Сьцежкі-дарожкі/1

Частка першая Раман Аўтар: Міхась Зарэцкі 1928 год

Частка другая →

Прапануем да спампаваньня!

ЧАСТКА ПЕРШАЯ

ЛЯСЬНІЦКАМУ ўелася ў памяць, што ў той дзень, калі парасклеілі ў горадзе афішкі — маніфэсты цара Мікалая і вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча, калі пачалося гэта трывожнае мятушэньне, — у той дзень сонца было яшчэ зусім зімовае — такое вятранае, халоднае, рэдкае. У той дзень быў ладны мароз — вуліцы ўкрыты былі вострай лядзянай грудай, а на панэлях, выцертых ветрам, было так сьлізка, што трудна было прайсьці.

Людзі марозу не баяліся і — цікавыя — цёрліся гурмай па вуліцах, нарастаючы купамі пры слупох, пры сьценах дамоў, дзе казыталі вочы вострай навізнай белыя паперкі — маніфэсты.

У той дзень у Лясьніцкага (гэта таксама доўга ён помніў) настрой быў раскіданы нейкі і лёгкі — такі бязгрунтоўны настрой. От невядома: ці то чаго хочацца, некуды цягне пайсьці, пабегчы, ці то сумна трошачку, ці можа ў сэрцы вальготнасьць расьце, гульлівасьць юнацкая — каб што зрабіць недарэчнае, сьмешнае…

Адно ясна: хочацца бесьперастанку хадзіць, шлындаць, цягацца без аніякае мэты, напрамку — так, куды вочы глядзяць.

Лясьніцкі ўжо колькі разоў прачытаў маніфэсты, помніў ужо слова ў слова, але ціснуўся ўсё-ткі, каб яшчэ прачытаць, бо на паперы словы былі жывей і важней:

„Божиею милостию, Мы, Николай Вторый, Император и Самодержец Всероссийский, Царь Польский, Великий Князь Финдляндский и пр. и пр. и пр…“

Да Лясьніцкага бокам прысунулася нейкая баба, закручаная ў нязьлічонае мноства адзежын і хустак, і прагамзіла з-пад пасінелага носу:

— Панічок! Аб чым гэта пішацца… Га? Што?.. Дрэнна чую я…

Лясьніцкі крыкнуў у падстаўленае вуха:

— Цара скінулі… Няма ўжо цара ў нас…

Старая глядзела колькі хвілін нярухомым поглядам некуды міма Лясьніцкага, перабірала сухімі вуснамі.

— Цара… скінулі… А хто-ж царом цяпер?..

— Ніхто! Няма зусім цара! — зноў крыкнуў Лясьніцкі…

— Няма…

І старая, адвярнуўшыся ад Лясьніцкага з недаверлівай мінай на твары, папаўзла чарапахай па вуліцы. Пэўна, ня ўцяміла, не разьдзяўбала старой галавой, у чым тут усё-ткі справа.

Лясьніцкі глядзеў ёй усьлед і сьмяяўся. Перавёў потым усьмешку на твар суседа, але сустрэў сівую бараду, кукарду, гузікі і напышліва-сур‘ёзную міну.

— Малады чалавек, нельга над гэтым сьмяяцца… Цар — божы памазанік, і ня нам судзіць аб яго высокіх учынках…

У Лясьніцкага ў сэрцы закіпеў юнацкі задзёр. Хацеў адказаць нешта гарэзнае, але, пакуль надумаўся, было позна. Стары чыноўнік, навучальна кіўнуўшы яму галавой, ужо адвярнуўся і гаварыў з высокай соліднай дамай. На Лясьніцкага з пагардлівай паблажкай зірнула колькі чалавек і сярод іх адна гімназістка. Пачырванеўшы ад нечаканага сораму, ён пасьпешна пакінуў гэтую купку людзей.

Праз колькі крокаў ён упёрся ў Халіму. Той раптам стаў яму на дарозе і прагудзеў сваім нутраным — глухаватым, але моцным голасам:

— Васілю… Шанаваньне…

Халіма ціснуў руку з асаблівым фасонам — адрывіста неяк і аднэй толькі пясьцю свае медзьвядзёвае лапы. Быццам гэта пясьць яго недзе там цісьне, а ён і ня ведае, ён ня цікавіцца гэтым. Таму заўсёды выходзіла, што ад яго поціску ўсе раптоўна прысядалі і крывіліся.

— Ціху ты, — зморшчыўся ад болю Лясьніцкі. — Куды разагнаўся?

— Пойдзем хадзіць… Ты што робіш?

— Нічога.

— Я таксама… У кляс хадзіў?

— Дзе там!..

— І я… Ну, хадзем!..

Яны вышлі на Дняпроўскі проспэкт. Здавалася, што тут цяпер стоўпіўся ўвесь узрушаны горад і мятушыцца ў чаканьні нечага яшчэ яскравейшага, яшчэ цікавейшага, чымся было дагэтуль. Сярод агульнае цьмянае масы людзей на кожным кроку праразаліся бліскучыя постаці афіцэраў. Гэтыя ішлі ў большасьці шпарка, пасьпешна,быццам ім дужа некалі, быццам ідуць яны ў пэўнае месца, па пэўнай справе, быццам яны дык зусім добра ведаюць, у чым тут штука, чаго можна чакаць ад разьвіцьця далейшых падзей. А калі трапляўся дзе генэрал, дык яго важны напышаны твар выяўляў такую дзяржаўную мудрасьць і заклапочанасьць, што кожны сустрэчны ўпінаў у яго, як у нейкае дзіва, поўны страшэннай павагі погляд і пэўна сам сабе думаў:

„О, гэты ведае ўсё… Гэты — адтуль, мусіць, з самае стаўкі…“

Генэралам усе шырока давалі дарогу.

Абкружаныя нэрвовай сумятнёй гаварлівага натоўпу хлопцы дайшлі да канца проспэкту, дзе ў губарнатарскіх палацах зьмяшчалася царская стаўка. Там, як і раней, стаяла ўсё ў строгім спакоі, як і раней, не дазвалялі зьбірацца вялікімі гурмамі, далікатна прасілі ісьці сваёй дарогай. Стаялі салдаты-вартаўнікі, мільгалі сям-там дужыя фігуры асабовае царскае варты. Але чамусьці здавалася, што гэты парадак, гэты спакой толькі надворны, а там, унутры, пэўна бурліць усё-чыста, б‘ецца ў сударгах вострай трывогі.

Халіма зьвярнуў увагу на двух цывільных, што круціліся недалёчка ад іх, — абодвы такія вяртлявыя, юркія.

— Бачыш… шпігі… Тут заўсёды іх поўна… Чуць што прымеціць — зараз на манжэту…

— Як на манжэту?

— Запісваюць, каб неўзаметку…

Лясьніцкі ўтаропіўся шырока расплюшчанымі вачмі Ў нечакана раскрытых Халімам шпігоў і думаў, як гэта можна так запісаць, каб ніхто не заўважыў, і што ім тут трэба запісваць, гэтым хітрым пралазам.

У гэты момант адзін з іх, шапарнуўшы нешта таварышу, падаўся да хлопцаў. Лясьніцкі мімаволі адступіў з поўкрока назад, а Халіма нахабна выпяў уперад сваю грамоздную фігуру. Шпіг загаварыў лісьліва і разам з тым злосна:

— Дзівуецеся?

Халіма буркнуў:

— Глядзім…

— Ну й што-ж цікавага бачыце?

— Пакуль што нічога.

— А што чакаеце ўбачыць?

— Можа што ўбачым. Цяпер-жа ці мала цікавага робіцца…

— Ага… цікавага…

Шпіг раптам страціў сваю лісьлівасьць і зірнуў на хлопцаў з едкай падазронасьцю.

— Вы хто такія?

— Як бачыце, людзі.

— Якія людзі?

— Звычайныя.

Халіма сьмела наругаўся шпігу, а той аж зелянеў ад злосьці. Кончылася гэта справа на тым, што шпіг палез ужо быў у кішэню за сваім жандарскім значком, маючы, як відаць, рашучы намер затрымаць назольлівых хлопцаў, але ў гэты момант нездалёк пачуўся шум аўтомобіля і ён рынуўся яму насустрэчу, сьцяміўшы, мусіць, што лепш паказацца лішні раз на вока начальству, чымся вантэжыцца з нейкімі нахабнікамі.

