчубоўкнула. Гэта пэўна ўдарыў са злосьці хвастом па вадзе страшэнны Цмок, гэта ён, пэўна, рыхтуецца ў бойку пайсьці з сьмелым, харобрым Іванькам?

І ўжо гэта не сава над галавой пераляцела з дрэва на дрэва, — гэта ляціць, сьпяшаецца да Йванькі стары мудрэц беларускіх лясоў — чорны Крумкач, нясе ваду гаючую, ваду жывучую.

І ўжо гэта не далёкая зорка праз туман прабілася, каб пакупацца ў чыстай сьцюдзёнай вадзе. Гэта блішчыць тэм пяро залатога Дра-Птаха, гэта ён згубіў яго, уцякаючы ад спрытнага Йванькі.

Эх, казкі, сьмешныя дзіцячыя казкі!..

Можа й гэта журботная песьня дзяўчат таксама казка? Мо‘ гэта сон залатога дзяцінства?..

Прыгожа ўлетку ў вёсцы Зяленічах!..

.......................

У вольны ад працы час Лясьніцкі ідзе да перавозьніка Саўкі. Той дае яму чорную ад старасьці, страшэнна нязграбную лодку, і ён едзе катацца. Ён выганяе лодку на сярэдзіну рэчкі, кладзе вёслы, вальготна адкідаецца на сьпінку кармы і плыве ўніз, аддаўшыся спакойна-шырокай плыні Дняпра.

Ёсьць нейкая нявымоўная слодыч у гэткім павольным руху па блакітна-люстранаму ўлоньню Дняпра. Асабліва, калі пачнецца ўжо лес. Там — куды ні зірнеш — усё агарнута нязвычайнай, цудоўнай красой — ціхай, прыветнай, якая поўніць нутро глыбокім спакоем, якая ўсяго ахінае нейкай празрыстай ціхасьцю, аблівае зялёным ласкавым сонцам. Там на круты высокі, бераг Дняпра ўзьбягаюць беланогай плоймай красуні-бярозкі, каб паглядзецца ў яго чыстае люстра. І такая ў іх любая сьціпласьць, так бязьвінна і ясна кідаюць яны свой адбітак у сінюю глыб, што міжвольна здаецца, нібы яшчэ больш весялее дабрадушны Дняпро, нібы расплываецца ён у ласкавай старчай усьмешцы, нібы ўсё навакол пачынае радасна, ціха сьмяяцца.

І чалавеку таксама хочацца ціха сьмяяцца, хочацца быць вясёлым і радасным. І ў расчуленым сэрцы зьяўляецца тады вялікая любасьць да ўсяе гэтае красы, хочацца тады абняць магутныя грудзі старога Дняпра, абняць усё, што бачыш наўкола, што зьзяе чароўным такім хараством.

Аддаўшыся так спакойна-шырокай плыні Дняпра, Лясьніцкі звычайна любіў узьнімаць са дна душы ўспаміны аб мінулым. І ў тон агульнаму настрою прыроды ўспаміналася толькі прыгожае, сьветлае, што прайшло нібы чароўным сном у жыцьці, што абярнулася ў казку.

Успаміналіся далёкія гады дзяцінства. Яны так шчыльна зрасьліся з Дняпром, што, здаецца, ён на Дняпры толькі й жыў, што апроч Дняпра ня было больш нічога. Мо‘ таму й палюбіў ён так моцна старога дзядульку, мо‘ таму й знаходзіць у ім такую чароўную ўцеху…

У дзяцінстве добра было. Успамінаецца, як бегалі яны — малыя аторвы — па-над самай вадой, па-над самым прадоньнем, пэцкаліся з галавы да ног у шызы ліпучы глей — рыбу лавілі. Тады было толькі й клопату, што накапаць чарвей, мух налавіць ды знайсьці добрае месца, каб ніхто больш туды не затрапіў, каб налавіць больш за іншых. А колькі радасьці, шчасьця было, калі пасьля доўгага чаканьня, пасьля вострай і трывожнай напружнасьці заб‘ецца, бывала, у руках срабрыстая плотка або растапырыць калючкі свае злы, як папоўскі сабака, ерш!

А ўжо ў самае лета хадзілі гурмай угару, за рачулку, што, прыкрыўшыся кусьцем, неўзаметку ўбягае ў Дняпро. Там Дняпро робіць вялікую луку, амаль на вярсту разганяецца ў бок, быццам забыўся, што трэба даведацца ў вёску, і потым, успомніўшы, вяртаецца раптам назад, амаль што на старое месца. На гэтай луцэ берагі густа абрасьлі лазьняком, а сярод лазьняка заблыталіся кусты чорнай смуродзіны, распусьцілі свае цупкія лапы жавіны. І вось, калі пасьпявалі ягады, тады пачыналася хлопцам раскоша. Тады яны ня вылазілі з зарасьляў, рабілі там патаёмныя хады — жылі там цэлымі днямі, нявідныя звонку, нібы краты ў сваіх падземных норах. Траплялася часам, што каторы ў захапленьні шчубоўкне ў ваду, сарваўшыся з здрадлівае галіны — але было там ад берагу ня вельмі глыбока: вылазілі і сьмяяліся разам з усімі…

А яшчэ Лясьніцкаму ўспамінаецца восень. Восень абветрывала берагі, рабіла лазьняк пустым і празрыстым, агаляла дасюль схаваныя ў зеляніве карчы. І на той самай луцэ яны, пасучы коняй, раскладалі цяпло, плялі з гнуткай лазы сабе кошыкі, рабілі з алешыны піпкі і курылі ў іх сушаны ва вогнішчы алехавы ліст. Яшчэ пяклі бульбу, боркаліся і сьпявалі песьні, якія самі-ж і выдумлялі.

Але Дняпро быў ужо дзікі тады, няпрыветны, заўсёды моршчыўся, дмуў на бераг пустым нейкім холадам. Быццам прыкра было яму, што турбуюць яго ў той час, калі ладзіцца ён заснуць, адпачнуць на колькі месяцаў, укрыўшыся цяжкай лядзянай коўдрай. І чулыя хлопцы баяліся тады Дняпра, не падыходзілі блізка к старому. Хто яго ведае, што ён надумаў, што ён хавае там пад цёмна-сівымі глыбокімі зморшчкамі.

Восень дала Лясьніцкаму яшчэ адзін незабытны малюнак, адзін чароўны сон, У якім так дзіўна перамяшалася была чорная горкасьць з нечаканай і палкай радасьцю. Гэта было ўжо пазьней, гэта зусім нядаўна было. З таго часу прайшло тры гады. Алё й гэтых трох гадоў было досыць, каб выбраць горкасьць з чароўнага сну, каб пакінуць толькі ружовае.

Ён тады выпадкова прыехаў быў са школы. Ён ня помніць ужо дакладна, як гэта было. Мабыць, некалькі дзён было сьвята, дык надумаў даведацца ўдвор.

Была тады восень чыстая, сьветлая. Такая восень была, што не сядзелася ў хаце, што хацелася некуды йсьці — далёка йсьці, у адзін бок, у адзін напрамак. Ён пайшоў тады ў лес, ішоў па беразе Дняпра, дзіваваўся на яго халодна-сярдзітую веліч, слухаў, аб чым пяе звонкі вецер, што прылятаў з таго боку, з голых пустых сенажацяй.

У лесе, пад разложыстай хвояй, карэньне якой аж даставала да берага і, вырваўшыся з зямлі, недалужна зьвісала над стромай, ён знайшоў быў Макрыну. Яна сядзела і плакала. Убачыўшы яго, яна схапянулася і хацела ўцячы. Ён ледзьве яе затрымаў.

І вось тады ўзьнялося было наповерх усё, што ў абоіх дасюль гадавалася ў сэрцы. Было тады многа гарачых слоў, было многа сьлёз. А потым былі й пацалункі.

Захліпваючыся сьлязьмі, яна расказала яму гора сваё.

Бедная! Ёй так не хацелася замуж ісьці! Яна ня ведала, што ёй рабіць. Усё было ў яе волі — яна магла не пайсьці. Але й так ня было ўжо жыцьця.

Лясьніцкі неяк яе суцяшаў, гаварыў нейкае глупства. Бадай што не разумеў ён тады ўсяе глыбіні яе гора. Ён проста любіў яе, яна плакала, і яму да болю было яе шкода. Ён ня помніць нават, ці гаварыў ёй замуж ісьці, ці ня йсьці. А мо, гаварыў і тое й другое. Але ёй прыемна было, што ён суцяшае, што ён яе ўгаварвае. Потым яна так бязрупатна сьмяялася, так вясёла блішчэла яшчэ мокрымі ад сьлёз вачмі.

А як ёй радасна стала, калі, заўважыўшы, што яна дрыжыць ад холаду ў сваім бедным адзеньні, ён захінуў яе ў полы сваёй вучнёўскай шынэлі. Яе, горкую наймітку, якую гаспадар гоніць з хаты!

Любая! Яна нясьмела кратала яго бліскучыя гузікі, яна забаўлялася імі, як дзіця новай прыгожай цацкай…

Гэта нядаўна было. Тры гады прайшло з таго часу. Але час ужо выбраў горкасьць усю, і ўспамінаецца яно, як салодкі сон, як чароўная казка.

Потым ён паехаў вучыцца, яна вышла за нялюбага замуж і год з ім жыла, пакуль яго не забралі ў салдаты. І гэты год замужжа паклаў ёй на вусны пячатку — пакутную, горкую ўсьмешку.

Эх, успаміны, успаміны! Як яны цудоўна фарбуюць падзеі мінуўшчыны, як ачышчаюць яны гэту мінуўшчыну ад чорнага бруду, ад прыкрага жыцьцёвага сьмецьця. Якім прыгожым у сьвеце ўспамінаў здаецца жыцьцё!..

І як прыемна ім аддавацца, плывучы па глыбока-блакітнай гладзі Дняпра, сярод чыстага бляску зеляніны і сонца, сярод пярэстага звону птушыных сьпеваў! Як ціха і соладка сьціскаецца тады чулае сэрца, як мякка поўняцца грудзі наплывам жывых адчуваньняў!

Успаміны звычайна прыводзяць Лясьніцкага да сучаснасьці. Але яны прыводзяць да яе неяк аднэй стараной — фарбаванай, квяцістай. Таму й сучаснасьць у такія хвіліны здаецца ружовай, таму й ня ўсплываюць у сьвядомасьці яе няпрыветныя зьявы, нібы забываецца на момант тое цяжкое, няўцямнае, што ёсьць заўсёды ў жыцьці, што ўлівае ў сэрца тупое зьнібеньне.

Неяк самі сабой, мімаволі ўюцца думкі вакол Макрыны, усплывае вобраз яе, поўны гарачай вабнасьці, узьнімае ў грудзёх добра знаёмае радасна-буянае хваляваньне.

Глыбока запаў у нутро першы вечар, які праводзіў ён з ёй пасьля прыезду на вёску. Потым ужо зьлілося ўсё ў адно палкае, тлумна-салодкае адчуваньне, якое закрыла сабой усё-чыста. А тады, у той незабытны вечар, была дзівосная сьвежасьць і квяцістасьць, адчуванні былі шырокія, чыстыя.

У той вечар сьвяціў на небе чыста вымыты месяц, і над Дняпром пелі дзяўчаты. Лес ад месячнага сьвятла быў нейкі настарожаны, чулы. Здавалася, што сочыць ён, прыслухоўваецца. Міжвольна галасы іх рабіліся ціхімі-ціхімі, палахлівымі, іншае слова дык проста ўгадвалі па руху абеленых месяцам вуснаў.

Пры бледным сьвятле месяца ён разглядаў яе твар, шукаў у ім зьмен, і адзначаў іх пяшчотнымі пацалункамі.

Ён казаў ёй:

— Вось гэтых маленькіх маршчынак на лбу ня было ў цябе… Адкуль узяліся яны?

І цалаваў яе лоб, цалаваў маленькія маршчынкі.

А вочы твае былі ясьнейшыя. Цяпер яны глыбачэй сталі чамусьці і змрок у іх нейкі зьявіўся…

І цалаваў яе глыбокія чорныя вочы.

І глядзеў на вусны, пазнаваў тую горкую ўсьмешку. Цалуючы іх, гаварыў ёй ціхім-ціхім шопатам:

— Ты мая крушынавая радасьць…

Яна — сьветлая — ціха сьмяялася і пытала:

— Чаму крушынавая?..

І не чакала адказу, а чакала новага пацалунку.

Лес снаваў вакол іх белае чараўніцтва, атуляў іх цудоўнаю казкай. Лясьніцкі сьмехам пужаў яе, паказваў на абрыўкі туману, што дзыбата віхаліся над соннай вадой.

— Глядзі, вунь вылазяць тапельнікі з рэчкі… яны йдуць, каб зацягнуць нас да сябе. Бачыш, вунь Грышка, што летась утапіўся. Вунь ён выцягнуў рукі да нас, вунь набліжаецца ўжо…

Яна зноў сьветла сьмяялася.

— Гэта-ж туман паўзе над ракой…

І тулілася да яго — не ад страху, а ад каханьня…

Такіх вечароў нямнога бывае ў жыцьці. Таму й жывуць яны доўга ў сэрцы, каб часам усплысьці наповерх душы і кінуць ружовы прамень у будзёную шэрасьць жыцьця.

А праз дні тры пасьля гэтага вёчару ў п‘янай сьпякоце квяцістага дня было гарачае, палкае. І з таго часу зьвініць у галаве салодкі тлум, з таго часу жыцьцё стала новае, дзіўнае нейкае — ні то сонечна-прыгожае, ні то бруднае, мутнае, як дажджавая патока.

І калі ўспамінае Лясьніцкі пра гэта, калі вырастаюць у ўяўленьні спакусьлівыя палкія вобразы, — рвецца адразу лагодны настрой, ахапляе незразумелая рупнасьць, патрэбнасьць нешта рабіць, некуды рухацца. Тады ён сядае на вёслы і ў напружнай рабоце спрабуе разьвеяць гэты наплыў неспакойнай энэргіі.

Лодка разганяецца, птушкай бяжыць па гладзі Дняпра. Здаецца, усё ажывае наўкола, усё наліваецца нейкай турботай, імклівасьцю. Бо сам повен гэтай імклівасьці, самому хочацца некуды гнацца, ляцець, хочацца шалёнага руху, шалёнай работы.

Але вось ужо ўплецены ў сьвежы сасоньнік на бераг насунуўся дзікі парк маёнтка Лоўчына.

Вярста. Цяпер трэба назад.

Лясьніцкі падплывае к берагу і пачынае памалу, чарапахавым ходам падымацца ў гару.

ПЕРАД сходам да Лясьніцкага ў хату прышла Макрына. Яму гэта не спадабалася. Ён ведаў, што матка ня любіць Макрыну — за яго ня любіць, бо адчувае, што паміж іх нешта ёсьць. А матка ў хаце была.

Макрына пастаяла хвілінку ў парозе, перакінулася словам-другім з маткай (тая парадчыла ў печы) і потым падыйшла да яго. Яна была ў звычайнай сваёй вопратцы — у вышыванай белай сарочцы; яна, як звычайна, была простая, ціхая, як звычайна наіўна міргала сваімі яснымі, як у дзіцяці, вачмі.

— Ты што — чытаеш?.. Я мо‘ перашкоджу табе?

— Не, нічога… сядай…

Ён ня ведаў, як з ёй абыйсьціся. Ні разу дасюль не даводзілася яму быць з ёй удвух пры людзях. Ён адчуваў, што чырванее. А яна села і моўчкі глядзела на яго. Потым узяла, пачала разглядаць яго кніжку. І ён маўчаў. У замяшаньні пазіраў скоса то на яе, то на матку.

Нарэшце, яна загаварыла аб справе:

— Ты, Васіль, можа-б прышоў таксама на сходку. Там, казалі, будуць гаварыць пра салдатак, дык можа-б сказаў слова якое… Усё-ткі цябе паслухаюць… А ты-ж сам ведаеш, якое жыцьцё ў мяне. Усе ўжо паадсяваліся, а ў мяне і не пачата… Што-ж тады есьці буду?.. Зноў у найміткі прыдзецца йсьці…

Яна пакрыўджана ўтупіла вочы і змоўкла. Быццам, пажаліўшыся яму, чакала, што ён зараз нешта для яе зробіць, што ён зараз пакарае ўсіх, хто прынёс ёй гэтую вялікую крыўду.

Лясьніцкаму шкода стала яе. І разам з тым яму падабалася, што вось у яго абароны шукаюць, што ён на маленькім можа пачаць тую вялікую справу, аб якой марыў, едучы ўдвор. Ён аўтарытэтна заспакоіў Макрыну:

Я буду канечна на сходцы. Я зраблю ўсё, што толькі здолею…

У гэты час вышла некуды матка, і яны асталіся ўдвух. Атмосфэра адразу зьмянілася. І дзіўна неяк стала абоім, што вось момант назад гаварылі суха, сур‘ёзна, быццам чужыя, а цяпер раптам сядзяць вока-на-вока і зноў блізкія, зноў, як раней. І невядома, ці цягнуць далей гугарку, ці неяк інакш абыйсьціся.

Лясьніцкі зірнуў на яе, шырока, адкрыта ўсьміхнуўшыся, і яна яму тож адказала сваёй любай усьмешкай. Тады Лясьніцкі к ёй нахіліўся і пацалаваў яе, нібы спадкрадня. І абое звонка зарагаталі.

Вышла Макрына заспакоеная, пэўная ў тым, што знайшла абарону.

Сходка была каля грамадзкага сьвірну, што стаяў край вёскі на нявысокім гладкім узгорку. Як прышоў Лясьніцкі, ужо сышлося троху народу. На ганках сядзелі старэйшыя пачэсныя гаспадары, а рэшта разьмясьціліся на бервяне пад сьцяной, на падмурку, а хто і проста на голай зямлі. Моладзі бадай што ня было — ня ў звычаі гэта, каб блазнота хадзіла на сходкі. Зьбіраліся ўсё барадатыя сталыя сяляне. Але як прышоў Лясьвіцкі, яму, пасунуўшыся, далі месца на ганках. Усё-ткі вучоны, не абы-які хлопец. Ён у міжвольным замяшаньні заняў прапанаванае месца.

Пакуль не пачалася сходка, сяляне займаліся сваімі звычайнымі гутаркамі. Лясьніцкі заўважыў, што ўсе самі сабой падзяліліся на тры групы: на ганках сядзелі „пачэсныя“ — яны вялі зважную гутарку аб надвор‘і, аб жытох, аб пасевах; другая група сабралася вакол Рыгора, што самавольна прыбег з вайны і звычайна туляўся, а сягодня чамусьці паказаўся адкрыта, — тыя гаварылі ў поўголаса, але Лясьніцкі ведаў аб чым: аб вайне, аб парадках, аб свабодзе, аб бальшавіках і г. д.; нарэшце, трэцяя група скупілася вакол Аўтуха — маленькага вясковага скамароха, у якога пісклявы голас, рухавая — з падскокам — фігура, кукішам твар і вечна разбарсаная абора. Аўтухова аўдыторыя ўбірала ў сябе найбольш індэфэрэнтную частку насельніцтва, прапісных вясковых скалазубаў.

Лясьніцкі ўважна разглядаў усіх і сам сабе думаў:

— Вось і народ… Вось і тое шырокае поле для працы — для вялікай і труднай працы, аб якой так прыгожа гаварыў Матрунін… Але як пачынаць? Як падыйсьці?.. Вось узяў газэты з сабой, каб пачытаць… а ці будзе хто слухаць, ці трэба яны тут каму?..

Ён моўчкі сядзеў сярод старых, не мяшаўся ў іхную гаворку і яны таксама яго не чапалі. Нарэшце, ад гэтага прыкра зрабілася. Тады ўстаў і падышоў да Аўтуха. Спачатку Аўтуховы жарты толькі дзівілі сваёй недарэчнасьцю, а потым пачалі захапляць, пачаў шчыра сьмяяцца разам з іншымі.

Праз хвіліны дзьве пачалася і сходка. Перш чыталі нейкія паперкі з воласьці ці з павету. Трудна было вызначыць, ці гэта загады, ці адозвы. Пісалася ў іх пра свабоду, пра абарону айчыны, пра ахвяры на армію, пра выдачу дэзэртыраў і г. д. Калі пачалі чытаць пра дэзэртыраў, усе з усьмешкай абярнуліся да Рыгора. Аўтух падкраўся адзаду і крыкнуў раптам у яго над вухам:

— Дзяржы!

Увесь сход дружна зарагатаў. А як троху сьціхлі, стараста сказаў, разьвёўшы рукамі:

— Ну Й што вось з гэткім зробіш… Ты-б хоць, сукін сын, пабаяўся бога ды нас не падводзіў… Сядзеў-бы ў запеччы дзе-небудзь… А то — наце вам! — на сходку прыпёрся!..

Сяляне зноў рагаталі. Рыгор нешта крычаў, абарачваючыся ва ўсе бакі. Гэта быў высокі кашчавы мужчына з дробным тварам, аброслым кароткай і цьвёрдай, як шчэць, рыжай бародкай. Твар яго быў рэзкі, і таму здаваўся няпрыгожым. Асабліва псавала яго хваравітая, поўная едкага сарказму, усьмешка. Яна выдавала ў ім злоснага задзіру, які нікому ня дасьць спуску. Гэта быў такі чалавек, якога добра трэба пазнаць, каб пазбыцца таго няпрыемнага ўражаньня, якое рабіў ён у першай сустрэчы.

Калі троху ўгамаваўся народ, Рыгор раптам высунуўся наперад і загаварыў высокім крыклівым голасам:

— Дык бярыце, калі хочаце, выдавайце… Прыслужэцеся, дык можа заробіце што… можа зямлі прыбавяць, лесу на хату дадуць… Паспрабуйце… А можа і ў лёкаі возьмуць да пана за службу… ха-ха…

Потым ён ураз зьмяніў тон — быццам гэта прадмова была, а цапер скажа ён самае галоўнае — і закрычаў прарэзьлівым, звонкім, як мэталь, голасам:

— А ты йдзі ды ваюй, калі маеш ахвоту. Ідзі барані „свабоду“… пакармі вошы, пасядзі па шыю ў вадзе, падстаў свой шчыры лоб пад нямецкую кулю… А каму гэта трэба, табе?.. За цябе гэта б‘юцца, га? Вунь за каго! Вунь за таго, да каго ты на падзёншчыну ходзіш… а калі ня ходзіш, дык пойдзеш… вось паваюем яшчэ з паўгода… Дурань мужык, во што!.. Таму і езьдзіць на карку ў яго хто толькі хоця…

Больш ня чуваць было, што ён гаварыў. Гулкім выбухам агульнаму гоману сьцёрся яго тонкі прарэзьлівы голас. Загаварылі разам усе, як гэта заўсёды бывае на вясковых сходах. І ніяк ня можна было разабраць, аб чым ідзе гатарка. Толькі ня было ўжо сьмеху цяпер — гаварылі ўсе сур‘ёзна, заўзята.

Лясьніцкі пастараўся разабраць што-небудзь у гэтым бязладным моры людзкіх галасоў, злавіць у ім хоць крушыначку яснасьці, каб зразумець настрой грамады. Ён прайшоўся праз натоўп і прыслухаўся. Адзін гаварыў пра зямлю, другі пра каня, трэці пра хату, чацьверты пра пуню і г. д. У кожнага было сваё маленькае, свая дробная нястача, дробнае гора. Але неяк само сабой, органічна злучалася ўсё гэта дробнае ўместа, і тады было ўжо нешта буйнае, важнае, было агульнае вялікае гора і вялікая нястача.

Гэта быў голас народа.

Лясьніцкі чуў гэты голас і адчуваў сябе чамусьці маленькім-маленькім. Як дзіцячыя цацкі-піскунчыкі, спрабавалі ўзьнімацца аднекуль з глыбі тыя ружовыя мары, Тыя сьмелыя ўзьлёты юнацкай фантазіі, з якімі прыехаў на вёску. А іх прыціскаў настойна, бязьлітасна гэты голас народа, гэты агульны ўзрушаны гоман.

І расла ў нутры тупая няўцямнасьць.

А ў гэты час зьбянтэжаны стараста стараўся ўціхамірыць народ. Ён нешта крычаў, нешта гаварыў і паўтараў за кожным словам:

— Грамадзяне! Грамадзяне!..

Нарэшце ўдалося яму навесьці парадак. Тады павялі далей сходку. Пытаньне было аб дапамозе салдаткам. Лясьніцкі раптам заўважыў, што ззаду, за мужчынамі, стаіць колькі жанчын і сярод іх Макрына. Чамусьці яму не ўпадабалася, што яна тут.

Стараста абвяшчаў:

— Дык вось, мужчынкі, наконт саддатак, што з імі рабіць… Тут ёсьць загад, дый самі мы тож не скаціна, што-якое ды разумеем… ізноў-жа ня можна й каб паздыхалі ня еўшы… ваююць-жа, кроў праліваюць, за айчыну, можна сказаць, за свабоду… (І ён сам засароміўся свайго няўмыснага красамоўства). Дык як, старычкі, га?..

Маўчалі. Нехта нясьмела і вельмі туманна азваўся:

— Дык што-ж?.. Яно няхай…

А другі падцьвердзіў:

— Вядомая рэч!..

Іншыя нібы-та й ня чулі нічога — цішком вялі паміж сабою сваю прыватную гутарку.

Загаварылі тады самі салдаткі. Яны гаварылі ўсе разам аднатонным, звыклым да пастаяннае скаргі, голасам, у якім выразна гучэла нотка недавер‘я, безнадзейнасьці. Быццам гаварылі толькі таму, што звыкліся ўжо гаварыць усюды, дзе толькі можна пажаліцца, дзе будуць слухаць, а тым часам думаюць самі сабе:

— Ат! Дажджэшся ад іх дапамогі. Усё роўна іначай неяк трэба выкручвацца.

Можа каторая меркавала ў гэту хвіліну, як-бы спрытней павярнуцца, як-бы ўдала павесьці брывёй, каб спазрыцца якому мужчыну — з багацейшых, з кім ёсьць рахуба пагуляць ды пацешыцца…

А мужчыны пачалі жартаваць, пасьміхвацца. Аўтух, прысьпеўшы да ладу, ужо семяніў дробным макам каля жанчын, бязглузда паўтараючы пісклявым сваім галаском:

— Бабы-бабы, бабачкі… Бабы-бабы, бабачкі…

Некаторыя з жанчын пачалі здавацца на сьмех, агрызацца на жарты мужчын. Але вышла наперад і загаварыла высокая, худая і доўганосая баба, мужа якой нядаўна забілі на фронце. Усе неяк нібы засароміліся, як яна пачала гаварыць. Было ў ёй нешта застыглае, нязграбна-трагічнае — у хваравіта-сінім рэзка акрэсьленым твары яе, у голасе — грубым і працяжлівым, поўным нейкага пагарадлівага дакору.

— Як гэта вам ня сорамна! А ‘шчэ мужчыны, гаспадары… Які-жа тут сьмех? Ці-ж гэта мы вінаваты, што сіратамі асталіся… Пазабіралі, папастралялі, як авечак якіх… Што-ж нам цяпера рабіць астаецца, га?.. Які-жа тут сьмех?.. Каб пасобіць, дык яны ‘шчэ жарцікі строяць… А ў нас дзеткі можа хлеба ня бачаць, ня то што…

Сьледам за ёй загаварыла Макрына, пачала скардзіцца на сваю долю. Сур‘ёзнасьць і некаторая трагічнасьць моманту надала ёй сьмеласьці, экзальтавала яе. Лясьніцкі з прыкрай трывогай прымячаў, што голас яе ўсё больш пачынае дрыжэць, што вочы яе ўсё паўней ды паўней наліваюцца сьлязьмі.

І раптам яна заплакала, Не па-бабску, не загаласіла, а сьмешна неяк, няўмеючы, зарумзала, як дзіцянё.

Лясьніцкаму стала не па сабе. Ён чуў, што нешта трэба цяпер сказаць і хацеў гаварыць, бо страшэнна ўзрушылі яго Макрыніны сьлёзы. Але баяўся, каб не сьмяяліся потым, каб не дражніліся, бо ўсе-ж троху ведалі або дагадваліся аб іхнай блізкасьці.

І Лясьніцкі маўчаў. Успамінаў сваё абяцаньне Макрыне, гарэў проста ад сораму, але сіл не хапала выступіць на яе абарону.

І раптам ізноў азваўся Рыгор. Лясьніцкі пачуў, як ён са злосьцю крыкнуў на Макрыну:

— Ціху, дурная! Ня румзай…

І потым зьвярнуўся да сходу, заверашчаў сваім прарэзьлівым голасам:

— Вось, усё сьмешкі ды сьмешкі… А за што бабы пакутуюць, за што пасірацілі дзяцей! А хай-бы цяпер дапамаглі, хай-бы прышлі вось ды поле засеялі… А? Дык усё каб мужык? Усё на яго карак? Нічога! Мужык дужы, ён панясець, ха-ха!.. А калі мужыку, дык фігу з маслам… На што-б яно што, о-го-го!.. У іх зямля, у іх багацьце, а ты гаруй ды йдзі памірай, ды сям‘ю бяз хлеба кідай…

Яго перапыніў стараста.

— Не баламуць! Гавары, калі што да ладу, а не мялі языком…

Рыгор узлаваўся.

— А што, ты думаеш, я мялю языком дык і па тым?.. Нічога, брат, яшчэ невядома, хто што якое… А вось… Грамадзяне! Слухайце, што я скажу… Мужчыны! Вось трэба пасобіць салдаткам… У Макрыны вунь ні ражна не пасеяна… Дык я ёй засею ўсё-чыста, як сьлед. Толькі хай сход дасьць слова, што ніхто мяне не зачэпіць, што ніхто ня выкажа… Га? Як, згода? Пайду да Макрыны ў прыймы… Як ты, Макрына, згодна ці не?..

Макрына сьмяялася. Лясьніцкі кіпеў ад сораму перад ёй ды яшчэ ад нейкага едкага, як шчолак, пачуцьця. Стараста ня ведаў, як адчапіцца ад Рыгора. У мужчын узьнімалася весялосьць, але добрая, сяброўская, бяз жорсткіх кпін, без асьміхваньня.

Наконт прыймаў пусьцілі пару дабрадушных жартаў, нехта кіўнуў на Лясьніцкага, нехта ўспомніў пра мужа. Потым, сур‘ёзна пачалі абгаварваць справу і назначылі талаку. Салдаткі, давольныя, зычна сьмяяліся, каля іх ужо цёрліся спрытнейшыя мужчыны. Макрына нешта ў захапленьні гаварыла Рыгору. Твар яе быў асьветлены радасьцю, у ясных вачох гарэла павага і ўдзячнасьць.

Лясьніцкі пайшоў са сходу з цёмным настроем, з прыкрым зьнібеньнем у сэрцы. Пайшоў адразу, як скончыўся сход, хаця народ яшчэ аставаўся, яшчэ бавіўся гутаркай, жартамі. Макрына тож асталася яшчэ, Здалося Лясьніцкаму, што яна нават не азірнулася, не заўважыла, што ён пайшоў.

Было гэта ў нядзелю, і таму Лясьніцкі ня ведаў, як далей змарнаваць час. У хату йсьці не хацелася, не хацелася сустракацца з людзьмі. Трэба было пабыць аднаму, каб упарадкаваць троху свае думкі і пачуцьці. Ён пайшоў к Дняпру і там лёг пад шырокі алехавы куст, утаропіў погляд у ціхую глыб блакітнага неба.

Па небе лёгка плылі беленькія пярыстыя балачынкі. Ад іх спрытнага лёту мякка круцілася ў галаве, здавалася, што ляціш некуды сам, або гоўтаешся на нявідных, лёгкіх, як вецер, арэлях, нячутна, як цень, носішся ў празрыстым паветры.