Хлопцы тады далі драла. Яны пайшлі на кватэру да Халімы, дзе разам з ім жыло яшчэ некалькі таварышоў. Сабралася цэлая кампанія. Усе дзяліліся сьвежымі ўражаньнямі, усе апавядалі адзін аднаму пра новыя цікавыя падзеі. А потым знайшлі вясёлую забаву: пачалі дражніцца з гаспадыняй. На сьцяне вісеў царскі портрэт — яны перакручвалі яго дагары нагамі і клікалі за чым-небудзь гаспадыню. Маленькая істэрычная мяшчанка — багамольная і дабрачынная — з пенай на вуснах лаяла хлопцаў і папраўляла портрэт. А хлопцы моўчкі чакалі, пакуль яна выйдзе і з дружным рогатам браліся зноў за портрэт, зноў перакручвалі і зноў яе клікалі. Пасьля чацьвертага разу гаспадыня, нарэшце, даўмілася вынесьці з пакою портрэт, але лаяцца не пакінула — з кухні доўга яшчэ чуваць быў яе прарэзьліва-вісклівы голас.

Вясёлая кампанія адказвала на лаянку выбухамі гульлівага сьмеху.

УВЕЧАРЫ хлопцы сыйшліся на кватэры ў Лясьніцкага. Спачатку дражніліся з Нінай — гаспадарскай дачкой. Іначай ня можна з ёй, як не дражніцца. Так павялося даўно і ўвайшло ў абыкласьць.

Ніна наогул дзяўчына ня дрэнная. У яе дужа добрыя, троху хітраватыя вочы і дабрадушная ўсьмешка. Першае ўражаньне ад яе — ат, просьценькая дзяўчынка, ня вельмі разумная, але й ня дурная, будзе некаму некалі здатная жонка. Так тады ўсе і лічылі яе. Любілі з ёй часам пажартаваць, падражніцца, а сур‘ёзна гутарыць з ёй не маглі, ці ня ўмелі — прынамсі ніхто ня ўмудрыўся. Казалі, нібы закахалася была яна ў Халіму. Над гэтым многа сьмяяліся. Наогул, у той час усё на сьмешкі прымалі: хлопцам было па якіх дваццаць ці меней гадоў — ня было ў іх дужа сур‘ёзнасьці.

У пакоі ў Лясьніцкага было цесна. Сядзелі ўсе грудам на ложку, а хто на ляжанцы. Але была ў гэтым пакоі асаблівая такая халасьцяцкая прытульнасьць, якая ўзьнімала ўва ўсіх пачуцьцё таварыскай блізкасьці, рабіла ўсіх прыемнымі адзін аднаму.

Як вышла Ніна ў сваю палавіну і асталіся хлопцы адны, пайшлі анэкдоты, жарты, загрымеў здаровы малады сьмех. Потым, як Халіма расказаў анэкдот пра нейкага генэрала, а другі хлапец пра цара, неўзаметку перайшлі на сур‘ёзную гутарку, загаварылі аб апошніх падзеях. Пачаліся спрэчкі.

Фактычна спрачаліся двое: Халіма і яшчэ адзін заўсёды дагэтуль ціхі нявідны хлапец у акулярах на маленькім кнопачкай носе, з поглядам глыбокім, уедлівым, якім ён нібы стараўся працяць усё, што трапляла на вочы. Калі гэты хлапец глядзеў проста, адкрыта ў твар каму-небудзь і калі ў яго акулярах наіўна бегалі іскрачкі бляску, тады яго вочы здаваліся старымі і добрымі. Тады нямінуча расла да яго ласка й сымпатыя. Звалі хлапца гэтага — Нікадзім Славін.

Ён гаварыў ціха й спакойна, але дрыжэньне голасу выдавала, што ён ўсё-ткі троху хвалюецца.

— Гэта насьпела даўно. Як вось вясной у рацэ… вада ўсё падымаецца, падымаецца, падымаецца, а потым і лёд крышыцца пачне… Можа, як гэтая рэчка, і сьлёзы народныя так… Вякамі зьбіраліся, цярпеў народ… Больш ужо некуды… вось і трашчыць… Ня можа так доўга цягнуцца, каб была такая няроўнасьць і зьдзек, каб людзі былі горш за скаціну…

Што да Халімы, дык той ня меў ніякага пэўнага погляду на тое, што дзеецца ў сьвеце, не адчуваў і пэўнае сымпатыі ні да старога ладу, ні да рэволюцыі. Таму ён нічога не гаварыў па сутнасьці Нікадзімавых слоў, а толькі ў нейкай дзікай, шалёнай злосьці біў кулаком па стале і лаяў жыдоў.

— Жыды вінаваты ўва ўсім, каб не яны, усё-б добра было… Біць іх трэба, у Палестыну гнаць… Тады й будзе парадак… У іх усе грошы, у іх улада ўся… Усіх купяць, сьцервы… Немцам Расію прадалі, акаянныя… Не, брат, мяне не ўгаворыш, не пераканаеш… Ня люблю, ненавіджу жыдоў, гатоў вось хоць зараз іх разарваць, вось дай мне яго… жывога… сюды… сволач пархатую…

І ён, крывячы твар у страшэнную міну, рабіў так рукамі, быццам рваў жывога жыда, і быццам жыд гэты быў, як кавалак паперы…

Хлопцы ўсе рагаталі, давольныя… Нікадзім зьлёгку ўсьміхаўся.

— Наіўны ты які… сьмешны… Да чаго тут жыды?.. Справа зусім у іншым… Лад такі ў насцяжкі, што няможна трываць. А чаму ты ня любіш жыдоў, ты ня ведаеш, га? Таму, што гэта некаму трэба… А жыд такі чалавек, як і ты…

— Пайшоў к чорту!.. ня лезь! Ня люблю, цярпець не магу пархатых… Сваімі рукамі буду душыць…

Нехта крыкнуў:

— Бі жыдоў, ратуй Расію!..

І ўсе заліліся гульлівым рогатам. Зноў пасыпаліся жарты, анэкдоты.

Гадзіне а дзесятай частка хлопцаў разышлася, а частка асталася гуляць у дваццаць адно. Прышоў з начной работы, з чыгункі, сын гаспадара, Андрэй; таксама падсеў.

Лясьніцкі адразу пачаў хвалявацца. Ён ня можа спакойна гуляць. Ён заўсёды распаліцца, аж дрыжыць увесь, рызыкуе страшэнна, хапаецца. Таму й прайграе заўсёды.

Прыгожа гуляе Андрэй. Ніхто ніколі ня бачыў, каб ён хоць трошку ўзрушыўся. Ніхто ніколі ня бачыў, каб зьмяніўся яго твар, заўсёды аднакава цёплы і ветлы, заўсёды поўны нейкай мяккай сілы.

Лясьніцкі часта глядзіць на Андрэя і мімаволі зайздросьціць яму. Хочацца, каб і самому вось так: узяць нядбала карту, другую — аднэй рукой, не сьпяшаючыся — узяць, паляпаць задуменна аб стол, зірнуць праніклівым з тонкай хітрынкай поглядам на банкамёта і праказаць спакойна так, самаўпэўнена:

— Паспрабуй, набяры…

Тужыцца Лясьніцкі гэтак рабіць і колькі хвілін, здаецца, выходзіць. А тады забудзецца, і зноў тое самае: рукі дрыжаць, хапае, сьпяшаецца, выдае сам сябе банкамёту. Узрушэньне ў злосьць пераходзіць, — злуе тады страшэнна на ўсіх, нават на Ніну, якая сядзіць і глядзіць на яго, вочы прыплюшчыўшы… Можа сьмяецца ў думках над ім…

Лясьніцкі ўсё больш і больш рызыкуе, ставіць на кон апошнія грошы. Часамі ў распаленых тлумных мазгох прамігне поўны смутнага дакору твар бацькі, выплыве хата з усімі сваімі — небагатая сялянская хата, адкуль дасылаюць апошнія: капейкі. Нутро тады сьцісьнецца, ахаладжае раптам ад скрухі. Але толькі на момант. Потым зноў закіпіць з яшчэ большым імпэтам.

Нарэшце, зьнік запал, зьнікла цікавасьць, застаўся адзін балючы тлум у мазгох, быццам заліў нехта іх растопленым волавам. Ахапіла нэрвовая вострая нецярплівасьць.

Каб хутчэй скончыць, хоць-бы й прайграць — усё роўна. Каб пайсьці легчы на ложак, прастудзіць гарачую галаву.

Ён падклаў пад карту, ня лічачы, усе грошы, якія яшчэ засталіся, праказаў зьніжаным змораным голасам:

— На ўсё, што пад картай!..

Усе неяк змоўклі адразу. Устала ў пакоі напятасьць трывожная, банкамёт на твар напусьціў урачыстасьць і офіцыйвую важнасьць.

— Яшчэ!..

— Калі ласка!..

— Яшчэ!..

— Можна…

— Многа… прайграў.

Сабраў усе сілы, каб ня ўвязнуць у мора ліпучага сораму, кінуў карты, грошы і ўстаў. Усьлед яму ўсе асьцярожна зірнулі, але не сьмяяліся, зналі, што чалавеку дрэнна, што цяпер цяжкай будзе яму насьмешка.

Лясьніцкі лёг на ложак.

Было такое адчуваньне, нібы адышоў ён ад нечага душнага, тлумнага і акунуўся ў сьвежы такі халадок. Звонка ў віскох білася кроў, а што далей заціхала — рабілася самотна й ціха, быццам быў адзін у пакоі, Тады цьвяроза падумаў аб тым, што, зрабіў. Зразумеў, што ня будзе далей на што жыць, што прайграў апошнія грошы, бацькавы грошы.

Ад цьвярозае гэтае думкі заныла нутро. Заныла, засадніла — быццам яго хто падрапаў едкімі кіпцямі. Захацелася забыцца на ўсё, ласкі нечае захацелася — ціхае, чыстае ласкі… як калісьці матка малога лашчыла… Каб можа Ніна падышла, слова якое сказала…

І, нібы ўгадаўшы яго пачуцьцё, устала Ніна, падышла і села каля яго на ложку. Хацела, здаецца, нешта сказаць, ужо ласкава вочы прыжмурыла. Але Лясьніцкі раптам схапянуўся, усклычыўся, быццам яго ўкалола тое, што яна падышла суцяшаць. Замест супакою злосьць узьнялася. Сказаў ёй груба, дасадліва:

— Я хочу спаць, не перашкаджайце.

Ніна пасьпёшна ўстала і, не сказаўшы ні слова, вышла з пакою.

Неўзабаве і ўсе разышліся. Лясьніцкі разьдзеўся і лёг, з галавой накрыўшыся коўдрай.

У гэтую ноч давялося яму перажыць колькі гадзін вострага таменьня душы, перацерпець балючы прыбой пачуцьцёў, якія змучылі яго сваім нязвычайным ліхаманкавым чаргаваньнем.

Пачуцьці гэтыя былі настолькі яскравыя і моцныя, што прымалі зусім жывыя рэальныя формы. Яны напаўнялі стомленую сьвядомасьць Лясьніцкага то крывымі нейкімі страшнымі зданямі, то нечым мяккім, ружовым, што заспакойвала ўзьбітыя нэрвы, навявала цішу і ласку. У хвіліны, калі было гэта ружовае, гатоў быў Лясьніцкі заснуць, ужо апускалася ў цела цяжарная млявасьць, бясьсільле, ужо ў галаве пачынаў завівацца туман. Але праз момант зноў ужо нарастала ў нутры цяжкое і мулкае, зноў пачынала кроіць сьвядомасьць рэзкімі зданямі трывогі, адчаю.

З маладосьці заўсёды бывае так, што першая няўдача ў жыцьці абурае страшэнным душэўным змаганьнем, і здаецца, што ўжо клінам сышоўся сьвет, што ўжо надышло рашучае і важнае, што гэта — генэральны крызіе жыцьця. Тады некаторы час пануе ў нутры прыкрая блытаніна, некаторы час здаецца ўсё агідным і няцікавым. А потым самі сабой адшукаюцца неяк канцы, разблытаецца прыкры вузёл, і ўсё стане ясным і простым.

Заснуў быў Лясьніцкі тады блізка пад самае раньне, заснуў неяк няўмысьля зусім, нечакана, не знайшоўшы выйсьця з свае блытаніны, не заспакоіўшыся.

Але заснуў моцна і глуха.

БЫЛО ўжо блізка дванаццаці, калі Лясьніцкі прачнуўся. Разбудзіла яго Ніна — прыбірала ў пакоі і нешта скінула. Можа наўмысьля гэта зрабіла, каб ён прачнуўся, каб было весялей, бо адна была ў хаце.

Лясьніцкі зірнуў заспаным поглядам на яе і, сустрэўшы звычайны хітравата-цікуючы бляск яе дабрадушных вачэй, усьміхнуўся цягуча і сонна, поўны цёплай прыемнай млявасьці. Пачаў моўчкі разглядаць дзяўчыну. Яна адвярнулася, ня спускаючы з вуснаў таемнае ўсьмешкі.

Добрай яна здавалася цяпер Лясьніцкаму — простай зусім і ціхапрыветнай. Было ў ёй нешта агульнае з спакойным сьвятлом адліжнага дня, што шырока прыпаў быў сваім бялясым тварам да вокан і глядзеў у хату з ласкавай хмурасьцю.

Ніна зноў зірнула на Лясьніцкага і зрабіла выгляд, што злуецца.

— Вы чаго на мяне ўтаропіліся?.. Чаму сьпіцё так позна, як вам ня сорамна… Усе ўжо добрыя людзі на працу пайшлі…

Лясьніцкі дэмонстрацыйна пазяхнуў і праказаў няўважна так, лена:

— А я толькі думаю, чаго яна ў хаце таўчэцца… Усе добрыя людзі пайшлі…

— Ну, я працую… А вы лайдак… і картыжнік, да дзьвюх гадзін у карты гулялі…

І вось абдало тады раптам Лясьніцкага ўчорашнім, тлумным. Да гэтага часу неяк забыўся ён быў на тое, што ўчора было, што прайграўся зусім, без капейкі астаўся. А цяпер вось адразу ўсплыло і агарнула, едкай турботай. Зрабілася прыкра, зьнікла прытульнасьць навокал, захацелася некуды рушыцца, некуды йсьці, каб заглушыць турботу і злосьць. Ніна ўжо стала зусім няпрыгожай і няцікавай. Хваравіта-назольлівай плямай кінуўся ў вочы яе курносы, троху прыплюшчаны нос. І ўсьмешка яе зусім няпрыгожая, дакучлівая — сьмяецца вечна, а чаго — нямаведама.

— Я буду ўставаць… Калі ласка, выйдзеце вон…

— А можа далікатней троху папросіце?

— Выйдзеце вон!..

— Ну, што вы кажаце?..

— Ідзеце, а то я буду пры вас надзявацца…

— Паспрабуйце толькі…

— Ну, раз… два…

Яна пайшла з пакою… Каля самых дзьвярэй затрымалася і праказала троху пакрыўджаным голасам:

— Я ведаю, чаму вы злосны — у карты ўсе грошы ўчора прайгралі…

І вышла.

Лясьніцкі стаў надзявацца. Шчымела нутро, да ўсяго, што было, далучыўся яшчэ прыкры сорам. Гэта-ж яна сьмешкі строіць над ім. І ўсе пэўна будуць сьмяяцца, будуць дражніцца… І няма чаго есьці, трэба недзе шукаць, пазычаць.

Надзеўшыся, ён адразу вышаў з хаты. Нават ня мыўся, бо, каб памыцца, трэба было йсьці на кухню, дзе Ніна, а ён не хацеў цяпер бачыць яе.

На дварэ было цёпла. Мякка патыхала вясной, ужо чорна і тлуста блішчэлі абмытыя тротуары, ужо сьнег на вуліцах зрабіўся бурым і крохкім. І насіўся ў паветры мяккі пах мокрага дрэва і яшчэ чагосьці з вятраных прастораў, што напамінала вёску і казытала сэрца ні то ўспамінамі, ні то глухаватым нейкім шчымлівым імкненьнем.

Гэты веснавы павеў суцешыў Лясьніцкага і заспакоіў яго ўстурбаваныя нэрвы. Пад уплывам яго шырокае сьвежасьці адышла тая турбота некуды ў далеч і здалася ўжо другараднай, няважнай. Успомніў вёску Лясьніцкі — разам неяк успомніў усю яе, быццам прынёс гэты мяккі ветрык і ўліў адразу ў нутро ўсе малюнкі яе — смутна-ціхія.