І вось найшла тады на Лясьніцкага цудоўная ціхасьць, апала абурэньне, нібы адляцела некуды ўсё, што было там на сходцы, нібы ён сам адляцеў на лёгкіх нячутных арэлях ад усяго гэтага тлуму, пакінуў недзе далёка-далёка — цьмяным туманам — усё, што ўстае непаразуменьнем цяжкім прад сьвядомасьцю.

Але было так толькі хвіліну. Потым разам усё наплыло, агарнула — увесь сорам нядаўны, усё хваляваньне — і абярнулася ў агнявую пякучую крыўду. Крыўда сьціснула грудзі, аж зацяло дыханьне, а к горлу балючым комам падступілі сьлёзы. Тады лёг ніц, уткнуўся ў траву і заплакаў.

А чаго заплакаў — і сам бадай што добра ня ведаў. От здалося, што ён такі няздатны, нязграбны ў жыцьці, што ня можа да яго прыстасавацца, што ня можа рабіць так, як хоча, як імкнецца рабіць, што ад усіх ён нібы адарваўся, што адзін ён зусім на ўсім сьвеце, што ня любяць яго.

Лясьніцкі ў той час пачынаў толькі як сьлед сваё жыцьцё. А ў пачатку жыцьця, ой, многа бывае такіх пякучых затоеных сьлёз. У іх выліваецца патаемны рост душэўных эмоцый, у іх чалавек расьцьвітае. Потым сьмешна бывае і сорамна нават, а ў той час гэтыя мінуты бываюць поўныя сапраўднага — сьвежага і прыгожага трагізму.

Выплакаўшыся, Лясьніцкі зноў утаропіўся ў неба і пачаў думаць чыстай, асьвяжэўшай ад сьлёз галавой.

Усплыла на думкі Макрына. Як-то яна, ці пакрыўдзілася? Можа яна ўжо яго і за чалавека ня лічыць? Чужыя, староньнія заступіліся… Рыгор гэты. А ён і слова ня вымавіў. Ён толькі ўзяць ад яе слодыч, уцеху, а больш — нашто яна яму… Хай памірае з голаду…

О, яна цяпер ведае, хто ён такі, што за птушка!

І шчымела сэрца ў Лясьніцкага ад непамернага сораму, ад пякучае скрухі і жалю. Захацелася ўбачыць Макрыну, пагаварыць з ёй. Не апраўдацца, бо гэта-ж недарэчна… А хоць-бы ўзнаць, як яна цяпер да яго, што яна думае.

Ён рашуча падняўся і пайшоў на вёску шукаць Макрыну. Але перш чымся знайсьці яе, ён наткнуўся на групу маладых і старых сялян, якія сабраліся каля Лявонавай хаты. У цэнтры гэтае групы сядзеў бязногі Аксэнта і гаварыў нешта — напэўна апавядаў пра свае баявыя прыгоды. А з боку кінуўся ў вочы Лясьніцкаму рэзкі твар дэзэртыра Рыгора, пакрыўлены звычайнай яго едкай усьмешкай.

Лясьніцкі рашыў падыйсьці, паслухаць. Рыгор, як убачыў яго, чамусьці пасунуўся і даў яму каля сябе месца на прызьбе. Лясьніцкі з няпрыемнасьцю заняў гэта месца.

— Вучышся ўсё, га?..

— Не ўжо, кончыў…

— Кончыў? Дык цяпер ужо будзеш станавіцца на службу?

— Не, думаю дома пакуль што астацца на гаспадарцы…

Рыгор дрэнна, прыкра так засьмяяўся.

— А што, выгадней цяпер, мусіць, на гаспадарцы?

— Ня ў тым, а… проста мне так падабаецца…

І ўспомнілася Лясьніцкаму, што калісьці Ніна яму такое самае запытаньне давала. Тая наўмысьля, каб падражніцца, ён добра ведае. А ў гэтага зайздрасьць, ня йначай. Няпрыемны ён чалавек!

А Рыгор зноў пытаецца:

— Казалі, газэтку выпісваеш? Каб так калі зайсьці пачытаць…

— Заходзь. Выпісваю…

— А якую?..

Лясьніцкі назваў.

— Нішто газэтка. У нас, на фронце, дык бальшавікі добрыя вылускалі газэткі. Там як прапішуць — ого!.. Так прабяруць, так прабяруць… І памешчыкаў, і буржуёў, і папоў… Любата!..

Нехта нецерпяліва яго перабіў:

— Кінь ты ўжо бальшавікоў сваіх… Носіцца з імі, як дурань з торбай… Знайшоў па сабе басатву.

Рыгору толькі гэтага й трэба было. З усім сваім злосным задзёрам ён накінуўся на таго небараку.

— Вот ты лепшы, ты разумнейшы… Ты ўсё растлумачыш, як што і дзе. Як гэта цябе дасюль у міністры не ўзялі?.. Эх ты, дурань набіты… Ці знаеш ты сам, што плявузгаеш… Заўчыў, што малпа: басатва, басатва, а ў толк не бярэш… Ну, скажы вось, разумнік, хто за тое, каб зямлю сялянам аддаць, га? Ай табе ня трэба зямлі, сваёй досыць, ха-ха!.. Ну, што, Керэнскі дасьць табе, га?

Той ужо ня рад быў, што й зачапіўся.

— Ат! Буду я ламаць галаву, хто ды за што…

— Дык паламай… калі галава няспрытная…

Сяляне спачувальна зарагаталі. Лясьніцкі ладзіўся быў сказаць сваю думку, але пабаяўся, каб не зацягнулася спрэчка, хацеў скарэй пайсьці да Макрыны. Адыходзячы ён зьвярнуўся да Рыгора:

— Дык заходзь калі, пачытаеш газэту.

— Добра, зайду.

І сказаў гэтыя словы Рыгор з нейкай нахабнай пагрозай, нібы сэнс іх быў такі:

— Ведаю, што ня хочаш, каб прышоў, што для прылікі толькі запрашаеш. Але вось наўмысьля прыду, вось каб табе сагразіць…

Лясьніцкаму крыўдна стала: ён запрашаў шчыра, бяз усякае захаванае думкі.

На вуліцы Макрыны ня відаць было, і ён рашыў зайсьціся да яе ў хату. Жыла яна адна (муж быў аддзяліўшыся ад бацькоў) у мізэрнай хацёнцы ў завулку. Таму Лясьніцкі сьмела пайшоў да яе — спадзяваўся, што ніхто не заўважыць. Хіба толькі ў яе хто будзе сядзець.

Макрына была ў хаце адна. Яна зьдзівілася, убачыўшы Лясьніцкага.

— А бач! Во хто гэта прышоў! А я думала — хто там такі?..

Яна стаяла над расчыненай скрыняй. Па лаве было раскладзена рознае плацьце.

— Ты што — скрыню парадчыш? Замуж можа рыхтуешся?..

— За каго? За цябе?..

— Чаму? Знойдуцца лепшыя…

— За цябе, дык пайшла-б…

І яна хітравата ўсьміхнулася.

— Ды не. Проста часінку выбрала, каб навесьці парадак. Ну, сядай у мяне… рэдкі госьць…

Ён сеў на лаву. Яна пачала парадчыць у скрыні. У вакно зазірнула чырвонае з захаду сойца, лягло мякка-дрыготнымі плямамі на абрус. Сонца на абрусе — на белым, васьмінітовым — зацяпліла ў хаце прытульнасьць сямейную, а ў сэрца Лясьніцкаму ўліло хвалю пяшчоты.

— Макрына! Ты на мяне злуешся, што я сягодня на сходзе нічога не сказаў?

— Ды не. Усё роўна-ж добра ўсё абышлося… Рыгор — во, маладзец… Добры ён чалавек. Каб ня ён, дык можа-б нічога й ня вышла, Пацукі гэтыя — ім хоць-бы што…

— Я не гаварыў затым, каб не сьмяяліся потым. Сказалі-б, што вось бароніць, заступаецца, бо… ну, ты сама ведаеш…

— Ат, глупства… Кіньма аб гэтым…

Яна замармытала нейкую песьню. Чырвоны прамень скаўзануўся ў яе па плячу і асьвяціў частку шчакі. Шчака зрабілася ружовай і празрыстай, і аксамітнай, як абрыкос.

— Макрына! Ты прыдзеш сягодня… туды?..

— Во… А чаму-ж не?..

Яна так проста і шчыра зьдзівілася. Лясьніцкі пачуў да яе вялікую любасьць і ўдзячнасьць. Ён падышоў да яе, але ня кратаў: стаў і моўчкі глядзеў, любаваўся. Яна прытулілася да яго, ускінула сваймі чыстымі вачмі.

— Ну, пацалуй!..

Ішоў Лясьніцкі ад Макрыны зусім заспакоены. Было ў нутры поўна здаволеньня, радасьці.

І недзе глыбока-глыбока, употайку, было трошачку расчараваньня.

ПРАЙШЛО пасьля таго тыдні са два. Плыло ў сонечнай яснасьці цёплае лета, рассыпала шчодра навокал пышнае сьпелае хараство. Прырода зьзяла багацьцем і збыткам. Зямля нібы раставала, растаплялася ў душна-салодкай млосьці; гэтая млосьць пераходзіла на людзей, на жывёлу, спавівала ўсіх чыста мяккай пялёнкай бясьсільля. Ішлі нязьменна адзін за адным бліскучыя дні, поўныя густога вязкага ваду.

Гэтыя дні дзіўна адпавядалі перажываньням Лясьніцкага — проста зьліваліся з тым агнёвым і палкім, у чым гарэла яго ўсхваляваная істота. Дні і ночы мяшаліся ў сонечным, ясным, забывалася ўсё, што навокал — была адна нейкая тлумная дрэма, было гарачае салодкае трызьненьне.

Знаў Лясьніцкі, што гэта — хворае, ненатуральнае. Наўмысьля сам сябе распаляў, наўмысьля ўвесь акунаўся ў мора вострых, агнёвых адчуваньняў, каб захлынуцца ў іх, каб жыць толькі ў іх, толькі імі. Бо цяжкім гнётам душыла няўцямнасьць, жыцьцё насядала чорнай камлыгай — ня было прасьвету, ня было разуменьня.

І пачынаў думаць Лясьніцкі, што гэта — шчасьце. І часамі дзівіўся такой прастаце, такой абычайнасьці. Успамінаў свае парываньні, мары свае нязбытныя, і ўсьміхаўся з горкай іроніяй.

— Дзіцячае гэта ўсё, нясур‘ёзнае…

І стараўся ня думаць аб гэтым зусім, стараўся думаць аб адным — аб маленькай, адданай яму Макрыне, аб яе шчырых гарачых ласках.

Але прайшлі гэтыя два тыдні. І вось пачуў раптам Лясьніцкі, што проці яго волі пачынае разьвёйвацца салодкі тлум, што ўсё часьцей ды часьцей расплываецца хваляй густой па істоце адчуваньне тупой пярэсыці, што прыглядзелася ўжо, стала абыклым тое, што раней распаляла магутным агнём, што абурала дзіка-прыгожым захапленьнем.

Стала тады страшна чамусьці. Страшна стала за сябе, за Макрыну, страшна стала за свой спакой, за тое, што ён назваў быў шчасьцем. З трывогай пачаў ён сачыць за сабой, за кожным рухам свайго пачуцьця, стараўся вярнуць ранейшае, штучна распаліць ранейшы агонь. Ад гэтага яшчэ мацней расла тупая пярэсыць, яшчэ хутчэй халаджала нутро.

Лясьніцкі пачаў тады шукаць адзіноты. Калі меў час ад працы, ён ішоў у лес, забіраўся ў самыя нетры і хадзіў-хадзіў без канца, аж пакуль не пачынала круціцца галава, пакуль не нахадзіла глухое, як дрэва, бяздум‘е. Было нешта хваравітае, ліхамавкавае ў гэтай хадзьбе. Быццам хацеў уцячы Лясьніцкі ад некага, хацеў заблытаць свае сьляды. Здаралася, што неўзаметку для самога сябе ён захадзіў у такое балота, адкуль нават цяжка было і выбрацца. І тады хадзіў, блудзіў, шукаючы выйсьця, давольны, што знайшоў забаўку, што знайшоў на што накіраваць назольлівыя думкі.

Аднойчы (было гэта зноў у нядзелю) зайшоў ён быў у сасоньнік, што мяжуецца з паркам маёнтка Лоўчына. Там стаяла мяккая цішыня, насычаная цёплым смаляным ароматам. Здавалася, што маладыя хвойкі замерлі ў нейкім урачыстым маленьні, баяцца парушыць цішу нават ледзь чутным шолахам, баяцца ступіцьна мяккі і пышны маховы дыван. Стаяць — прыгожыя, сьціплыя, — застыглі ў сьвятой нярухомасьці.

Лясьніцкі несьвядома адчуў гэту ціхую ўрачыстасьць. Ён міжвольна прыпыніў ход, асьцярожна, паціху ступаў па пышнаму дывану, здрыгаўся, калі трэскала пад нагой сухая галінка. Веяла тут, у гэтым сасоньніку, у гэтай цёплай сонечнай цішыні, у напружаным паху сьвежай смалы нейкай жудасьцю — дзіўнай і недарэчнай варо поўнага бляску гарачага летняга дня.

І раптам Лясьніцкі ўбачыў дзяўчыну. Ён адразу пазнаў яе. Ён часта бачыў, як пралятала яна праз вёску на сваім шыбкім, як віхор, інаходцы. Гэта была паненка Раіса — дачка памешчыка Янава.

Дзяўчына яго не заўважыла. Яна была ў гэты час цалком захоплена сур‘ёзным заняткам — прышпіляла да грудзей нейкую блакітную кветку, якую, відаць, толькі што тут знайшла. У яе нічога ня выходзіла, бо перашкаджаў кошык з грыбамі, які яна не дагадвалася чамусьці паставіць на дол — упарта трымала пад пахай.

Лясьніцкі і раней, калі сустракаў паненку, мімаволі дзівіўся яе нязвычайнай прыгожасьці. Але цяпер, у гэтых дзіўных абставінах, у гэтым урачыстым наўкольным харастве яра здалася яму нейкай чароўнай фэяй, цудоўнай багіняй гэтага хараства. Ён стаяў моўчкі і любаваўся.

Тымчасам фэя прышпіліла кветку і зрабіла рух, каб пайсьці, але, мабыць, таго толькі і чакаў кошык з грыбамі. Ён моўчкі высьлізнуў з-пад пахі і грыбы веерам рассыпаліся вакол яе ног. Яна інстынктыўна азірнулася наўкола і ўбачыла Лясьніцкага. На твары ў яе разам адбіўся спалох, зьдзіўленьне, сорам і злосьць.

А Лясьніцкі ўпарта глядзеў на яе і дабрадушна ўсьміхаўся. Ён заўважыў, як яна закусіла губу, каб схаваць сваё замяшаньне, напусьціла на твар пагардліва-гнеўную міну.

— Чаго глядзіцё? Зьбірайце грыбы!..

Яна гаварыла прыемным — сьмелым і звонкім контральто. Відаць, прывыкла, каб яе ўсе слухалі, выконвалі яе кожны капрыс. Стаяла і задорна глядзела на яго, зьвёўшы свае прыгожыя бровы — чакала, ці скора ён паслухае яе. А Лясьніцкі ўсё глядзеў ды ўсьміхаўся.

— Чуеце? Зьбярыце мне грыбы!..

Ён адказаў ёй наўмысьля расьцягнута, роўна, націскаючы на кожнае слова:

— Я чую, бо ня глухі… Але зьбіраць грыбы ня буду… Ня хочу…

— Грубіян!..

Тады загарэлася ў ім шалёная гарэзасьць. Захацелася зрабіць нешта нечакана-сьмелае, каб зьдзівіць яе, зьбянтэжыць. І вось ён пайшоў да яе шырокімі, мернымі крокамі, падышоў і, з усьмешкай гледзячы ёй проста ў вочы, наступіў нагой на рассыпаныя грыбы.

Яна адступіла з поўкрока, На твары яе ў першы момант выразна бліснуў спалох, але зараз-жа зьмяніўся на злосьць. Шырока раскрытыя зеленавата-блакітныя — вочы бліснулі рэзкім агнём. Яна крута завярнулася і пайшла.

— Кошык вазьмецё! — крыкнуў Лясьніцкі.

Яна і не азірнулася — пайшла шпаркім узрушаным крокам — зграбная і прыгожая, як маладая сасонка. Лясьніцкі праводзіў яе вачмі аж пакуль ня мільгнула апошні раз у зеляніне дрэў яе павеўна-белая сукенка, падпяразаная празрыстым ружовым шалікам.

Лясьніцкі стаяў, ашаломлены гэтай кароткай, нечаканай сустрэчай. Яшчэ фізычна адчувалася яе прысутнасьць, быццам пакінула яна тут свой нявідны цёнь. Мо‘ гэта таму так здавалася, што яшчэ не растаў быў прыемны арамат яе парфумы, яшчэ не разбавіўся ў застойным моры смалянога паветра.

Потым Лясьніцкі давольна ўсьміхнуўся і сагнуўся, каб падняць кошык. І раптам ён загрымеў на ўвесь лес шалёным рогатам… Сярод грыбоў, набрадзеных паненкай, было палавіна валуёў, мыш‘якоў, мухамораў і іншых неядомых экзэмпляраў. Лясьніцкаму шкода стала, што ён-раней гэтага не заўважыў. Ён-бы пасьмяяўся пры ёй, пры паненцы, ён-бы яшчэ горш зьбянтэжыў яе.

Забраўшы кошык, Лясьніцкі пайшоў дахаты. Было весела, усю дарогу ён высьвістваў нейкую задзёрыстую песеньку. Ён быў рад, што так абышоўся з паненкай, ён быў зусім давольны сабой. Хацелася толькі яшчэ падвесьці нейкі сталы грунт пад гэту мімавольную сварку, знайсьці ёй нейкае апраўданьне. Гэта было нятрудна зрабіць. У яго жыцьці было два выпадкі, калі ён быў пакрыўджаны ў яе прысутнасьці і нават пры яе ўдзеле. І вось ён цяпер памсьціўся. Яна, вядома, ня помніць тых выпадкаў, яна зусім і ня знае яго. Дзе яна запомніць нейкага сялянскага хлапчука, які прамігнуў калісь прад вачмі яе — шэры, няпрыметны, як адно з нязьлічоных дрэў у гэтым вялікім лесе.

Але затое Лясьніцкі добра помніць гэтыя выпадкі. Яны здарыліся тады, калі яму было яшчэ гадоў дзесяць ці мо‘ адзінаццаць. Першы раз ён сустрэў яе з губарнанткай у лесе, З імі былі два вялікіх страшных сабакі. Калі ён праходзіў міма, гэтыя сабакі кінуліся былі на яго, гатовыя яго разарваць. І вось, калі ён, абамлелы ад страху, адмахваўся ад іх тоненьнім сваім кіёчкам, яна сярдзіта крычала (голас і тады ў яе быў такі звонкі, задорны):

— Хлопчык! Ня бі Трэзора!.. Хлопчык, кінь палку… Чуеш?..

І другі раз ён таксама сустрэў яе ў лесе. Яна была тады з старэйшым братам — брат той вучыўся ў кадэцкім корпусе. Лясьніцкі зьбіраў у лесе суніцы, а гэта не дазвалялася. І вось калі кадэт ад нуды злавіў быў яго і адабраў ягады, яна скакала на адным месцы, пляскала ў ладкі і сьмяялася звонкім, вясёлым сьмехам. Ён тады трымаўся пры ёй, нават не прасіўся. А плакаў пасьля ўжо, як адышоўся з гоні, як ішоў панура дамоў бяз суніц і… бяз шапкі.

Пры ўспаміне аб шапцы Лясьніцкі міжвольна ўсьміхнуўся і паглядзеў на кошык. І прыемна стала, што кошык тут, што астаўся ў яго. Ён ня ведаў яшчэ, што будзе рабіць з гэтым кошыкам, але знаў, што кошык дасьць магчымасьць яшчэ раз убачыцца з ёй. І яшчэ раз ён здолее з ёй падражніцца, пазьліць яе троху.

Аб сваёй сустрэчы з паненкай Ласьніцкі ў той-жа вечар, сьмяючыся, расказаў Макрыне. Макрына, аднак, і ня ўсьміхнулася — выслухала яго з спакойнай сур‘ёзнасцю. Нават нейкае зьдзіўленьне прасьлізнула ў яе ціхіх вачох. Быццам хацела сказаць:

— Што-ж тут ёсьць сьмешнага?..

А як кончыў Лясьніцкі расказваць, пай заа спытала яго:

— Слухай, Васілёк… Ці будуць гэта цяпер паны, ці не?..

—. Як гэта — ці будуць?..

— Ну цяпер-жа свабода нейкая…

Лясьніцкі пачаў ёй тлумачыць, што гэта невядома, што ўсё гэта вырашыць устаноўчы сойм, што цяпер трэба думаць аб тым, каб разьбіць праклятага немца, што правы цяпер роўныя ўсім — як панам, так мужыкам і г. д. Гаварыў ён шпарка, сьпяшаючыся, абы каб сказаць… Знаў, што ўсё роўна не зразумее яго Макрына. А яна слухала і нешта думала сваё, глыбокае, глядзела некуды ў прасьцяг, ня міргаючы, шырока-раскрытымі ціхімі вачмі. Як памянуў Лясьніцкі пра немцаў, яна спакойна зазначыла:

— У маёнтку палонныя немцы работалі. Такія добрыя мужчыны… Прыгожыя, ветлыя…

Лясьніцкі перапыніў яе:

— Ты, Макрына, не разумееш, у чым справа… Мала што добрыя, ветлыя… Тут дзяржаўныя меркаваньні… Ня можам мы паддацца Нямеччыне, бо мы тады экономічна загінем… А свабоды тады не застанецца й сьледу… Задушаць свабоду…

— Хто яго ведае…

І зноў яна нешта сваё, глыбокае думала, хацела дайсьці да нечага сваім нямудрым бабскім розумам. А праз колькі хвілін зноў яго запытала:

— Васілёк! Ці любіш ты паноў?

Ён усьміхнуўся.

— Як гэта — ці люблю? Гледзячы каго… Вось, напрыклад, паненку люблю, бо яна прыгожая…

Макрына быццам і не заўважыла яго жарту.

— А я дык дужа ня люблю паноў, баюся іх… Яны сьмяюцца, зьдзекваюцца над простым народам… Быццам яны нейкія асаблівыя, не такія людзі, як усе… Я-б, здаецца, ні за што не пакахала пана, хоць-бы які быў прыгожы… А нашы-ж бабы дык некаторыя ў Карлу пазакахаліся… Казалі, што Тэкля салдатка хадзіла да яго ў пакоі нанач, сама набілася… А яму што — баба хоць куды, такую пашукаць трэба…

І Макрына неяк наіўна, падзіцячаму засьмяялася. Сьмешна ёй стала, што бабы Карлу кахаюць, нанач да яго самі ідуць…

А цяпер Лясьніцкі ўжо не зразумеў яе сьмеху. Ён здаўся яму зусім недарэчным, Найшла з чаго сьмяяцца!..

І яшчэ не падабалася Лясьніцкаму, што Макрына зусім не зважае на яго словы пра паненку. Мабыць, наўмысьля, каб віду ня даць, каб паказаць, што гэта зусім яе ня цікавіць…

Лясьніцкаму захацелася яшчэ раз навесьці гутарку на гэту тэму, і ён загаварыў пра кошык.

— Што мне рабіць з ім… Хоця-ня-хоця, а прыдзецца неяк ёй перадаць. Што-ж, трэба будзе ўбачыць яе, нічога ня зробіш…

А Макрына ўжо клапацілася разам з ім.

— Можа табе, Васілёк, дужа ня хочацца, дык я магу перадаць… Я часамі хаджу ў маёнтак.

— Ты тут ні пры чым.

Лясьніцкі ўсур‘ёз пачынаў злавацца. Макрына пачула гэта сваім жаночым інстынктам, Яна абвіла яго рукамі, шчыльна да яго прытулілася, зазірнула ў твар яму сьветлымі адданымі вачмі…

— Васілёк! Чаго ты сярдзіты? Ня злуйся, Васілёк… Ну, пацалуй мяне, любы…

Ён цалаваў яе з нейкай нэрвовай пасьпешнасьцю. Ён сам ня мог вызначыць, ці прыемна, ці няпрыемна яму ад гэтых пацалункаў. Сам ня знаў, ці гэта сьпяшаецца ён, каб больш атрымаць здавальненьня, ці каб скарэй адвязацца, здаволіць яе.

Быў такі двоісты нейкі настрой.

ДВА дні пасьля таго ня выходзіла з галавы ў Лясьніцкага паненка Раіса. Два дні ён ламаў галаву, думаў усё, як цяпер абыйсьціся, што зрабіць з гэтым няшчасным кошыкам. І, нарэшце, надумаўся.

На трэці дзень апаўдні ён узяў у перавозьніка лодку і паплыў уніз па Дняпру. Ён з напружанай энэргіяй працаваў вёсламі, і лодка няслася, як птушка, сьмела пераганяючы быструю плынь. Не прайшло й поўгадзіны, як засінеў на левым беразе густы і цёмны лоўчынскі парк.

Лясьніцкі прыстаў к берагу. Ён ледзь выбраў сярод навіслага над вадой лазовага вецьця мясьцінку, дзе-б можна было паставіць лодку, прымкнуў яе і праз пераблытаны гушчар палез на гару. Тут лазьняк быў шчытна пераплецены косамі хмелю, жавін і воўчых ягад, прыходзілася ірваць рукамі гэтую глухую заслону, каб праз яе прабрацца. Ды яшчэ не даваў як сьлед разгарнуцца пракляты кошык. Таму Лясьніцкі зусім затаміўся, пакуль выбраўся з берагу.

З боку Дняпра парк ня быў абгароджаны. Выбраўшыся з зарасьлі, Лясьніцкі адразу апынуўся ў пачатку роўнай шырокай алеі, якая другім канцом сваім выходзіла на дзядзінец поплеч з белым панскім домам. Алею шчытна сьціскалі з бакоў два рады таўшчэзных стогадовых ліп, якія сваімі хмурымі постацямі стваралі ўражаньне нечага змрочнага, векавога. Такое ўражаньне робяць старадаўныя, шчарнелыя ад часу портрэты, разьвешаныя ў строгім парадку дзе-небудзь у пыльнай закінутай салі.

Парк быў страшэнна запушчаны. Толькі на гэтай алеі прыметны былі сьляды сякога-такога дагляду. А ўжо за радамі ліп адразу пачыналася дзікая, непраходная гушчэча.

Лясьніцкі заўважыў на некалькі крокаў у бок ад алеі старую напоўразбураную альтанку. Калісь яна была абвіта жывой зелянінай дзікага вінаграду, бо-й цяпер яшчэ па бакох недалужна зьвісала жоўтае сухое гальлё, а ў іншых мясьцінах нейкім дзівам яшчэ прычапілася пара-другая зялёных сьвежых лістоў.

Лясьніцкі накіраваўся ў гэту альтанку і сеў там на струхлелую паламаную лаўку. Ён наўмысьля выбраў такую позыцыю, каб было добра відаць яго ад алеі. Потым ён вынуў з кішэні кніжку і стаў чытаць.

Колькі хвілін Лясьніцкі і папраўдзе чытаў, нават разумеў прачытанае. Але хутка адарваліся думкі ад кнігі, залуналі ў іншым напрамку, завіліся вакол другога прадмета. Перш-на-перш ён цьвяроза і крытычна зірнуў на самога сябе, на свой учынак і схапянуўся, гатовы кінуцца на бераг і паплысьці назад, пакуль ня позна. І сапраўды: забраўся ў чужы парк, у чужую альтанку, ніхто яго тут ня ведае, убачаць — могуць падумаць нямаведама што… Могуць прагнаць, як злодзея. Яшчэ сабакамі зацкуюць…

Але тут-жа зьяўлялася ў Лясьніцкага нейкая ўпартая рашучасьць, нейкая дзіўная ўпэўненасьць, што ўсё кончыцца добра. Чамусьці ён быў перакананы, што ён тут сустрэне паненку, што сустрэне яе адну і, такім парадкам, будзе мець магчымасьць вольна з ёй пагутарыць. І, як на дзіва, яго разрахункі спраўдзіліся. Прайшло хвілін 40 (прайшлі яны ў вострым нэрвовым хваляваньні) і ў канцы алеі паказалася знаёмая постаць у белай сукенцы, у ружовым шаліку. Яна ішла шпаркай, зграбнай хадою, энэргічна, але няшырока махаючы правай рукой. У левай у яе відаць была кніжка, якую яна трымала, прыціснуўшы да грудзей.

Лясьніцкаму нешта заняло дыханьне, сэрца пачало балюча млосна зрывацца. Але гэта было адзін толькі момант. Потым зноў зацяплілася ў нутры ранейшая гарэзасьць, стала лёгка й прыемна. Ён утупіў вочы ў кніжку і пачаў чакаць. Хутка пачуліся яе лёгкія крокі. Потым яны спыніліся, Значыцца — заўважыла. Ён яшчэ глыбей утупіўся у кніжку — нібы нічога ня чуў і ня бачыў, нібы суздром захапіўся чытаньнем. Прайшло так з поўхвіліны. І тады пачуўся яе сярдзіты раздражнёны голас:

— Вы што тут робіце?

Лясьніцкі спакойна зірнуў на яе, прывітаўся (яна гэтага быццам і не заўважыла) і адказаў з наўмыснай бязуважнасьцю:

— Чытаю брошуру „Монархія ці рэспубліка“ але няцікавая… А вы што?

Яна, відаць, гэтага не чакала. З момант яна ня ведала, як адказаць. Потым сказала з яскрава падкрэсьленым сарказмам:

— Было-б куды больш орыгінальна, каб вы для гэтае мэты прышлі ў наш дом, калі там нікога няма…

— Дзякую… Я лепш уважаю цяністы халадок гэтага зьдзічэлага саду. Я першы раз у гэтым цудоўным куточку, і, шчыра скажу вам, шкадую, што ня знаў яго раней… А вам падабаецца тут?..

Яна азірнула яго многазначным упартым поглядам, які нібы гаварыў:

— Ён яшчэ разгаварвае… а?..

І сказала з сьмешнай дзяціннай пагрозай:

— Слухайце. Я пайду зараз і скажу тату: ён загадае, вас вывесьці адсюль.

Лясьніцкі ўсьміхнуўся.

— Гэта будзе зусім лішні клопат. Пакуль вы дойдзеце да хаты, я ўжо буду пасярод Дняпра, бо ў кустох стаіць мая лодка. Але скажэце: няўжо вам так нясьцерпна мая прысутнасьць? Калі гэта так, дык я і бяз таты магу пазбавіць вас ад яе… Я прынес вам кошык, які вы выпадкова згубілі ў лесе… Вазьмеце яго!

Ён устаў, рыхтуючыся пайсьці. Апошнія словы яго неяк самі сабой сказаліся шчырым, нават крыху ўзрушаным голасам, у якім празьвінела міжвольная нотка крыўды.

Яна спыніла яго:

— Я не ганю вас, можаце аставацца… А кошык вазьмеце сабе на ўспамін аб нашай сустрэчы і… аб вашай грубасьці…

Яна завярнулася і зрабіла некалькі крокаў у бок дома, але зараз-жа спынілася і праказала ўжо інакшым — лагодным, нават троху жартлівым тонам:

Вы маё месца занялі… Я заўсёды чытаю ў гэтай альтанцы.

Ён зрабіў рух, каб уступіць ёй альтанку. Яна зноў спыніла яго:

Не-не… Можаце не турбавацца — я не праганю вас…

Хвілінку яна нібы змагалася з сабой і потым сказала тонам вымушанай уступкі:

— Ну, што-ж… Я пасяджу разам з вамі… Нічога ня зробіш — ня гнаць-жа вас, калі вам так страшэнна тут падабаецца… Яшчэ заплачаце.

У дзьвярох альтанкі яна на момант спынілася.

— А грубіяніць больш ня будзеце? Так? Абяцаеце?..