І разам з гэтым паўстаў вобраз Макрыны — невялічкай і чорненькай, якую і замужжа не папсавала, толькі паклала на вусны пакутную ўсьмешку, можа й няпрыгожую — хто яе ведае. Але Лясьніцкі, як ёзьдзіў на каляды, дык калі заставаўся з ёю адзін-на-адзін (мужык пайшоў на вайну) любіў глядзець на гэтую горкую ўсьмешку і раз-за-разам цалаваць Макрыніны вусны. Ён тады адчуваў паплыў балючай і горкай пяшчоты, ад якой, здаецца, ірвалася сэрца, і быў шчасьлівы. Таму можа пасьля ён ня мог і ўявіць іначай Макрыну, як толькі з гэтай любай для яго ўсьмешкай, можа й няпрыгожай — хто яе ведае.

І цяпер яна такая-ж на памяць усплыла — разам з вёскай, з палямі ціхімі, з бярозавым гаем, з дзядулькай Дняпром і яшчэ маленькай рачулкай, што палахліва туліцца ў кучаравы хмызьняк.

Вёска й Макрына — палюбоўніцы горкія, крушынавая радасьць яго…

У гэты момант успомніў Лясьніцкі пра маніфэсты, пра адрачэньне цара, пра ўсё тое, што робіцца недзе ў Маскве ці яшчэ можа дзе-небудзь. Захацеў злучыць гэта з вёскай, з сялянскай хатай сваёй, гаспадаркай, каб праверыць, ці добра гэта, ці дрэнна. Але нічога ня вышла, бо ня ведаў ён нічога, не разумеў. Чамусьці толькі таўхануліся ў сэрца ўчорашнія словы Халімы, злосьць яго на жыдоў, таўхануліся нейкай несьвядомай апаскай, турботай.

Тым часам Лясьніцкі, сам таго ня прымеціўшы, прайшоў некалькі вуліц і апынуўся ў незнаёмым нейкім завулку, які праз крокаў сто раздаваўся ў пустыя прахоны гародаў. Тут зусім было падобна на вёску, і Лясьніцкі міжвольна спыніўся, канчаткова аддаўшыся жывым і сьвежым успамінам. Яго вывелі з задумённасьці галасы цэлае купы мужчын, што раптам зьявіліся на парозе дому, ля якога ён спыніўся. Лясьніцкаму стала прыкра, што яго заўважылі і можа падумалі нямаведама што. Ён завярнуўся і хацеў пайсьці, але раптам нехта з гэтае купы людзей гукнуў яго. Ён, здрыгануўшыся, азірнуўся і ўбачыў Андрэя, гаспадаровага сына.

Андрэй падышоў да яго сваёй плаўнай хадою — сам такі шчытны, крамяны, з прыгожым буйным тварам, з ветлай, але разам з тым самаўпэўненай усьмешкай.

— Ты чаго тут, Лясьніцкі?

Лясьніцкі ня ведаў, што адказаць, Рашыў лепш ня лгаць.

— А, ведаеш, проста йшоў так, задумаўся і неўзаметку затрапіў сюды…

— Да хаты цяпер?

— Усё роўна…

— Дык пойдзем разам.

Андрэй быў у добрым гумары — гэта адразу кідалася ў вочы. Усю дарогу ён апавядаў Лясьніцкаму пра політычныя навіны, прычым выказваў такія думкі, якія вельмі дзівілі Лясьніцкага, бо былі для яго зусім новыя.

— Цяпер стаіць справа так… Рэволюцыя пачалася, прышоў такі момант, што далей няма куды йсьці… Дума хоча скомчыць усё, каб цягнуць тую-ж песьню… вайна каб ішла, каб нехта на ёй нажываўся… І ўрад такі падабралі, што лепш і ня трэба… Але ня выйдзе нічога, далібог-жа, ня выйдзе… Справу вырашыць народ, які цяпер пачуў сілу, які пазнаў свае патрэбы і свае правы… Ого, гэта ня хоханькі ім… Як ты думаеш, га?

Лясьніцкаму было сорамна, што нічога ня можа адказаць. Даў у думках сабе абяцаньне ўзяцца ў сур‘ёз за політыку, каб узнаць дасканала ўсе гэтыя справы. Зусім-жа стала яму не па сабе, калі раптам Андрэй запытаўся:

— А ты сам за якую партыю ідзеш?

Лясьніцкі чуў, што хвалілі кадэтаў. Ён дакладна ня ведаў, што яны хочуць, але раз хваляць іх, дык чаму-ж і ён ня можа ім спачуваць.

— Я так мяркую, што ўсё-ткі найбольш правільна робяць кадэты. Мне яны падабаюцца.

Андрэй моўчкі ўсьміхнуўся. У гэтай усьмешцы выяўна мігнуў цень жаласьлівае паблажкі — Лясьніцкі добра гэта заўважыў. Яшчэ горш сорамна стала яму, да злосьці, да болю. Прасачылася ў сэрца і варожая зайздрасьць да Андрэя. Вось ён і ня вучыцца, бадай што малапісьменны, а ведае ўсё і, самае галоўнае, мае нешта сваё, сваю пэўную думку, свой інтарэс. І ён можа нешта рабіць, можа сам прымаць удзел у гэтых дзіўных незразумелых падзеях. Мо‘ ён і цяпер вось быў на сходзе якім, мо‘ ён ужо ў якую-небудзь партыю запісаўся… Хіба спытацца ў яго?

— Слухай, Андрэй… Дзе ты быў цяпер?

Той памаўчаў важна з хвіліну, быццам і не пачуў запытаньня, і праказаў потым адмыслова няўважным тонам, нібы гаварыў пра нейкае глупства:

— Так… Зьбіраліся там нашы хлопцы…

Лясьніцкі больш пытаць ня важыўся. Ішлі некаторы час моўчкі. Як ужо падыходзілі к дому, Андрэй раптам спыніўся і сказаў Лясьніцкаму з нечаканай мяккасьцю і шчырасьцю:

— Ты, Лясьніцкі, учора прайграўся дашчэнту. Я выйграў усе твае грошы. На, я аддам табе іх.

Лясьніцкі загарэўся ад сораму, паспрабаваў адгаварвацца, але ня вышла нічога. Андрэй дастаў грошы і, рашуча спыніўшы яго адгаворы, паклаў іх яму ў руку.

Толькі тады, як прышлі ўжо дамоў, Лясьніцкі схапянуўся, што грошы браць зусім ня трэба было, што цяпер яшчэ горш яму сорамна, што ён цяпер блазен супроць Андрэя, — Андрэй паступіў з ім, як з маленькім дзіцём. Кінуўся быў адразу Лясьніцкі, каб аддаць назад гэтыя грошы, але падумаў, што выйдзе сьмех толькі з гэтага. Тады сьціснуў зубы і ледзь не заплакаў ад сораму й злосьці.

З Андрэем пасьля таго Лясьніцкі стараўся ня бачыцца, бо чуў да яго нейкую незразумелую тупую варожасьць.

РЭВОЛЮЦЫЯ ўціскалася ў горад замаруджана, туга. Багамольнае, монархічна вастроенае гарадзкое мяшчанства чытала газзты, пускала розныя, часамі страшэнна недарэчныя, плёткі і, вохкаючы, жалячыся на дарагоўлю харчоў, чакала ўсё нечага, што нямінуча прыдзе і зьнішчыць тую няпэўнасьць, якая трывожна лунае ў паветры, верне зноў пад ногі знаёмы, абыклы грунт, пахіснуты лютаўскім паўстаньнем.

Цар, падпісаўшы адрачэньне, прыехаў у стаўку і сядзеў тут, абкружаны адданым спачуваньнем прыслужнікаў і ўсяго „благородного“ жыхарства. Ад яго нібы чагосьці чакалі, аб ім гаварылі ў кожнай „приличной“ хаце, гаварылі з жалем і скрухай, перадавалі ў розных варыянтах словы яго, поўныя царскага велікадушша і хрысьціянскай лагоднасьці, абкружалі яго орэолам сьвятой пакуты.

І адначасна йшла недзе неўзаметку, употайку, чорная работа, недалужная, брыдкая — работа брудных сіл старога жандарскага ладу. Часта чуваліся словы „жыд“, „жыдоўская ўлада“, хадзіў у цёмных мяшчанскіх масах прыдушаны злосны і пагражаючы шопат. Нехта нешта рабіў, рыхтаваў.

Аднойчы ўвечары, ужо блізка дзесятай гадзіны, да Лясьніцкага зайшоўся Халіма і прапанаваў яму некуды йсьці па сакрэтнай і вельмі цікавай справе. Халіма быў нязвычайна сур‘ёзны, нахмураны, і яго грубы, быццам насьпех пакроены твар, выдаваў ад гэтага асабліва рэзкім. Ня было на ім ані сьледу той заўсёдашняй цені гумору, якая рабіла грубыя рысы троху мякчэйшымі, а часамі бадай што й прыгожымі.

Лясьніцкі спачатку толькі зьдзівіўся.

— Куды гэта так позна?

— Зьбірайся хутчэй, там убачыш. Толькі хутчэй. А ня хочаш, дык так і кажы. Аставайся сабе, можаш і на печ яшчэ ўзьлезьці.

Тон быў такі, што Лясьніцкі ня мог не пайсьці. Ён ураз сабраўся і яны вышлі.

Ноч была мокрая, чорная. Па завулку насіўся вільготны вецер — мяккі, густы, як воўна. Вецер закручваў іх сваім шумлівым крылом, атуляў шчыльна з усіх бакоў, быццам хаваў ад цікавае ночы. І тады здавалася, што яны адны, што ніхто іх ня можа ўгледзіць, што зусім не па завулку ідуць яны, а можа куды-небудзь у поле глухое, бяскрайнае перанясьліся і ідуць без дарогі, проста наперад, у самыя абнімкі шаўковага падатнага ветру. Прынамсі ў Лясьніцкага было такое ўражаньне. Можа гэта таму, што ня бачыў нічога ён у мокрай цемры, а йшоў за Халімам, паклаўшыся на яго правадырства. І яшчэ чамусьці здавалася Лясьніцкаму, што гэта вецер наўмысьля шум уздымае, каб заглушыць тое, што дзеецца недзе там, угары. А там напэўна нешта цяпер разгулялася. Можа там мітусяцца акраўкі калматыя хмар, у перагонкі гуляюць па чорнаму небу? Можа там зьбіраецца чорны натоўп, каб зьвіснуць катлом над самай зямлёй, і, дачакаўшыся зручнага моманту, рынуць уніз шырокім, шумлівым дажджом?..

Хлопцы йшлі моўчкі. Халіма ныраў у цемень з нейкай наўмыснай пасьпешнасьцю, быццам хацеў уцячы ад Лясьніцкага, або падражніцца, прымусіць прабегчы трушком, каб не астацца. Лясьніцкі часта трапляў нагой у нейкія лужыны і тады злаваўся на Халіму, што ён сігае так, не зважаючы на яго, нібы й забыўся зусім, што ён тут. Але злосьць зараз праходзіла, сьціралася пачуцьцём урачыстай таемнасьці, чаканьня нечага нязвычайнага, важнага.

Халіма спыніўся ў вузкім нейкім завулку каля старых пахіснутых варот.

— Тут… прышлі…

Голас яго быў сьцеражліва прыдушаны, нізкі. Лясьніцкі запытаў дрыжачым шопатам:

— А як увайсьці?

— Зараз.

Халіма паляпаў у фортку. Зараз-жа ім адчынілі і правялі праз брудны двор і брудную кухню ў цямнявы пакой, асьветлены невялікай газавай лямпай. Тут сядзела некалькі чалавек, сярод якіх з вялікім зьдзіўленьнем і радасьцю Лясьніцкі пазнаў трох сваіх аднаклясьнікаў і аднаго настаўніка. Рэшта былі нейкія незнаёмыя і падазроныя абшарпанцы з тварамі настолькі-ж сьмешнымі, наколькі сур‘ёзнымі.

Лясьніцкі сеў на ложак. Ён з вялікай патугай трымаў на твары сур‘ёзную міну, бо нутро яго проста ірвалася ад раптоўнага прыліву гульлівае весялосьці. Радасна было ад думкі, што вось і ён прышоў на нейкую справу, на важную справу, напэўна, бо чаго-ж бы іначай былі ўсе такія сур‘ёзныя? І ня страшна было, бо многа сваіх, нават настаўнік адзін прышоў. Толькі вось каб хутчэй, а то ня ўседзець проста ад нецярплівасьці.

Нарэшце, настаўнік, пашаптаўшыся троху з суседзямі і адкашляўшыся, пачаў урачыста і троху напышліва:

— Гаспада! Мы ня будзем доўга тут гутарыць… Усім, пэўна, вядома, чаго мы тут сабраліся… Я думаю, што кожны, хто даражыць нашай айчынай, хто… гм… каму ня ўсё роўна, хто будзе правіць вялікай Расіяй… гм… я, гаспада, пэвен, што наш вялікі абавязак паўстаць на абарону нашых сьвятывь ад антыхрыстаў, ад хрыстапрадаўцаў, ад…

Ён раптам ні з таго, ні з сяго распаліўся і закрычаў:

— Хто скінуў цара, монарха расійскага? Хто яго мучыць цяпер, зьдзекваецца над ім, як над апошнім злачынцам? Хто гэта кроў нашу п‘е, га?.. Мы ведаем хто, мы бачым, чыіх рук гэта справа… За Расію, за айчыну сваю мы… мы кроў пралівалі, а яны…

Яго прамова рабіла відочны ўплыў. У вучняў гарэлі вочы, яны напружана глядзелі ў яго распалены твар, лавілі смагла кожнае слова. Троху сапсаваў справу адзін з абшарпанцаў, які, не дачакаўшыся канца прамовы, неяк кругла, спакойна стукнуў кулаком па сталу і аўторытэтна заявіў, матнуўшы галавою:

— Біць… ж-жыдоў…

Вышла дужа сьмешна і недарэчна. Адылі аказалася, што ён быў п‘яны.

Як кончыў настаўнік, адгукнуўся з кутка нейкі мізэрны мешчанін у паддзёўцы, з кіёчкам у руках. Ён пачаў адразу, быццам гаварыў і дасюль, толькі яго перапынілі, быццам доўга ўжо ён гаварыў і доўга яшчэ будзе гаварыць, толькі хай слухаюць. Гаварыў ён салодзенька, тоненька й плаўна:

— Езьдзіў надовечы я ў Маскву, дык мой швагра, што на пачтамце служыць, казаў і дасканала тое засьведчыў, што ёсьць у Расіі такое жыдоўскае вобчаства, якое вядзе такую лінію, каб абвясьціць у Расіі жыдоўскае царства, а нас усіх праваслаўных забраць у палон і абрэзаць каторых, а хто ня згодзен, паставіць на працу, каб на іх, значыць, на жыдоў, працавалі… І вось, значыць, у гэтага вобчаства ёсьць нязьлічоныя грошы, мільярды мільярдаў, якімі яны падкупаюць на свой бок начальства — міністраў усіх, генэралаў. А цара вось і не падкупілі. Давалі яму, кажуць, сорак вагонаў чыстага золата, а ён і ні-ні, гаварыць нават ня хоча. — Як, кажа, прадам я сваю Расію, народ свой верны, праваслаўны. За гэта жыды і ссадзілі яго, за гэта ён і пакуту нясе…

Апавядальніка перабіў зноў той п‘яны, выцяўшы зноў кулаком па сталу і заявіўшы:

— Пабіць… усіх… жыдоў…

Пасьля таго гаварылі ўсе наперабой — кожны стараўся выказаць сваю нянавісьць, кожны стараўся як мага распаліць сябе і другіх.

Нарэшце, настаўнік зрабіў выгляд, што хоча яшчэ нешта сказаць, і ўсе паціхлі, бо чакалі самага важнага… У гэты раз настаўнік гаварыў ціха, паўшопатам, нахіліўшыся крута наперад сваім перахлябістым тулавам:

— У сераду будзе іхная маніфэстацыя… Я прапаную на гэты дзень склікаць народ і сустрэць іх дзе-небудзь… так, як патрэбна. Афішкі можна… хлопцы напішуць… Каб з аружжам, як мае быць… га?..

— Добра!

— Згодны!..

— Во, гэта дык так…

Чамусьці ўсе цяпер гаварылі шопатам і ўсе адзін да аднаго нахіляліся.

Назначылі месца, разьмеркавалі абавязкі і разышліся.