— Я магу быць і далікатным, калі мяне добра папросяць.

— Прасіце зараз-жа прабачэньня! Чуеце? Наце, цалуйце…

Ён з радасным захапленьнем пацалаваў яе маленькую ручку.

— Ня буду больш… добра…

— Цяпер скажэце, хто вы такі, як вы сюды забраліся і дзе вы наўчыліся вашай нязвычайнай далікатнасьці.

Лясьніцкі пачаў весела, жартліва рэкомэндавацца. Ён быў повен цяпер дзівоснай узьнятасьці, ён быў на-дзіва спрытны на словы, перасыпаў свае апавяданьні ўдалымі жартамі. Праз пяць хвілін Раіса Андрэеўна качалася ад сьмеху, весела, гульліва блішчэла сваймі прамяністымі зеленаватымі вачмі. А Лясьніцкі ўсё больш і больш расплываўся ў пачуцьці салодка-шчымлівага захапленьня. Ён ня зводзіў вачэй з сваёй суседкі, упіваўся яе сьвежым яскравым хараством. Яму проста ня верылася, што гэта ён сядзіць, размаўляе з красуняй-паненкай: яна яму здавалася нейкай асаблівай, недасяжнай. І дзіўна: чым больш ён з ёю гаварыў, чым бліжэй яны адзін з адным знаёміліся, тым больш узмацнялася ў ім гэта пачуцьцё. Ён адчуваў яшчэ на вуснах мяккае прыткненьне яе рукі, ён глядзеў на гэту маленькую руку — кволую, як белая лілея — і ня верыў, што цалаваў яе, — здавалася гэта такім вялікім, немагчымым шчасьцем.

Прайшло з гадзіну, а можа й больш — Лясьніцкаму прамігнуў гэты час аднэй вясёлкава-яснай хвілінай. І раптам ён заўважыў, што Раіса зьбялела і неяк вінавата замятушылася, быццам хацела зьнікнуць, стаць няпрыметнай. Інстынктыўна ён азірнуўся і ўбачыў, што па алеі да іх сунецца высокая фігура мужчыны. Лясьніцкі пазнаў гэтага чалавека і міжвольна сам здрыгануўся. Нешта было ў гэтым чалавеку цяжкое і жорсткае, што раджала ўва ўсіх, хто з ім сустракаўся, незразумелую жудасьць.

Гэта быў славуты „Карла“ — Карл Іванавіч Шэмпель, брат нябожчыцы пані — маткі Раісы Андрэеўны. Лясьніцкі бачыў яго і раней, але толькі здалеку. З прагнай цікавасьцю ён пачаў цяпер яго разглядаць.

Карл Іванавіч быў надзвычайна прыгожы мужчына гадоў пад сорак. Ён меў буйную, дужую і разам з тым зграбную фігуру, твар яго, амаль што абсолютна правільны, быў працяты глыбокай і цьвёрдай мужнасьцю, а далёка запалыя вочы іскрыліся чорным агнём — глядзелі пільна і ўедліва.

Калі-ж зусім блізка ўбачыў яго Лясьніцкі, дык заўважыў у твары яго нешта такое, што ў першы момант зьністожыла ўсякае ўражаньне хараства. Ён заўважыў, што на прыгожых рысах яго твару расплылася нейкая павучынная сінь, нейкае шызае адценьне хворасьці. Было гэта троху падобна на той сінявы налёт, які часамі бывае на маладых баравіках. І гэты налёт у яго быў на ўсім твары: былі сінявыя вусны, прабівалася сінь на шчоках, на носе, нават у вачох было нешта сінява-шызае.

І яшчэ кінуўся ў вочы лоб Карла Іванавіча. Ён быў густа пакрыты глыбокімі зморшчкамі, якія стваралі ўражаньне, быццам у яго страшэнна баліць галава.

Карл Іванавіч сунуўся па алеі роўна, павольна, як нейкая здань. Параўнаўшыся з альтанкай, ён марудна, быццам нехаця, павярнуў галаву і правёў па ёй цягучым змораным поглядам. Можна было падумаць, што ён і ня ўбачыў нікога, што проста зірнуў у прасьцяг пустымі, углыблёнымі ў нутро вачмі. Але Лясьніцкі заўважыў, што пад гэтым поглядам Раіса Андрэеўна неяк недалужна стулілася, зрабілася раптам маленькай і вінаватай. Гэта страшэнна зьдзівіла Лясьніцкага, стала прад ім вострай загадкай.

Тым часам Карл Іванавіч дайшоў да канца алеі і завярнуў па сьцежцы ўбок, у зарасьлі зьдзічэлага парку. Раіса Андрэеўна ўстала, затурбавалася.

— Ну, ідзіце ўжо. Я пайду дахаты… Бывайце!

Яна была нейкая дзіўная. Яна цяпер быццам не прымячала зусім Лясьніцкага — нешта трывожнае ўпарта займала цяпер яе думкі. Разьвітваючыся, Лясьніцкі хацеў пацалаваць ёй у руку — яна вырвала, паглядзела на яго з сярдзітым зьдзіўленьнем.

— Бывайце!

Яму стала сорамна. Ён нічога больш не сказаў, пайшоў моўчкі к берагу. У момант згінуў яго радасна-ўзьняты настрой, асела на сэрца нешта цяжкое, даўкае. Плывучы назад, ён з злоснай напружанасьцю працаваў вёсламі і з усіх сіл стараўся адагнаць цяжарныя думкі, якія назольлівым роем лезьлі ў мазгі. Хацеў і паненку Раісу выкінуць з думак, але нічога ня выходзіла. Яна стаяла ўваччу, як жывая, і поўніла сэрца нейкім трывожна-шчымлівым пачуцьцём. Было чамусьці сумна да сьлёз і троху крыўдна.

НАДЫХОДЗІЎ час сенакосу. Перад сялянамі вёскі Зяленічы ўставала пільная і турботная задача — даставаць сенажаці. Сваёй сенажаці вёска ня мела, з даўных пор купляла то ў памешчыка, то ў суседніх сялян. Усе апошнія гады зяленіцкія сяляне касілі панскую луку, якая была каля самае вёскі. Прыходзілася, праўда, даражэй троху плаціць, але затое — тут, каля блізу: і прывезьці бліжэй, і лепш упільнуеш.

Сёлета таксама ладзіліся браць у памешчыка. Ужо меркавалі аб грашох, хацелі пасылаць сваіх выбарных да пана, каб троху збавіў цану, ужо раскладалі прыблізна, як падзяліць сенажаць між вяскоўцамі. І вось у гэты гарачы час раптам пайшла, разышлася па вёсцы дзіўная прачутка, якая ўскаланула сьвядомасьць сялян, абвастрыла іх пачуцьці і ўнесла карэнную зьмену ў справу з сенажацямі.

Пачалося гэта з бязногага Аксэнты. Ён нешта езьдзіў у горад (дахадзіў усё сабе пэнсіі) і, прыехаўшы адтуль, расказаў такую гісторыю. У горадзе, у заездным двары, сустрэў ён старога п‘янчужку, які раней служыў у чыноўніках, а цяпер за капейкі пісаў „прашэньні“ і заўсёды ўпарта шукаў якога-небудзь спосабу выпіць, Гэты п‘янчужка пісаў і Аксэнту заяву, дзеля чаго яны дасталі былі троху ханжы і разам выпілі. І вось тады п‘янчужка яму расказаў, што калісьці, гадоў мо‘ пяцьдзесят таму назад у губэрскім судзе разьбіралася справа памешчыка Янава з сялянамі вёскі Зяленічы, па якой памешчык. Янаў адсудзіў у сялян трыццаць дзесяцін сенакосу, што знаходзіўся на луцэ, якую робіць Дняпро каля вёскі Зяленічы. І яшчэ расказаў стары п‘янчужка, што справа гэта, была цёмная, што тут нейкі быў зроблены фокус з плянамі і што недзе, у нейкай „управе“, пашукаўшы, можна знайсьці сапраўдны старадаўны плян, па якому выходзіць, што лука належыць да сялянскай зямлі, а не да панскай.

Сяляне, выслухаўшы апавяданьне Аксэнты, з глыбокай скрухай уздыхнулі і ў сумнай роспачы паківалі галовамі. Старыя засьведчылі, што-ткі й сапраўды калісьці лука да вёскі належыла, а потым быў суд, цягнуўся ён доўга-доўга, мо‘ гадоў з дваццаць і, нарэшце, пан адсудзіў. А як там было, якія там „планты“ былі, гэтага яны ўжо ня помняць — старыя ўжо сталі, многа чаго пазабываліся.

Вось паўздыхалі троху мужчыны дый кінулі гэтую гутарку. Толькі яшчэ буркнуў нехта пад нос сабе з дрэнна схаванай прагнасьцю:

— О, каб гэта лука… Ого-го!.. Нашто-б яно й што!..

А на другі дзень з самага ранку да Аксэнты прыбег адзін малады гаспадар і, сказаўшы для прылікі пару слоў аб надвор‘і, завёў гутарку аб луцэ, аб учорашнім Аксэнтавым апавяданьні. Ня трудна было заўважыць, што селянін гэты правёў усю ноч у бяссоньні — такі быў у яго змардаваны выгляд. Разважаньні яго зьвяліся да наступнага.

— Раз калісьці сяляне карысталіся гэтай лукой, значыць тут нешта ня так. Ніколі пан свайго не перапусьціць, ніколі не памыліцца. Тут дзела яснае: сяляне касілі луку па-праву. Пан пазайздросьціў на добры, зыскоўны кавалак зямлі, нешта там змахляваў і адсудзіў яго.

Аксэнта важна выслухаў селяніна і з відам тонкага знаўцы гэтае справы зазначыў:

— Я-ж то й кажу… Ня мог чалавек ні з таго ні з сяго набрахаць. Пэўна, ёсьць нейкая тут закаключка…

Яны пагаманілі яшчэ колькі хвілін, і селянін пайшоў, цьвёрда перакананы ў справядлівасьці сваіх падазрэньняў і давольны сваёй спрытнасьцю ў такіх мудроных разважаньнях.

Не пасьпеў ён выйсьці, як да Аксэнты зьявіўся другі селянін, троху старэйшы, але ня менш дасьціпны за першага. І ў яго на твары выразна сінелі сьляды бяссоннай ночы і ён загаварыў аб сенажаці. Яго разважаньні былі такія:

— Ня можа быць, каб панская зямля аказалася нейкім адарваным кавалкам сярод сялянскай. Гэта-ж ня менш, як з вярсту ад лукі пачынаецца панская зямля, а тут навокал наша, вясковая. Значыць, дзела тут яснае: пан пагаліўся на добры кавалак зямлі і адсудзіў яго нейкім жульніцтвам…

Аксэнта ўжо сьмялей намякнуў на свае аўторытэтныя веды ў гэтай мудронай справе:

— Дык а як-жа!.. Ці-ж я-б гэта стаў так проста малоць языком, каб ня меў аргумэнту… Я, брат, тонка разумею гэту політыку.

Трэці селянін (сьляды бяссоннай ночы, загаварыў адразу аб луцэ і г. д.) ніяк ня мог уразумець, як гэта цэлае „вобчаства“ ня мае зусім сенакосу.

— У падліпаўцаў ёсьць, у парэчанцаў ёсьць, у Крыніцах — цэлыя абшары, у Падгэрцах — як вокам скінуць… Не, тут нешта ня так — цёмнае дзела. Ня йначай лука да вёскі па-праву належыла, пакуль хітры пан ня ўцяўся ды не адсудзіў. Дзіва — такі ласы кавалак…

З гэтым Аксэнта пайшоў яшчэ далей. Ён з хвіліну глядзеў на селяніна дапытлівым вокам, быццам вагаўся: ці сказаць яму, ці не сказаць. І потым выпаліў, многазначна нахіліўшыся да селяніна:

— Лука — наша. Гэта, брат, як дважды два… Каго ўжо каго, а мяне не паддурыш… я ўсе франты прайшоў ды жывым вярнуўся, хоць без нагі…

Селянін радасна падхапіў:

— Вот-жа й я тое… А то — ліха ведае… плоціш, плоціш чорту лысаму, а за што, за якую трасцу, каб хто спытаўся…

Той дзень Лясьніцкага ня было дома: ён езьдзіў на места. А дзеля таго, што з ім папрасілася пад‘ехаць Макрына, вярнуўся ён, як ужо добра сьцямнела. Пад‘яжджаючы да хаты, ён пачуў, што адтуль глуха вылятае густы мужчынскі гоман. У яскрава асьветленых вокнах (звычайна ўлетку цяпла ў хаце зусім не палілі) боўталіся калматымі карчамі сілуэты мужчынскіх галоў. Відаць, у хаце была цэлая сходка.

Лясьніцкі ўзьвёў каня на двор і, поўны вострай цікавасьці, увайшоў у хату. Адразу ён бадай што нічога ня мог разглядзець — так густа было накурана ў хаце. Яго спачатку тож не заўважылі — былі захоплены ўсе нейкай гарачай спрэчкай, у якой часта мільгалі словы „лука“, „сенажаць“.

— Ага! Сенажаць купляць зьбіраюцца…

Лясьніцкі гукнуў брата і паслаў распрагаць каня, а сам падышоў бліжэй да стала. Яго заўважылі — сьціхлі неяк скомчана, раптам. Нехта пасунуўся, даў яму месца на лаве, каля стала.

— Аб чым, дзядзькі, гамоніце?

Нехта безнадзейна крактануў, нехта выкінуў недаверліва й глуха:

— Ат!.. Глупства гэта адно…

А дзед Лявон панура сагнуў галаву, задуменна паляпаў па стале пальцамі і пачаў:

— Бачыш, Васіль, ты-ж, казаў той, чалавек пісьменны, навуку прайшоў там усякую… Ізноў-жа законы ведаеш, артыкулы… Тут вось якая гамонка…

І дзед пачаў апавядаць пра справу з лукой, пра дзіўную, нечаканую чутку. Усе моўчкі слухалі. Дзе-хто рабіў папраўкі, але ціхенька, для сябе. Толькі разы са два голасна і аўторытэтна паправіў апавядальніка Аксэнта — паправіў у нейкай драбніцы, мабыць выключна для таго, каб даць зразумець, што ён тут ёсьць першакрыніца гэтай гісторыі. А як кончыў стары гаварыць, усе дапытліва зірнулі на Лясьніцкага, чакалі яго слова.

Лясьніцкі абвёў поглядам прысутных. З усіх бакоў напружана ўтаропіліся ў яго барадатыя твары, у вачох у кожнага гарэла трывожнае чаканьне — нясьмелая надзея мяшалася з чорнай апаскай. Лясьніцкі адразу зразумеў, што ад яго чакаюць станоўчага адказу, чакаюць, каб ён, які нібы-та ведае ўсе „артыкулы“, падцьвердзіу іхнае права, падтрымаў іхную ўпэўненасьць у справядлівасьці прывезенай Аксэнтам весткі. І разумеў Лясьніцкі, што калі ня зробіць ён таго, чаго ад яго чакаюць, будзе агульнае нездаволеньне, будуць на яго ўсе-чыста злавацца. Але, з другога боку, ён бачыў, што ўся гэта гісторыя пабудавана на вельмі нямоцным грунце, што толькі наіўнасьць сялянскае думкі ды ‘шчэ нэрвовая распаленасьць пачуцьцёў маглі надаць столькі сур‘ёзнасьці гэтай выпадковай неправеранай чутцы.

І Лясьніцкі рашыў шчыра перасьцярэгчы сялян ад залішняга захапленьня, накіраваць іх на шлях цьвярозых і грунтоўных разважаньняў. Ужо раскрыўшы рот, каб пачаць гаварыць, Лясьніцкі раптам убачыў вострыя, як голкі, вочы Рыгора, якога ён дасюль чамусьці не заўважыў. Рыгор, як і іншыя, дапытліва глядзеў на яго, але ў яго вачох Лясьніцкі заўважыў яшчэ едкі аганёк недавер‘я, гатоўнасьць спрачацца, лаяцца, калі Лясьніцкі скажа ня так, як ён думае.

„Што-ж, паспрачаемся“, падумаў Лясьніцкі.