Лясьніцкі ішоў да хаты адзін. Шпарка, адважна сігаў па лужынах, махаў шырока рукамі і сьвідраваў цемру цьвёрдым напружаным зрокам. Адчуваў сябе поўным гэроем. Куды-ж там! Ён прымае ўдзел у цэлай змове, будзе кіраваць політычным выступленьнем, яго могуць забіць і ён можа забіць каго-небудзь…

О, ён заб‘е… Толькі дайце яму дабрацца да якога пархатага… У, як ён іх ненавідзіць!..

І, каб сапраўды распаліць у сабе нянавісьць, Лясьніцкі стараўся ўявіць самага злоснага, самага атрутнага жыда — крывога Пэйсіка, у якога ён купляе табаку. Пэйсіка ўявіць яму ўдавалася лёгка, але нянавісьці чамусьці ня было да яго аніякай. Гэта яго нэрвавала і ён пачынаў злавацца. Тады гэту беспрадметную злосьць ён накіроўваў на беднага Пэйсіка і лічыў, што ўсё-ткі і ён, няменш за іншых, ненавідзіць, жыдоў.

АД ГУСТОГА праменьня вясновага сонца палахліва ўцякаў ручаямі шумлівымі стары пабурэлы сьнег. Ручаі беглі наперасьпехі, засопшыся, змарыўшыся — яны поўнілі горад сьвежай імпэтнай музыкай, ад якой замірала сэрца ў салодкай млосьці і грудзі праглі паветра вольнага, ад якога хацелася жыць шырока, бяскрайна, як сіняе неба, як поўныя сонца прасторы.

Можа ад гэтай вясновай гульлівасьці стаяла над горадам урачыстасьць, можа таму ўсе хадзілі ў сьвяточным настроі, гатовыя ўраз загарэцца шалёнай радасьцю, аддацца бурліваму захапленьню.

Лясьніцкі доўга помніў гэты дзень, поўны шумлівай вясны, бо ён даў яму так многа новага і нечаканага, бо ён страсянуў нутро яго моцнымі перажываньнямі, сьлед ад якіх астаўся надоўга.

Перад гэтым днём Лясьніцкі ня спаў амаль што ўсю ноч. Уся ноч прайшла для яго ў трывожных думках, у сумятні пачуцьцёў, ліхаманкава ўзьбітых, узрушаных, у нейкім шалёным трызьненьні. Многа бывае гэткіх начэй у дні маладосьці, калі ў душы некранутая сьвежасьць, калі закіпае нутро ад кожнай, самай драбнюсенькай іскрачкі.

Заўтра будзе тое, на што змовіліся. Можа будзе што-небудзь страшное, можа заб‘юць. Але — няхай сабе, ён не баіцца… Затое будзе ён заўтра гэроем, абавязкова будзе гэроем. Ён пакажа гэтаму хвальку Андрэю, што і ён не абы-што… Ён таксама ведае, што рабіць, таксама мае свой політычны інтарэс…

І ўсьцяж цэлую ноч Лясьніцкі ўяўляў сабе беднага Пэйсіка, правяраючы на ім сваю нянавісьць, падбіраючы ў думках яму самую страшэнную крывавую расправу.

Назаўтрага, на прызначаным месцы ў прызначаны час пачаў зьбірацца „народ“. Прышоў першы Лясьніцкі, за ім Халіма і праз хвілін дзесяць яшчэ тры хлапцы. Настаўнік зусім ня прышоў. Затое праз дваццаць хвілін зьявіўся той флегматычны басяк, што калісьці на сходзе заяўляў аб канечнай патрэбе біць жыдоў. Ён быў сягодня ня менш п‘яны, як і тады.

Увесь „народ“ адчуваў сябе зусім няёмка. Стаялі яны на рагу дзьвюх вуліц, што давала магчымасьць ім заходзіць то на тую, то на другую, каб не сустракацца з падарожнымі. Пераходы гэтыя рабіліся неяк самі сабой, мабыць зусім мімаволі. Кожнаму хацелася стуліцца, схавацца, зьнікнуць з вачэй, і таму інстынктыўна шворыўся кожны туды, адкуль менш відаць яго, дзе ня зьвернуць на яго ўвагі. Гаварыць не хацелася — стаялі больш моўчкі. Чагосьці чакалі яшчэ, а чаго, дык ня ведаў ніхто.

І вось раптам прыляцелі аднекуль абрыўкі музыкі, вырас глуха-настойлівы, мерны бой барабана. Яшчэ колькі хвілін — і разрасьліся абрыўныя гукі ў стройны звон марсэльезы, у магутна-гарэзную ўрачыстую гармонію.

З-за рогу, праз квартал ад хлапцоў, выліўся раптам натоўп і паплыў проста на іх. Над людзьмі чырванелі штандары, калыхаліся ў яскравым ад сонца паветры з нейкай сьвяточнай паважнасьцю, з мляваю сілай. Гукі оркестру спляліся цяпер з дружна-імклівым хорам людзкіх галасоў, з пераблытаным гоманам — ні то магутным, ні то проста бязладным.

Не дайшоўшы з гоні да хлопцаў, маніфэстанты спыніліся. На бальконе зьявілася вятка людзей, адзін пачаў нешта крычаць, і народ то сьціхаў, то ірваў паветра гучным „гурра“.

Хлопцы пераглянуліся. Халіма насунуў шапку на лоб, чамусьці сярдзіта, адчайна паморшчыўся і рашуча сказаў:

— Хадзем!

Яны пайшлі да натоўпу. Пайшлі проста затым, каб паглядзець ды паслухаць, што дзеецца там. Але настрой быў такі, што й сапраўды ідуць насустрэчу нейкаму ворагу.

І вось тут якраз здарылася тое трагічнае і сьмешнае, чаго пэўна ніхто не чакаў.

Як падышлі хлопцы да самае гурмы людзей, раптам над сьціхшым у гэту хвіліну народам паплылі плаўныя гукі жалобнага маршу. Яго падхапіла некалькі істэрычна-напружаных галасоў, за імі ўпляліся другія, і памалу ахапіў усю масу гэты шырокі, спакойна-сумны напеў.

Да хлапцоў абярнуўся рабочы ў скураной аблезлай тужурцы, з чырвоным, урачыста распараным тварам:

— Шапкі далоў… Далоў шапкі…

Лясьніцкі шапкі ня зьдзеў выключна па свайму юнацкаму задзёру, але рабочы, мабыць, не зразумеўшы гэтага, зьдзеў яму шапку лёгкім ударам далоні па цемю.

Тут ужо дапамог п‘яны абшарпанец, які ўсё яшчэ цёрся з хлапцамі. Вынырнуўшы аднекуль з-пад рукі ў Лясьніцкага, ён мэтодычна, разьмерана размахнуўся і звонка ёкнуў рабочаму ў твар.

Далей у вачох у Лясьніцкага так прамігнула: абшарпанец з задранымі ўгару нагамі, чырвоны твар, шмат яшчэ твараў і рук, і ўжо ў самым тумане — кнопачкай нос і акуляры на старых добрых вачох.

Паваліўся ён ад першага ўдару ў вісок і яго больш ня білі. Таму праз якіх дзьве ці тры хвіліны ён ужо ачуняў і з вялікім зьдзіўленьнем азіраў чужы раскошны двор, абстаўлены высокімі камяніцамі.

Ён сядзеў на нейкіх прыступках, абкружаны таварышамі. Пад руку яго падтрымліваў Славін, а Халіма прыкладаў да віска брудны, набраклы конскім гноем, сьнег.

Нездалёк, усьпёршыся на адну руку, сядзеў яго абаронец і пляваў крывянай сьлюною. На твары ў басяка быў поўны спакой і нават нейкае асаблівае здаволеньне. Відаць, гэта была для яго звычайная справа.

Як ужо добра Лясьніцкі ахамянуўся, яго пад рукі вывелі са двара і павялі на кватэру да Славіна, бо той жыў тут недалёчка, усяго праз адзін квартал.

У Славіна пакойчык быў зусім нейкі бязладны. Здаецца, ня было тут ніводнае рэчы, каб яна была на тым месцы, дзе ёй прызначана быць. Ложак стаяў у яго ля вакна, у той час, як стол — каля цёмнае сьцяны, прычым абодвы стаялі коса, няроўна, быццам наругаліся гаспадару, дэмонстрацыйна паказвалі сваё няслухмянства. На ложку ў Славіна ляжаў цэлы груд кніг. Як прышлі, ён адразу пачаў іх прыбіраць, складваючы на крэслы, каб даць легчы Лясьніцкаму. Потым перакладаў іх з крэслаў на скрыню, каб даць сесьці іншым хлапцом.

У пакоі было цямнява — адно мізэрнае вакенца выходзіла ў двор. Ад таго, што быў такі рэдзенькі змрок і бязладзьдзе вакол, і хлопцы ўсе так далікатна, прыветна з ім абхадзіліся, і ў галаве балела зусім паціхеньку, нейкім салодзенькім болем, — стаў у Лясьніцкага прыемна-ўзьняты настрой, які бывае ў хворага, калі ён здаравее. Усё здаецца тады прыемным, быццам усё — сваё, роднае. Калі расказалі Лясьніцкаму пра тое, як яго ратаваў Славін, ён шчыра сьмяяўся. І скрозь сьмех у яго ледзь чутна зьвінелі сьлёзы радасьці і сымпатыі — любіў ён у гэту хвіліну Славіна з яго кнопачкай, з акулярамі, з яго бязладзьдзем дзівачлівым.

Праз поўгадзіны разышліся хлопцы. Астаўся толькі Халіма, які сядзеў у кутку і чамусьці ўпарта маўчаў. Славін сеў каля Лясьніцкага і пачаў ціха, нясьпешна яму гаварыць. Яго мяккі голас закалыхваў і разам з тым не даваў заснуць, Гэта быў асаблівы нейкі стан, нейкая салодкая ясная дрэма, праз якую зусім акрэсьлена праходзілі словы і думкі Славіна. Мабыць, блізкі да гэтага бывае стан пад гіпнозам.

Славін гаварыў пра рэволюцыю, пра гора народа, пра змаганьне, пра гібель у гэтым змаганьні дзесяткаў, соцень і тысяч лепшых людзей, пра імкненьне да сьветлае волі, да прыгожага шчасьця.

— Мы жывём у вялікія дні. Гэтыя дні будуць векапомнымі для нашай краіны, дый ня толькі для нашай — для цэлага сьвету. Гэта — вялікае абуджэньне народнага духу, народнае волі, гэта — вялікае народнае ўваскрасеньне. Колькі было сьлёз, колькі нядолі, колькі бязьвіннай крыві!.. Ты падумай, Лясьніцкі, прыслухайся да музыкі гэтых слоў: — свабода, роўнасьць, братэрства… Ці чуеш ты, колькі хараства — гордага, высокага хараства ў гэтых словах… А што яны значаць? Ведаеш, Лясьніцкі, што яны значаць? Яны значаць тое, што твой бацька — мужык, лапцюжнік — ровен з вяльможам, з князём, з генэралам, з кім сабе хочаш… Усе — грамадзяне, усе — вольныя, роўныя, усе — браты… Нездарма-ж усе так рады, нездарма-ж такое сьвята ўва ўсіх… Бачыў, якое было захапленьне ў гэтых людзей, якая шчырая радасьць?.. Ведаеш, Лясьніцкі… рэволюцыя — гэта вялікае ўсеагульнае сьвята, гэта — самае ўрачыстае, самае сьвятое вялікадня… Я чуў, як сягодня хрыстосваліся. Адзін кажа: — Народ уваскрос! А другі адказвае: — Ваісьціну ўваскрос!.. Як многа ў гэтым поэзіі!..

Славін на хвіліну змоўк. І, нібы скарыстаўшы гэту маўчанку, устаў раптам Халіма, устаў нязграбна, з шумам, з грукатам, і, не сказаўшы ні слова, вышаў з пакою. Відаць, вышаў сярдзіты, узрушаны, бо моцна стукнуў дзьвярмі.

Славін няўцямна зірнуў на Лясьніцкага.

— Што гэта з ім?

Але Лясьніцкі ня ведаў і сам, што гэта значыць.

— Нешта выдумаў, пэўна. Гэта-ж ня вышла ў нас сёньня…

— Што ня вышла?

— А! Ты, праўда, ня ведаеш. Толькі, брат, пад вялікім сакрэтам…

І Лясьніцкі, саромячыся, расказаў яму ўсю гісторыю з іхным антысэміцкім выступленьнем, з яго романтычным пачаткам і трагі-комічным канцом.

Славін дабрадушна сьмяяўся, а разам з ім і Лясьніцкі. Гэты анэкдот Славін так растлумачыў:

— Трэ‘ працаваць. Рукі сьвярбяць, просяць нейкай сур‘ёзнай дзейнасьці. Пачакайце, знойдзецца праца. Мы цяпер народу патрэбны…

Лясьніцкі сядзеў у Славіна аж да самага вечара. Пілі чай з ніколі нямытага чайніка, прычым абодва з аднае чашкі, па чарзе. Больш посуду ў Славіна ня было, а жыў ён адзін, самастойна, без гаспадарскае апекі.

А ўвечары Славін пацягнуў Лясьніцкага на мітынг.

У ДОСЫЦЬ раскошнай залі было ўжо поўна народу. Шукаючы месца, Лясьніцкі раптам убачыў Андрэя і Ніну. Ніна весела ўсьміхнулася і кіўнула галавой, каб лезьлі да іх. Хлопцы праціснуліся, і сапраўды там аказалася два месцы, на якіх яны й разьмясьціліся.

Як вітаўся Лясьніцкі з Андрэем, той працяжліва і ўпарта зірнуў яму ў вочы, быццам хацеў сказаць сваім поглядам, што паміж іх нештае ёсьць сваё, супольнае, што яны цяпер адзін аднаго разумеюць. Лясьніцкаму не здалося гэта занадта дзіўным, бо й сапраўды раптоўная сустрэча іх тут, на мітынгу, неяк збліжала іх, адкрывала аднаго перад адным. Гэта Лясьніцкаму было прыемна, і ён чуў, што пачуцьцё варожасьці да Андрэя, якое засела ў нутро яго колькі дзён таму назад, цяпер траціць вострасьць сваю, расплываецца, уступае месца пачуцьцю сымпатыі, дружбы.

Вось толькі ўсьмешка гэта Андрэева. Яна чамусьці прымушае Лясьніцкага недаверліва настарожвацца, чакаць нечага ад Андрэя. Здаецца — ведае нешта ён такое, чаго ніхто больш ня ведае, апрача яго, і што для ўсіх вельмі цікава. Ведае і наўмысьля маўчыць, не гаворыць. Скажа мо‘ калі-небудзь, ды толькі не цяпер, цяпер яшчэ рана, час ня прышоў…

Калі пачаўся мітынг, Андрэй тлумачыў Лясьніцкаму, хто гэта выступае, гаворыць, да якой ён належыць партыі, якое яго мінулае і г. д. Лясьніцкі дзівіўся, адкуль гэта ўсё так дасканала вядома яму. І з кожнай хвілінай рос аўторытэт Андрэя ў вачох Лясьніцкага.

Выступала на мітынгу многа прамоўцаў. Усе гаварылі бадай што адно, але слухаць усіх было цікава, бо гаварылі яны тое, што поўніла ўсіх, хто сабраўся ў гэтай залі, што было яшчэ зусім сьвежае, што яшчэ адчувалася, як нешта яскравае, дзіўнае.

Лясьніцкі неяк зірнуў на Славіна і, ня гледзячы на ўрачыстую сур‘ёзнасьць абставін, ня мог утрымацца ад міжвольнае ўсьмешкі. У таго твар, здавалася, быў адным згусьцелым адбіткам таго захапленьня, якое лунала ў залі. Лясьніцкаму ўспомніліся Нікадзімавы словы:

— Рэволюцыя — гэта агульнае сьвята…

І сапраўды, яго твар выяўляў гэта ўрачыстае сьвята. Быў ён падоўжаны нейкі цяпер, вашчана-чысты і масьлены. А добрыя старыя вочы яго так і плылі ў сьветлай радасьці, быццам хацелі мякка сагрэць усіх сваёй вясёлкавай цеплю. І сьмешным-сьмешным здаваўся ад урачыстасьці славінскі нос — мізэрная кнопачка.

Дайшло да апогэю агульнае захапленьне тады, калі на сцэне зьявіўся Матрунін, вядомы рэволюцыянэр, які, толькі што выпушчаны з турмы, вярнуўся ў свой родны горад.

Андрэй, адрэкомэндаваўшы яго Лясьніцкаму, зазначыў:

— Я яго ведаю добра, знаёмы з ім. Я й цябе пазнаёмлю.