— Вось што, дзядзькі, — зьвярнуўся ён да сялян: — я згодзен з тым, што гэта гісторыя можа й справядлівая, можа так і было, як вы кажаце. Але-ж тут ёсьць яшчэ і формальны бок… Каб гэта ўзналі раней, каб быў час разабрацца ў гэтым, раскапаць што трэба, пашукаць тых дакумэнтаў — тады была-б іншая справа. А цяпер — што-ж… Праз тыдзень-другі сенакос, пан самохаць лукі не аддасьць — аб гэтым няма чаго й гаварыць. А бяз суда такую справу ня вырашаць… Прыдзецца чакаць да налецьця, а сёлета так-сяк даставаць за грошы…

Яго словы, як ён і чакаў, зрабілі на сялян цяжкое ўражаньне. Хвілінку ўсе халодна, напята маўчалі — кожны чакаў, каб пачаў нехта другі. Потым загаварыў Аксэнта. Загаварыў ён нейкім пакрыўджана-настойлівым і разам з тым падкрэсьлена-аўторытэтным тонам:

— А што мы на фронце біліся ды калекамі засталіся, дык гэта так сабе? А свабоду хто адваяваў, га?.. Суд… Мала што суд! У акопы — дык бяз суда пасылалі, а цяпер — суд!.. Думай ты гэта…

І ён няўцямна разьвёў рукамі перад сялянамі. Тыя пакрылі яго словы здаволеным гудам. Як ня дзіўна, а гэтыя наіўныя, дзіцячыя аргумэнты Аксэнты зрабілі на сялян уражаньне куды большае, чымся цьвярозыя разважаньні Лясьніцкага. Кожны гатоў быў разам з Аксэнтам няўцямна развесьці рукамі, кожны гатоў быў разам з ім шчыра зьдзівіцца:

— Як-жа так? Як-жа можна? Ваявалі, здабывалі свабоду, а тут — суд!..

Аўторытэт Лясьніцкага пахіснуўся адразу. Калі ён хацеў сказаць яшчэ нешта, каб растлумачыць сваю думку, яго ўраз перапынілі, паднялі ўсе разам страшэнны гвалт — кожны сьпяшаўся з ім паспрачацца. У гэтым агульным узрушаным гомане Лясьніцкі, аднак, здолеў адрозьніць мэталічна-рэзкі голас Рыгора. Ён чуў толькі абрыўкі яго злосна-крыклівых сказаў, і таму здавалася, што Рыгор гаворыць нешта вар‘яцкі недарэчнае, дзікае.

— Ваявалі… свабода… буржуі… зямля… бальшавікі… здраднікі… Керэнскі.

Лясьніцкі з нэрвовай напружнасьцю лавіў Рыгоравы словы, стараўся знайсьці іх сэнс. Яму здавалася, што ў тых словах ёсьць нешта нядобрае ў адносінах да яго; ён інстынктыўна чуў, што Рыгор супроць яго чамусьці абуран. Яму было ад гэтага няпрыемна і крыўдна.

Троху ўгамаваўшыся, сяляне пачалі стала абгаварваць, як што рабіць, з чаго пачынаць, якія ўжываць спосабы каб-ткі дасягнуць справядлівасьці, каб адваяваць сваю законную сенажаць. Сышліся ўсе на тым, каб перш-на-перш схадзіў хто да пана: можа той самохаць аддасьць ім луку, можа ў ім прачнецца ўсё-ткі сумленьне.

Выбралі йсьці Аксэнту, Лявона й Лясьніцкага. Лясьніцкага папрасілі неяк глуха, няўпэўнена.

— Хоць ты й па-свойму гаворыш, ня згодзен з намі, старымі… Але-б добра, каб ты схадзіў… пагаварыць, ці што… усё граматны чалавек ня тое, што цёмны…

Лясьніцкі згадзіўся. Нават давольны быў, што сяляне ўсё-ткі яму давяраюць, пасылаюць сваім прадстаўніком.

А ўнутры ўжо сам сабой, міма сьвядомасьці, выплыў вобраз паненкі Раісы, ветла ўсьміхнуўся яскравым сваім хараством.

„Можа ўбачу як-небудзь…“

Сяляне разышліся здаволеныя, поўныя ружовых надзей. Лясьніцкі вышаў за імі на вуліцу і сеў на прызьбе, каб прасьвяжыцца троху ад хатняй духаты. Але й на дварэ было мала чым халадней. Укрытая шчытнымі хмарамі ноч проста млела ў густой цяплыні. Нават ціхенькі ветрык, што патыхаў часамі аднекуль з палёў, і той не даваў — быў ён нібы нагрэты і парны.

„Надвор‘е зьменіцца“ — падумаў Лясьніцкі.

Ляпнулі дзьверы. На вуліцу вышаў бацька. Ціхенька падышоў, намацаў сабе месца і сеў поплеч з ім на прызьбе. Ён у белай сарочцы, у белых штанах. Ён сядзіць нярухома, а ў цемры здаецца, што шэрая пляма яго сарочкі няўпынна віхаецца, быццам ён то адхінецца, то зноў прысунецца бліжэй.

Бацька сьперш моўчкі пачухаўся, потым пачаў гаварыць. Ён гаварыў ласкава — ціхім грудным голасам. Такім голасам могуць гаварыць толькі бацькі з сваімі дзяцьмі, і голас гэты заўсёды ўціхамірыць, заўсёды навее лагодны, трошачку смутны настрой.

— Хто іх разьбярэць — можа так, можа гэтак. Казалі старыя, што даўней сялянам належала гэта лука. Даўно ўжо я чуў пра гэта… Яшчэ так казалі, што нібы ў нашай вёсцы было многа дваровай чэлядзі. Як была аб‘яўлена воля, дык і яны ўзялі ў нашым вобчастве сабе надзелы. А потым кінулі, пайшлі зноў да пана служыць… Можа гэта праз іх і адсудзіў быў пан гэту луку… Хто іх ведае… Калі наслухаеш вось так сваіх, дык яно й выходзіць, як на паперы — наша, значыць, лука… Але раз няма дакумэнтаў, дык што-ж ты зробіш… Без дакумэнтаў, брат, ня ступіць… Такі ўжо час цяпер…

Лясьніцкі слухаў бацьку і ня мог вызначыць — ці той угаварвае яго, ці стараецца апраўдаць. Адно было ясна, што бацька — з імі, з сялянамі, што ён цалком падзяляе іх наіўную ўпэўненасьць, што ён разглядае сынавы словы, як памылку, якую, аднак, даруе яму па яго маладосьці. Але Лясьніцкага не раздражняў такі погляд бацькі. Спакойная, хоць і прымітыўная, бацькава мудрасьць і яго тактычны падход, наадварот, заспакойвалі яго, згладжвалі войстрасьць разыходжаньня. Адно толькі было няпрыемна Лясьніцкаму, што вось ня можа ён шчыра выказаць бацьку свае думкі, сумненьні, што каб і захацеў гэта зрабіць, дык не знашлося-б слоў такіх, не зразумелі-б адзін аднаго. І вось выходзіць, што сын на бацьку глядзіць з нейкай паблажкай, даруе яму яго міжвольную памылку, а бацька якраз таксама глядзіць на сына. Сын гэта бачыць, разумее, можа й бацька адчувае сэрцам — напэўна адчувае, а ні той, ні другі ня скажа. Слоў патрэбных ня знойдзецца.

І хоча сын хоць што-небудзь сказаць, каб было бацьку прыемна, каб пачуў ён сынаву блізкасьць. Ні з таго, ні з сяго ён заяўляе:

— Я, татка, буду старацца, буду рабіць усё, што змагу, каб адваяваць гэту сенажаць…

Бацьку не падабаецца, што сын так рэзка выкрыў яго тактыку. Ён стараецца захаваць сваю наіўную дыплёматыю.

— Ды я не пра тое… Я-ж кажу, што — хто іх тут разьбярэ. Можа так справядліва, а можа так справядліва… Закону няма, значыць — каюк…

А сын слухае ды моўчкі ўсьміхаецца. Ды думае сам сабе:

„Які ён добры і чулы! Колькі ў ім сырога землянога розуму, колькі гэтай сялянскай мудрасьці. А вось маўчыць заўсёды. Тыя крычаць, высьцігаюцца, а ён моўчкі нешта сам сабе думае… А разумней мо‘ за кожнага з тых… Забітасьць такая, ціхасьць. Вось і мяне прыўчыў быць такім сарамлівым, баяцца людзей… Нядобра так, пашкодзіць гэта ў жыцьці…“

На вёсцы запелі пеўні, пачалі сваю спрадвечную пераклічку. Бацька адразу ўсхапіўся.

— Спаць, спаць, сынок, ужо пеўні запелі.

І Лясьніцкі раптам пачуў, што вочы ў яго зьліпаюцца — страшэнна хочацца спаць. Ён ледзь дацягнуўся да ложка, кінуўся ніц, не разьдзеўшыся, і адразу заснуў, як забіты.

БЫЛО хмарна, але дажджу ня было. Дзень быў мяккі і цьмяны — нейкі мякінавы дзень. У такім надвор‘і плавае звычайна ціхая задумёнасьць, атуляе чалавека, дзе-б ён ні быў — ці ў лесе, ці ў полі, ці ў падарожжы, — пачуцьцём ціхамірнай дамоўнасьці. У такое надвор‘е ня бывае ў чалавека размаху ў далеч, у прастор, ня бывае шырокай імклівасьці. Быццам прырода надзявае цьмяную вуаль, каб ня вабіць, не захапляць чалавека сваімі яснотамі. І чалавек неяк набліжаецца сам да сябе, сам да сябе прыглядаецца, сам сябе сузірае ў маўклівай ціхасьці. І яшчэ ў такія цьмяныя дні чалавек добра прымячае другога чалавека, нібы бачыць яго адзін-на-адзін у сваёй хаце, і лёгка збліжаецца з ім, лёгка знаходзіць мову таварыства.

Як ішлі выбарныя ад сялян вёскі Зяленічы ў маёнтак Лоўчын (лесам ішлі — ціхім, сьціпла прытоеным), дык гутарка ў іх была прасякнута сяброўскай мяккасьцю, згодай. Чула адзін аднаго разумелі, далікатна спачувалі адзін аднаму. Крывы Аксэнта, як за-звычай, апавядаў пра свае ваенныя прыгоды, а Лясьніцкі з дзядзькам Лявонам яму ахвотна падтаквалі, шчыра дзівіліся яго спрытнасьці й шчасьцю. Такая — на хаду — ціхамірная гутарка неяк падбадрывала, узьнімала настрой. Нават Лясьніцкі і той пачынаў верыць, што сапраўды можа выйсьці нейкі толк з гэтае іхнае справы.

На поўдарозе да Лоўчына яны раптам пачулі глухі перабор конскага тупату. Праз хвіліну наперадзе паказаліся два коньнікі, якія галёпам несьліся насустрэчу.

Яны праскачылі, як птушкі. Але часу досыць было, каб сэрца Лясьніцкага зайшлося ў раптоўным наплыве агнёвага хваляваньня: яшчэ здалёк ён пазнаў у першым коньніку паненку Раісу. Яна здалася яму нейкай казачнай прынцэсай — яна была сапраўды надзвычайна прыгожая. Распаленая шыбкай яздой, яна зьзяла здаровай чырваньню, у вачох у яе гарэў агонь гордай імклівасьці, агонь маладога дзявоцкага задору. Яна стройна і сьмела трымалася ў мужчынскім сядле, зьлёгку адкінуўшы назад галаву, быццам аддаўшыся ўсёй істотай сваёй буянай радасьці шпаркага лёту, быццам аддаўшыся з сьмелай рашучасьцю жорсткім абнімкам сустрэчнага ветру.

Лясьніцкі з момант стаяў аслупянелы. Ён ледзь ахамянуўся, каб прывітацца, ледзь пасьпеў нейкім нязграбным пасьпешным рухам зьняць сваю шапку. Яна адказала зусім няпрыметным кіўком галавы, не азірнулася, ня ўсьміхнулася, праляцела недасяжная, як чароўная здань, як дзіўны сон.

А за ёй чорным ценем прамігнуў „Карла“. Ён на ўсім скаку неяк дзіўна, страшна нагінаўся разам з канём да самай зямлі і паднімаў з долу рассыпаныя Раісай шпількі. Лявон з Аксэнтам айкалі ад зьдзіўленьня і страху за сьмелага коньніка, а Лясьніцкі дрыжэў ад злосьці і зайздрасьці. Ён цяпер ненавідзеў гэтага сіняга хмурага „Карлу“, ненавідзеў за тое, што ён такі спрытны, што ён мае магчымасьць і ўмее прыгожа так ёй услужыць, што ён мае магчымасьць заўсёды быць разам з ёй. Ён зусім у гэты момант забыўся на тое, што Карла — родны дзядзька Раісы. Ён цяпер бачыў чамусьці ў ім шчасьлівага свайго супраціўніка.

Коньнікі зьніклі з вачэй, Лявон яшчэ трохі паайкаў, і яны пайшлі далей. Ступілі колькі крокаў і Аксэнта раптам схапянуўся.

— Пастойце! Дык чаго-ж мы папромся? Карла-ж усім там кіруе ў маёнтку.

Пастаялі троху, падумалі. Лявон разважыў, што трэба йсьці.

— Раз пайшлі, дык пайшлі… А можа з старым панам скарэй што ўладзім, можа — бяз яго ён, бяз Карлы… Гэта-ж — выжыга, скнара…

— Праўда! — згадзіўся Аксэнта.

І яны пайшлі.

У маёнтку ім давялося чакаць хвілін дваццаць, пакуль вышаў да іх стары пан. Нарэшце, ён паказаўся ў дзьвярах сваіх белых пакояў — хударлявы, лёгенькі, з сівенькай бародкай, з рухавым пэнснэ на тонкім — у сьвежай чырвані — носе. Ён ня стаў нават гаварыць з сялянамі, адразу занекаў, з адчайнай катэгорычнасьцю замахаў сваімі маленькімі ручкамі.

— Не-не-не… Не-не-не… Я, стары, у гэтыя справы не мяшаюся… З Карлам Іванавічам, з Карлам Іванавічам… О-то-то, з Карлам Іванавічам… гэта з ім, так-так… А я галубочкі, нічога ня ведаю… Не-не-не… Гэта ўжо вы з Карлам Іванавічам… з ім… так-так… Ён зараз прыедзе, вы пачакайце, так-так…

І ён неяк раптам зьнік у дзьвярах, быццам уцёк, схаваўся. Сяляне пастаялі, пачухалі патыліцы.

— Што будзем рабіць?

Лясьніцкі рашуча быў за тое, каб пачакаць.

— Ня будзем-ка па некалькі раз хадзіць… Ды казаў-жа, што зараз прыедуць…

Пастанавілі чакаць. Адышліся ад ганкаў, падышлі к сьцяне нейкае пуні. Лявон з Аксэнтам селі на зямлю, а Лясьніцкі астаўся стаяць, прыхінуўся толькі плячмі да сьцяны. Ён ужо ня слухаў цяпер, што гаварылі сябры, ён ня мог цяпер слухаць, ня мог разумець нічагутка. У яго ўяўленьні стаяў жывы вобраз Раісы — надзіва выразны, нібы ён зараз бачыў яе прад сабою. І шчымлівай трывогай поўніла сэрца ўпартая думка:

„Яна зараз прыедзе. Яна будзе тут праяжджаць, мо‘ пройдзе блізка зусім. Ці заўважыць, ці паглядзіць, ці скажа слова якое?..“

І ў яго распаленым уяўленьні рысаваліся розныя карціны іхнай сустрэчы, складаліся цэлыя дыалёгі, поўныя ўдалых зваротаў, поўныя глыбокай значнасьці. А далей мары разгортваліся шырокімі — у яскравых нязбытных фарбах — палотнамі. Ён ужо быў спрытным, сьмелым ездаком, ён рабіў перад ёй розныя фокусы, якіх і „Карла“ ня ўмее рабіць, яна захаплялася ім, усьміхалася яму такой чароўнай даверлівай усьмешкай, ад якой гарэла агнёвай радасьцю сэрца…

— … дык мы замацуем яе ўжо назаўсёды… Як ты, Васіль?..

— Што?

— Калі згадзіцца Карла… Дык трэба ўжо нейкую форму завесьці, каб, значыцца, назаўсёды… каб ізноў не адабраў… га?..

Лясьніцкі няшчыра згадзіўся:

— Так, вядома. Як-жа іначай…

Словы старога пана спраўдзіліся. Неўзабаве пачуўся тупат, і з цёмных ліпавых прысад, што вядуць ад шляху ў маёнтак, паказаліся знаёмыя коньнікі. Яны праскакалі галёпам цераз дзядзінец і спыніліся недалёчка ад сялян. Тыя высунуліся наперад, каб заўважыў „Карла“, каб не чакаць яшчэ потым. Лясьніцкі ўпяў гарачы погляд у панеёнку, з ліхаманкавым хваляваньнем сачыў за кожным яе рухам.

„Карла“ памог ёй зьлезьці з каня. Яна з любай даверлівасьцю абаперлася аб яго плячо, саскочыла лёгка, спрытна, як козачка.

І прайшла міма Лясьніцкага, нават ня зірнуўшы ў той бок, дзе ён стаяў, папраўляючы на хаду сьцёртую яздой сукенку.

„Карла“ заўважыў сялян, спыніўся.

— Вы да мяне?..

І нават не абярнуўся як сьлед да іх, стаў неяк у поўзварота — сярдзіты, нахмураны…

Лявон пасьпешна зьдзеў шапку, пакланіўся нізенька-нізенька.

— Дзень добры, паночку! Да вашай міласьці…

І таўхае пад бок Лясьніцкага.

— Васіль, гавары… ну…

Лясьніцкі зрабіў поўкрока наперад і пачаў гаварыць. Гаварыў ён сьмела, вольна, быццам не прасіў, а тлумачыў проста цікавую нейкую штуку. Ён знаў, што сябрам, асабліва Лявону, гэта не ўпадабаецца, што па іх трэба прасіць, угаварваць, лашчыць панскае самалюбства. І калі ўспамінаў пра гэта, калі адчуваў, што Лявон ужо злуецца, ужо гатоў перапыніць яго, дык наўмысьля гаварыў яшчэ сьмялей, нават сярдзіта — хай сабе, думаў, злуюцца, хай потым лаюцца: досыць пагарды, досыць зьнявагі, цяпер усе роўныя…

„Карла“ выслухаў да канца ў той самай постаці — нярухомы, насуплены. Толькі зморшчкі на лбу то распускаліся, то зноў зьбіраліся густа-густа, як глыбокая ральля. Як кончыў Лясьніцкі, ён абярнуўся да яго, правёў па ім сваімі маруднымі вачмі. Лясьніцкаму ўдалося блізка зусім зазірнуць у гэтыя вочы, і ён міжвольна задзівіўся іхнаму халоднаму хараству. Гэта была аксамітная чорная сталь, нібы патануўшая ў сваёй уласнай бяздоннай глыбіні. І ледзь прыметны шызы налёт не зьмяншаў хараства гэтых вачэй — ён ахінаў толькі іх лятуценнаю мяккасьцю. Дзіўнае злучэньне чорнай сталі і гэтай нечаканай мяккасьці надавала вачом хмурага „Карлы“ нейкую нязвычайную вабнасьць. Цяпер зразумеў Лясьніцкі, чаму пазакахаліся ў „Карлу“ вясковыя бабы, чаму набіваюцца самі к яму начаваць.

„Карла“ загаварыў нізкім, круглым і троху сіпаватым голасам. Слова ад слова ён адлучаў невялічкай, ледзь прыметнай паузай.

— Вы, здаецца, інтэлігентны чалавек, а гаворыце відочнае глупства… Вы страшэнна мяне насьмяшылі (а тымчасам на твары ані сьледу ўсьмешкі)… Вы хочаце, каб я аддаў кавалак зямлі толькі затым, што недзе нехта пусьціў на вецер ні на чым не ўзгрунтаваную чутку… Вы разумееце, як гэта недарэчна і сьмешна…

Ён нарыхтаваўся ісьці. Тады ня вытрымаў ужо стары Лявон.

— Паночку! Дык нам-жа ня змога ўжо… Кожны-жа год плоцім гэткія грошы…

— Я тут ні пры чым… Скажэце там сялянам, каб пасьпяшаліся з грашмі, бо да мяне купцы ўжо прыходзяць, я прадам каму-небудзь другому…

І пайшоў к сабе ў пакоі…

— Паночку! — справіўся крыкнуць яшчэ Лявон. Але той не зьвярнуў увагі.

Дзед Лявон моўчкі пачаў надзяваць шапку. На валасатым твары яго неяк сьмешна перамяшалася злосьць з тупым неўразуменьнем, Гледзячы некуды ў пусты прасьцяг, ён прагаварыў ціхім голасам, здушаным злосьцю, адчаем, дакорам, крыўдай — цэлаю плоймай раптам ахапіўшых яго пачуцьцёў:

— Трэба было прасіць… прасіць трэба было…

Лясьніцкі зразумеў, што гэта ў яго бок закід, хацеў быў ужо спрачацца, але Аксэнта яго папярэдзіў.

— Што ты ўпросіш у гэткае сьцервы… Толькі сябе зьняважыш…

Лявон згадзіўся, Ён сказаў быў, відаць, толькі затым, каб на кім-небудзь спагнаць сваю злосьць. Потым, ідучы дамоў, ён ужо лаяў праклятага „Карлу“. Лаяў ён з смакам — сур‘ёзна, станоўка, лаяў без перапынку, адно за адным навязваючы ў бесканцовы ланцуг самыя адборныя, самыя жорсткія словы. Лясьніцкі з Аксэнтам слухалі-слухалі, трывалітрывалі, але-ткі ня ўцерпелі — зарагаталі на ўвесь лес. І сам дзед Лявон міжвольна ўсьміхнуўся.

На вёсцы з нецярплівасьцю чакалі „дэлегатаў“. І толькі ўбачылі — адразу ўцямілі, па выразу твараў дазналіся, што справа дрэнь. Але прымусілі расказаць усё да каліва, як, што было, як прыняў пан, як гаварылі і г. д. Потым усе ўзяліся лаяць паноў, і лаялі ня горш за Лявона. А тады нехта ўспомніў пра воласьць. За гэта ўхапіліся.

— У воласьць! Гайда ў воласьць! Можа там разьбяруць…

Лясьніцкі знаў, што ў воласьці будзе тое самае, што і ў пана. Але не хацеў уразацца ў агульны дружны настрой, не хацеў парываць тае блізкасьці, якая ўжо завязалася ў яго з сялянамі. Ён нават запрог свайго каня, і яны ўтрох паехалі зараз-жа ў воласьць.

Да воласьці было вёрст сем. Яны прыехалі туды гадзіне а першай. З гадзіну прышлося чакаць, бо ўсе валасныя былі на мітынгу. Яны таксама зайшлі ў школу і паслухалі, як нейкі плюгавы ў фрэнчы тлумачыў, якая розьніца паміж монархіяй і рэспублікай і што такое ўстаноўчы сойм. Кончыўшы гаварыць, ён чамусьці зьвярнуўся да прысутных з прапановай, каб хто-небудзь паўтарыў тое, што ён расказаў. Спачатку ўсе маўчалі, але потым нехта нясьмела азваўся:

А ці скора кончыцца вайна?..

Плюгавы зазначыў, што гэта „не по существу“, але адказаў, што трэба змагацца з ворагам, трэба падтрымліваць армію, што на фронце цяпер ідзе наступленьне і набліжаецца час перамогі.

Тады яшчэ спытаўся Аксэнта — проста так, відаць, для забавы:

— А як вот каторыя інваліды вайны, прышлі бяз ног ці бяз рук… Ці будзе якое спасобсьцьвіе?..

Плюгавы адказаў, што будзе. Яшчэ нешта гаварыў, але Аксэнта ўжо ня слухаў.

Пасьля мітынгу „дэлегаты“ пайшлі ў воласьць. Там ім слова ў слова пераказалі тое самае, што і сказаў Карла: на чутках грунтавацца яны ня могуць, дакумэнтаў ці якіх іншых „даных“ няма, ды наогул такія справы вырашаюцца толькі судом. Калі-ж Аксэнта загаварыў пра заслугі на франтах, а Лявон прагамзіў нешта няяснае пра „свабоду“, дык ім прачыталі лекцыю аб барацьбе з анархіяй, аб грамадзянскай дысцыпліне і высокай волі ўстаноўчага сойму, на што яны вымушаны былі адказваць туманнымі словамі, якія, аднак, яскрава выяўлялі іх поўную лёйяльнасьць — як напрыклад:

— Вядома… Ну хто-ж там што… Гэта само сабой… Ну, дык а як-жа… і інш.

На вёсцы зноў іх чакалі з турботнай нецярплівасьцю, зноў па тварах убачылі, што справа дрэнь, зноў выпытвалі ўсё да каліва. Потым лаяліся і пачыналі сталы абгавор справы. Гаварылі, спрачаліся аж да самага вечара, а ўвечары сабраліся зноў у Лясьніцкага ды зноў спрачаліся. Гаварыла ўся вёска аб адным, бабы паднялі гармідар большы яшчэ, як мужчыны, нават падшпаркі малыя і тыя сярод гульні-забавы раптам дзяліліся салодкімі марамі:

— Сьцёпка! А як наша лука будзе — во будзе добра!.. Тады і смуродзіна будзе наша — ніхто ня будзе ганяць, хоць і луг будзем таптаць — ведама, свой…

І вось у выніку гэтых гарачых абгавораў і спрэчак прынята была такая пастанова:

Ехаць Аксэнту, не марудзячы, у губэрню, знайсьці таго п‘янчужку, купіць яму кварту ханжы — іняхай выручае. Адначасна праслухаць добра ў горадзе, што чуваць пра вайну, пра парадкі, ці астануцца паны, ці будзе якая прыбаўка зямлі і г. д. Патрэбныя на дарогу і на справу сродкі сабраць з усіх жыхароў вёскі.

І ляглі спаць у той вечар сяляне ўсё-ткі з цьвёрдай надзеяй на посьпех свае справядлівае справы.

АКСЭНТУ праводзілі да перавозу амаль што ўсёй вёскай. Ён ішоў сярод натоўпу з выглядам чалавека, які адважыўся на вельмі небясьпечны і вялікі ўчынак, і з самадавольнай важнасьцю, у якой чувалася нотка некаторай паблажкі, адказваў на бесканцовыя перасьцярогі і парады вяскоўцаў:

— Я ўжо ведаю добра — аб гэтым вы ня турбуйцеся… Ці-ж мне ўпяршыню? Нешта помню, паслалі былі мяне хлопцы — свая братва, салдаты — да самага енерал-енфантэра графа Пясоцкага — была скарга на несправядлівасьці розныя… Я прыходжу, дапускаюць мяне… Так і так, ваша высокаправасхадзіцельства…

Яго сяляне не перабівалі. Сёньня з павагай прыслухоўваліся да кожнага яго слова, мякка і далікатна яму падтаквалі. Ведама — чалавек „абчэсьцьвены“, на вялікую справу едзе.

А тыя, хто йшоў зводдаль, каму ня выпаў гонар весьці тутарку з Аксэнтам, — тыя ўстаўлялі няўцямна вочы ў зямлю, задзіралі ў глыбокадумнасьці бровы, моршчылі лбы і задуменва цягнулі:

— Хм… Хто яго ведае… А можа што-небудзь і выйдзе…

На паром узышлі толькі чалавек з пяць — самыя заводцы — рэшта асталіся на беразе: крычалі нешта, некаторыя кідалі шапкі ўгару, а потым пайшлі гаварлівым натоўпам назад на вёску.

Сярод тых, якія праводзілі цераз раку, быў і Лясьніцкі. Увесь час ён маўчаў, толькі ўжо разьвітваючыся, калі дружна, пасяброўску сьціснулі адзін аднаму рукі, сказаў Аксэнту:

— Калі што — бі тэлеграму…

Гэта Аксэнту ўпадабалася. Ён многазначна кіўнуў галавой, быццам хацеў сказаць:

— Гэта само сабой, я ўжо ведаю… А яны — от, хай пагамоняць… Цёмны народ…

І пайшоў, пакавыляў памалу Аксэнта — падаўся шукаць для вёскі праўды і справядлівасьці.

Сяляне моўчкі пагналі назад паром. Чамусьці астаўся ўва ўсіх на душы ціхі смутак, быццам выправіў кожны свайго некага блізкага. Можа і таму яшчэ смутак гэты зьявіўся, што надвор‘е было смуткам прасычана. Надвор‘е было шэрае, цьмянае, і над Дняпром, нёсься чужы, няласкавы вецер. Здавалася, што прылятаў ён аднекуль з далёкіх краёў, з самай тэй халодна захмаранай далечы і — працавіты, сур‘ёзны — ляцеў пасьпешна далей, захапіўшы на ляту верхавінкі чалавечых імкненьняў, памкнуўшы з сабой іх у невядомы прасьцяг. Таму і шчыміць у такое надвор‘е чалавечае сэрца ціхім смуткам, таму і асядае ў нутро халодны цень невядомай разлукі, што растрасае пералётны вецер пачуцьці чалавека, цягне абрыўкі іх за сабой у далёкі сьцюдзёны палёт.

Па Дняпру заклапочаным роем мітусіліся хвалі. Яны былі сінява-чорныя з глухім мэталічным бляскам, Лясьніцкаму заманулася пакатацца цяпер у лодцы, пакалыхацца троху на гэтых непакойна-бурлівых хвалях. Ён астаўся на перавозе і, як адышліся сяляне, папрасіў у перавозьніка лодку. Аднак доўга катацца не давялося. Хвалі злосна штурхалі нязграбную лодку, яна цяжка варочалася на адным месцы, увесь час памыкаючыся стаць бокам пад вецер. Хвілін дзесяць Лясьніцкі змагаўся з яе натурлівым характарам, змарыўся зусім і, расчараваным, ледзь прыбіўся назад к парому.

— Лодка ў вас, дзядулька, як бервяно ўсё-роўна.

Перавозьнік Саўка флегматычна згадзіўся:

— Цяжкая лодка, нязручная…

Нос аднае лайбы, ва якіх трымаўся паром, быў закрыт саламянай страхой. У гэтай прытульнай будачцы, схаваўшыся ад ветру, стары перавозьнік плёў сетку. Лясьніцкаму чамусьці не хацелася ісьці дахаты, ён рашыў пагутарыць троху з старым.

— Дзядулька! Ці можна да вас у будку?..

— Лезь, Васілёк, лезь! Пагрэйся троху — вецер сягодня такі заядлы, што проста бяда… Лезь, лезь — пагрэйся.

Перавозьнік Саўка любіў Лясьніцкага. Можа лашчыла старое сэрца думка, што вось вучоны, адукаваны хлапец, а ня чураецца яго, за радню прымае, з павагай заўсёды адносіцца. Любіў стары „пазюкаць“ з Лясьніцкім, расказаць байку якую або праўдзівую старую гісторыю. А многа, ой, многа знаў чаго Саўка! Не прайшлі бяз сьледу сем, а мо‘ і восем дзесяткаў гадоў жыцьця. Сабраўся ў старчай памяці нязьмерны запас дзівосных успамінаў, у якіх пераплялася здаровая жыцьцёвая мудрасьць з густой сеткай спрадвечных забабонаў.

Цяпер Саўка зусім ужо стары, слабы чалавек. Старасьць яго пакрывіла, пагбала, зрабіла з яго сьмешную карыкатуру на чалавека. У яго, як у маладога кацянёнка, пазьліпаўшыся вочы — ён дрэнна, зусім дрэнна бачыць, — крыва сьцятыя вусны высунуліся далёка наперад — быццам надуўся стары ад нейкае крыўды, — расьліннасьць на твары купаватая, бедная. І фігура такая: адна нага тырчаком служыць, ня згінаецца ў калене, другая згінаецца, ды затое ступня падвярнуўшыся. Ідзе стары, дык толькі — кулдык, кулдык…

А з перавозам спраўляецца. Ды яшчэ рэдка хто так укіруе лодкай, як ён — дармо, што слабы.

Саўка запытаў у Лясьніцкага, куды гэта каго выпраўлялі. Лясьніцкі пастараўся яму растлумачыць. Стары безнадзейна матнуў галавой.

— Эх, сынок! Дрэнна з панам цягацца… Лепш сваё перапусьціць, каб толькі не занімацца. Дармо, што многа ў іх усяго, а зайздросьцяць, ой, зайздросьцяць на чужое дабро. Гатовы апошняе садраць з мужыка… Была, а як-жа, была ў сялян гэта лука… Я добра помню. І помню, як суд быў… Адсудзіў — ведама багаты, ды лаўчэйшы за нас, разумнейшы… Што ты зробіш з панам, калі ён усюды — свой, усюды прымаюць яго з чэсьцю, з гонарам… Ты будзеш у парозе стаяць, а яму з павагай дзьверы адчыняць, самы вялікі начальнік да сябе пакліча… Эх-хе-хе… Як пайшлі па сьвеце паны, згубілася праўда, зусім недзе загінула… А была-ж некалі.

— Дзядулька! Дык хіба быў такі час, калі паноў ня было?..

— Во… А як-жа! Мой ты даражэнкі, быў такі час, няўжо-ж не… Даўней і ня зналі, што гэта за пан. Усе працавалі, зямлі было досыць — ведама, людзей тады меней было — жылі ў згодзе, у раскошы, адзін аднаго паважалі, бога баяліся. А як-жа, сынок, быў такі час, быў, даражэнькі… Толькі ня ведалі тады гэтай навукі, бяз усякай мэханікі людзі жылі… Працавалі ўсе роўна — як адзін, так і другі… Гэта-ж потым ужо стаў падмушчаць д‘ябал людзей, каб жылі сваім розумам, а ня божай прамудрасьцю, пачаў навучаць розным хітрыкам. Дык тады, хто хітрэйшы-мудрэйшы, пачаў ужо ашукваць сваіх братоў, пачаў так лучыць, каб на іх шчот пажывіцца. Вось і пачалі тады слабейшыя ды прасьцейшыя на тых байбакоў працаваць, а самі ў нягодзе жыць ды страждаць. А тыя ўзялі сілу ды пачалі ўжо гвалтам гнаць гэтых к сабе на работу. Так і завяліся паны… Д‘ябал-змусьціцель гэта падстроіў, ён падзяліў чалавечацкі род…

І, троху памаўчаўшы, дзед дадаў тонам дабраахвотнай уступкі:

— А можа й ня так. Вы-ж, маладзейшыя, ужо не прызнаіцё ні бога, казаў той, ні чорта… Можа і ня так, хто яго ведае…

А як, дзед, будзе далей? Ці паны назаўсёды ўжо астануцца?

Саўка троху змаўчаў, паправіў сетку. Лясьніцкі знаў ужо, што зараз пачне стары нейкую байку баіць, ужо прыладзіўся слухаць.

— Хто яго ведае, даражэнькі… Трудна сказаць, як, якім бокам павернецца ўсё… Калісьці, даўно-даўно, можа ў дзяцінстве яшчэ, чуў я байку адну на гэты прадмет. Многа я знаў гэтых баек — пазабываўся ўжо… Дык вось байка гэта пра Іваньку-Прастачка. Было гэта якраз тады, як ужо завяліся паны, як пачалі ганяць яны мужыкоў к сабе на работу. Ходзяць мужыкі, працуюць на тых паноў — паны сабе выгалянтаюцца, пукаюцца ад жыру, а самі мужыкі галодныя, халодныя — ня бачаць жыцьця, ня бачаць прасьвету. І так ужо прызвычаіліся, што перасталі й думаць аб лепшым жыцьці — ні быццам яго ня было, ні быццам справедку так богам паложана. — Бацькі нашы так жылі, дзяды так жылі, дык і нам, відаць, так жыць наканована. Але вось нарадзіўся ў тым краі хлапчук. Назвалі яго Іванька-Прастачок. Быў ён чэзлы такі, слабенькі, рос сабе цішком, ніхто яго ня бачыў, ніхто не чапаў. Так і вырас, стала яму ўжо гадоў з дваццаць. Паны яго не чапаюць, на работу ня гоняць — які ўжо з яго работнік. Вось так пойдзе ўся вёска да пана працаваць, а ён адзін застаецца, гуляе сабе з дзецьмі, забаўляецца. Але нешта прыходзяць у тую вёску старцы. Селі яны на прызьбе, хочаць закурыць, аж агня няма ні ў кога. Папрасілі яны Іваньку — той і прынёс ім жару з хаты. — Чаму-ж ты, — пытаюцца, — тут адзін, чаму нічога ня робіш? — А што я, кажа, буду рабіць, калі што не наробіш — усё на пана пойдзе. Усё заграбе, усё прысвоіць, усе жылы выцягне з мужыка. Вось тады тыя старцы ўзялі свае струманты і зайгралі. Першы раз зайгралі — Іваньку розум далі; другі раз зайгралі — язык Іваньку разьвязалі; трэці раз зайгралі — у сэрца жаласьці нагналі. Вось зьніклі тыя старцы, а Іванька давай майстраваць сабе дудку. Змайстраваў, ды як зайграе, ды так прыгожа, жаласна, што ня толькі людзі, а і зьвяры і птушкі сталі слухаць. Слухаюць усе, не наслухаюцца. Пайшоў тады Іванька-Прастачок па сьвету хадзіць ды ў тую дудку йграць. Як зайграе, дык у людзей нібы вочы адкрыюцца: бачаць яны, што вялікая крыўда ў жыцьці, што адны пануюць, а другія гаруюць. Слухаюць дудку, а самі розуму набіраюцца ды думаюць-гадаюць, як тут праўды дабіцца, як сваю долю знайсьці. Дайшла тая музыка і да панскіх палацаў. Спалохаліся паны ды й задумалі зьністожыць таго Іваньку. Сабралі яны вялікае войска, пайшлі. І вось зайграе дудка на ўсходзе, яны за ёй — туды, сюды, шаблямі зьвіняць, з гарматаў страляюць. Глядзь — а яна ўжо на захадзе йграе. Яны туды, а яна зноў у другім баку. Так з таго часу і ня маюць спакою паны — усё тую дудку ловяць. А дудка йграе сабе ды йграе. Ідзе ад яе водгульле, па ўсім сьвеце разносіцца, навучае людзей. Няма таму водгульлю загародак, не злавіць яго, не забіць. І кажуць, што быццам прыдзе час, калі пачуюць усе-чыста тую Іванькаву дудку, і ўсе разам падымуцца, каб за праўду пастаяць. Вось і стануць тады зноў усе людзі роўныя…

— Дык вось, Васілёк, якую чуў я некалі байку. А ці будзе так, як гаворыцца ў ёй, адзін бог сьвяты ведае.

Стары змоўк, пачаў адкусваць нітку. За бартом лайбы мэлёдычна хлюпалі хвалі, недзе. на версе клапатліва сьвішчэў чужы пералётны вецер. Лясьніцкі ляжаў нярухома на мяккай саломе, аддаўшыся ціхаму пявучаму бяздум‘ю.

Дзед паправіўся, пачаў ізноў гаварыць.

— Вось як, даражэнькі… А як на мяне — дык што мне паны! Яны мне ані ў голаве… Што ён мне зробіць каторы… Жыў бабылём, працягнуў неяк век, неяк і памерці патраплю… Як быў маладзейшы, дык часам і пакпіць спрабаваў… Аднойчы было нешта…

Стары недалужна зморшчыўся і прасіпеў. Гэта азначала, што ён засьмяяўся.

— Дык было… доўга тады сьмяяліся… Нешта зайшоўся я ў маёнтак, а пан убачыў мяне ды пытае: — Што, кажа, новага, Саўка? Дык я і сказаў. Кажу — у Мікалаеўцы сома ўлавілі. Дванаццаць пудоў адзін хвост… Дык яны пазапрагалі коняй, паехалі цэлым кагалам — гасьцей тады многа было. Па дарозе папа сустрэлі. — Куды гэта? — Сома глядзець. Ну і той да іх далучыўся… Паехалі, паднялі гармідар, а там таго сома і званьня ня было…

І ён зноў засьмяяўся сваім дзіўным сьмехам.

У гэты момант знадворку пачуўся стрымлены тупат каня. Нехта верхам пад‘ехаў к парому. У Лясьніцкага чамусьці трывожна забілася сэрца. Ён спыніў старога:

— Ня турбуйцеся! Я перавязу…

І сам пасьпешна вылез з будкі.

Перад прыпарамкам зьлязала з каня паненка Раіса. Яна яго заўважыла, ветла ўсьміхнулася, заківала галавой. Ён адкінуў жардзіну, памог ёй узьвесьці каня на паром. Яна ў задзіўленьні яго запытала.

— Што вы тут робіце?

— Прышоў вось паслухаць дзедавы казкі. Цяпер замест дзеда буду вас перавазіць.

— Я сама.

Яна ўзялася за канат, пацягнула з усяе сілы, але паром і не крануўся з месца.

— Чаго вы стаіцё, не памагаеце?..

— Вы казалі, што самі будзеце…

Яна зрабіла від, што злуецца.

— Вы зноў пачалі грубіяніць?

Неяк разам спіхнулі з месца паром, далей ён пашоў плаўна і лёгка. Лясьніцкі аднак не сьпяшаўся цягнуць — хацеў больш пабыць з паненкай. Ён моўчкі з ласкавай усьмешкай глядзеў на яе, а яна ўсё гаварыла:

— Вы любіце народныя казкі?.. Я таксама калісь любіла. Мне няня многа апавядала… І цяпер я таксама люблю… казкі, песьні…

Яна раптам змоўкла, быццам нешта ўспомніла, або нешта на-сьпех меркавала.

— Слухайце… як вас… як ваша імя і па бацьку…

— Васіль Данілавіч.

— Дык вось што, Васіль Данілавіч. Хутка будзе Купала… Так? Я хачу паслухаць, як сьпяваюць купальскія песьні… Я-б хацела, каб пайсьці, разам з вамі… вы ўсё гэта… ведаеце… Добра?

— З ахвотай. Але як я сустрэну вас?..

— Прыдзеце… не, лепш ня так… Мы сустрэнемся з вамі — ведаеце дзе? — на нашым могільніку, каля капліцы… Добра? Вы не баіцёся?.. А якой гэта трэба гадзіне?..

— Як ужо добра сьцямнее…

— Ну, дык угавор?

— Угавор…

Паром прыстаў к берагу. Яна ўскочыла на каня, яшчэ раз з ветлай усьмешкай кіўнула яму і паскакала.

Лясьніцкі астаўся ашаломлены. Неяк вышла ўсё занадта раптоўна — мігнула, як ясны прамень, і зьнікла. А ў сэрцы астаўся ружовы чад — яно доўга яшчэ ня спыняла свой ліхаманкавы бой, напорна гнала ў галаву хвалі гарачай шумлівай крыві.

Ён колькі хвілін стаяў, як зачарованы, абапёршыся аб парэнджы парома, і вецер паслужна апаласкваў сваім халаднаватым павевам яго распалены твар. Потым з радасна-п‘янаватай усьмешкай ён палез зноў у будку і ў нейкай нэрвовай млявасьці выпрастаўся на мяккай саломе.

— Паненка паехала? — ні то запытаў, ні то проста зазначыў стары.

— Ага.

Дзед памаўчаў. Потым чамусьці ўздыхнуў і ціхенька забубнеў, нібы гаварыў сам з сабой.

— Э-хе-хе… Чаго толькі не вычвараюць гэтыя паны, чаго ня выгадваюць… З распусты ўсё гэта, з таго, што волю чуюць — робяць, што толькі хочуць… А вось і расьце сіраціна… Прыдбаў… хе-хе… пяць тысяч каштуе.

Лясьніцкі страшэнна зацікавіўся.

— Пра каго вы, дзядулька, гаворыце?

— Ды пра яе-ж, пра паненку… Ат, можа й няпраўда гэта зусім. Мала што дзейкаюць людзі…

— Раскажэце, дзядулька!

— Казаў мне пра гэта адзін яўрэй — ён усё тады цёрся каля маёнтку… Стары пан удаўцом быў пасьля другой жонкі… Ну, і прыехаў у мястэчка немец-аптэкар. А ў таго немца ды была дужа прыгожая жонка… А я бачыў, дык нічога цікаўскага — баба, як баба… Тады стары пан упадабаў тую немцаву жонку. Ну, і купіў… пяць тысяч рублёў нібыццам убухаў…

— Як гэта — купіў?

— А проста. Прышоў дый кажа — прадай жонку. Ну той быў ласы на грошы — згадзіўся. Хто іх там ведае, ці яны разлуку ўзялі, ці так проста пайшла яна да пана. Але-ткі прыжыў пан з ёй дачку — во гэтую самую паненку… І неяк праз год ці два яна й памерла тая немка… Дык вось розна людзі казалі. Адны — што зьвёў ён яе са сьвету… ведама — надакучыла ўжо… А іншыя дзейкалі, што й цяпер яна недзе жыве, мо‘ ў Амэрыцы або Сібіры… Толькі ўпотайку, ня хоча пан, каб ведалі, што яна жывая… Так і расла бяз маткі… Ну, а ўжо ведама, якое шчасьце бяз маткі гадавацца… Але-ткі нешта было, мусіць, у пана з тэй немкай. Бо ўжо моцна загроб яго потым у рукі „Карла“… Братам ён немцы даводзіцца…

Лясьніцкі слухаў, зацяўшы дыханьне, каб не прапусьціць ніводнага слова. На яго гэта гісторыя зрабіла вялікае ўражаньне. Вобраз паненкі Раісы паўстаў у яго ўяўленьні ў новым романтычна-таемным асьвятленьні і ад гэтага набыў яшчэ большую прывабнасьць.

Дзед кончыў апавяданьне, бурчэў сам сабе нешта пра распусту, пра свавольле паноў. Лясьніцкаму гэта было ня цікава. Яму ўжо цяжка ўседзець было тут у будцы — яго нутро кіпела ад вострых уражаньняў, ад цэлай віхуры разнастайных пачуцьцёў. Хацелася цяпер пайсьці куды-небудзь, каб на адзіноце разважыць душэўную сумятню.

Ён перагнаў назад паром, разьвітаўся з дзедам і пайшоў па беразе на тую луку, аб якой так многа гаварылі ў апошнія дні. Ён зайшоў у самы канец, лёг у траву (трава там у рост чалавека) і даў поўную волю сваім лятуценьням.

У лазьняку сьвішчэў пералётны вецер, недзе задумённа плёскалі ў бераг маркотныя хвалі, над галавой мякка шумела трава.

Лясьніцкі ляжаў нярухома і слухаў, як пяе свае разгонна-вольныя песьні прастор, як кліча ён сэрца некуды ў нязьведаны край, у дзіўнае, чароўнае бязьмежжа.

А у ўяўленьні лёгка спляталіся з стройных імклівых мар палотны квяцістых малюнкаў, вабілі нязбытнай прыгожасьцю, прымушалі сэрца біцца ў нейкім трывожна-радасным прадчуваньні.

Вярнуўся дамоў Лясьніцкі ўжо надвячоркам. Дома чакала яго яшчэ новая вестка. Прышоў з гораду ліст ад Андрэя, у якім той пісаў, што праз некалькі дзён прыедзе да яго, да Лясьніцкага, каб закупіць на вёсцы харчоў. Пісаў, што ў горадзе ўсё надта дорага, што ўжо не хапае пэнсіі на пражытак, што прыходзіцца галадаваць.

Лясьніцкі недаверліва паківаў галавой. Дзіўным здавалася, непраўдападобным, каб Андрэй за харчамі паехаў. Не з такіх ён, ня гэта цікавіць яго. Нешта другое тут ёсьць нешта ён у лісьце не даказвае.

Але доўга Лясьніцкі ня думаў над гэтым, ня тое было на ўме. Махануў няўважна рукой.

— Хай сабе… Там будзе відаць…

---