Матрунін гаварыў ціха й расьцяжліва. Але ў слабым дрыжачым голасе было многа сьціснутай сілы, многа было пачуцьця. Словы яго ня ў розум ішлі, а неяк проста ў нутро і вялі за сабой настрой слухачоў, бралі ўсіх пад уладу сваю, што далей, то больш і больш напіналі агульную ўвагу, распасьціралі ў паветры нэрвовае напружаньне.

Прамоўца ўспамінаў турму, успамінаў тыя зьдзекі й мучэньні, якія яму давялося зазнаць, якія ўзгадавалі ў сэрцы яго вострую нянавісьць да царскага ладу. І, нарэшце, голас яго пачаў дрыжэць, пачаў сударгава перацінацца, ад чаго пайшоў па залі ўзрушаны рокат і з розных бакоў пачалі вылятаць рэзкія крыкі абурэньня. А скончыў Матрунін неяк ураз, нечакана, амаль на поўслове. Быццам гаварыў, гаварыў дый потым махнуў рукой.

— Ат, усё роўна ня выкажаш больш, чымся ўсе разумеюць і адчуваюць.

Яго праводзілі авацыяй. Білі ў ладкі, крычалі, нагамі стукалі, нехта лез на трыбуну, нехта стараўся нешта запець. Пад бокам у Лясьніцкага крычаў-высьцігаўся прарэзьлівым голасам Славін:

— Прашу слова!.. Слова!.. Прашу слова!..

Яго ніхто ня чуў і ня слухаў. Мабыць, і сам ён ня ведаў добра, нашто ён крычыць. Наўдачу, каб меў ён сур‘ёзны замер выходзіць з прамовай.

І вось у гэты момант зноў прыкра ўелася ў вочы Лясьніцкаму Андреева ўсьмешка. Няўжо ён не захапляецца гэтым усім? Ці можа ён так, каб схаваць хваляваньне, каб ня выявіць слабасьці? Трудна яго зразумець. Неяк заўсёды хавае ён шчырасьць сваю за гэтым мяккім выразам буйнага твару, за хітраватай усьмешкай.

Раптам Лясьніцкі аж здрыгануўся ад нечаканасьці. На трыбуне стаяў той чырвоны рабочы ў скураной аблезлай тужурцы, з якім так нешчасьліва яны былі сёньня сустрэліся. Ён пачаў гаварыць гучна і мерна, выкідаючы па адным з сваіх магутных грудзей важкія шурпатыя словы, аброслыя мохам густой хрыпоты.

Рабочы гаварыў няпрыгожа, У прамове яго зусім мала было сьвяточных слоў аб рэволюцыі. Ён, пэўна, і мала іх ведаў. Чамусьці ён стаў гаварыць аб вайне, аб дарагоўлі, аб голадзе. Гэта ўсіх нібы пакарожыла. Быў нейкі захованы дысонанс паміж гэтай прамовай і агульным настроем у залі. Таму халодна чакалі ўсе канца, не перапынялі прамоўцу, як раней, нецярпліва-бурнымі воплескамі. І Лясьніцкі заўважыў, што рабочы нібы дзівіцца такому прыёму, нібы пачынае хістацца тая грубая шчырая ўпэўненасьць, з якой ён пачаў гаварыць. Нечакана для самога Лясьніцкага шавальнуўся ў нутры яго прамень спачуваньня да гэтага простага нязграбнага чалавека, а разам з тым зьявілася злосьць на ўсіх, што так халодна сустракаюць яго шчырыя, хоць мо‘ і няпрыгожыя словы. Лясьніцкі наўмысьля нарыхтаваўся як мага мацней пляскаць у ладкі, як кончыць ён гаварыць.

Аднак, апошнія словы рабочага — заўчаныя рэволюцыйныя лёзунгі, выкрыкнутыя сіпатым змораным голасам, узварушылі троху народ. Праводзілі прамоўцу, як і ранейшых, дружнымі воплескамі, шалёным крыкам і грукатам ног.

Мітынг скончыўся позна. Змардаваны народ выходзіў з залі лена, спахваля, быццам нехаця. У дзьвярох ішла павольная таўханіна — з маруднай імлявай настойнасьцю людзі ўпіраліся ў дзьверы і сьціснутым комам стаялі, пакуль не прапіхаў іх новы людзкі напор. На вялікае дзіва Лясьніцкі, падышоўшы да самых дзьвярэй, раптам убачыў Халіму. Той стаяў, прыхінуўшыся да сьцяны, — змрочны, пануры, як чорная цень. Лясьніцкаму кінулася ў вочы, што правая рука ў яго перавязана нейкай, ня надта чыстай, ашмёткай, на якой відаць цёмныя плямы крыві.

Лясьніцкі падышоў да Халімы, поўны раптоўнай трывогі.

— Што ты тут робіш?.. Што ў цябе на руцэ?..

— Нічога…

Халіма моўчкі завярнуўся, каб ісьці разам з Лясьніцкім. Быццам ён для таго і стаяў тут, каб дачакацца і разам пайсьці. Як вышлі на вуліцу, Лясьніцкі запрасіў яго да сябе начаваць. Ён нічога не адказаў, але пайшоў разам з усімі. Славін таксама пайшоў у іх бок. Ён ішоў з Нінай і ўвесь час аб нечым горача ёй гаварыў. А Ніна маўчала. З таго моманту, як убачыла Халіму, Ніна стала сур‘ёзная і смутная. Яшчэ там, у залі, Лясьніцкі заўважыў, як яе твар, устрапянуўшыся раптоўнай трывогай, пакрыўся ценем глыбокае думкі — развагі.

Халіма ішоў вялікімі наўмысна-размашыстымі крокамі. Кожны рух яго выяўляў зацятую змрочную злосьць. Маўчаньне яго было цяжкое, няпрыемнае. Здавалася — во-во разарвецца яно ў нейкі нечакана-дзікі ўчынак, у нешта нежаданае і дрэннае. Лясьніцкі ўвесь час пазіраў на яго настарожаным вокам, і чым дальш, тым больш працінаўся трывогай і страхам.

Аднак, кончылася ўсё адным сьмяхоцьцем. Як прайшлі ўжо яны з поўдарогі, Халіма раптам дагнаў захопленага гутаркай з Нінай Славіна, сярдзіта адпіхнуў яго ў бок ад дзяўчыны, моўчкі ўзяў яе падручку і — нібыта што — пасігаў далей сваёй нязграбнай хадою.

Андрэй таўхануў моўчкі пад бок Лясьніцкага і абодва ледзь стрымаліся, каб не зарагатаць на ўсю вуліцу. А зьбянтэжаны Славін так і стаяў на адным месцы, разважаючы пэўна, чаму на яго, а не накаго другога, выліў злосьць сваю Халіма. Хлопцы, сьмяючыся, пачалі яго суцяшаць. Тады і ён засьмяяўся — проста так, шчыра, нібы зусім не да яго датыкалася справа. Каб не дражніць Халіму, яны ўсе прыстоілі троху, пусьцілі таго з дзяўчынай наперад, а самі пайшлі зводдаль, жартуючы і сьмяючыся. На іхнае дзіва праз колькі хвілін Халіма раптам спыніўся і стаў іх чакаць.

— Ну, Нікадзім, беражыся, — пажартаваў Лясьніцкі.

і, як на сьмех, вышла, што Славіна-ткі Халіма й чакаў. Ён падпусьціў яго на крок да сябе і прабурчэў ні то пагрозна, ні то пагардліва:

— Рэволюцыя — сьвята гаворыш? Га?.. Сьвята?.. Сьвята?.. Вялікадня?.. Не пры-зна-ю!..

І, крута завярнуўшыся, пайшоў далей…

Славін цяпер ужо зусім асалапеў. Лясьніцкі тож нічагутка ня цяміў. Толькі Андрэй зразумеў, мабыць, нешта, бо зайшоўся раптам ад грубога давольнага рогату. Гэты сьмех не ўпадабаўся Лясьніцкаму. Нешта ў ім пачулася рэзкае, мэталічнае. Ад гэтага сьмеху зьлёгку прабеглі ў яго па скуры мурашкі.

Славін далей не пайшоў. Разьвітаўся ён з хлопцамі неяк пасьпешна і суха — пайшоў назад задумённы, пануры.

А Халіма пайшоў-ткі начаваць да Лясьніцкага. Там Ніна яму прамывала руку, ён дабрадушна лаяўся і апавядаў, як, невядома чаго раззлаваўшыся, ён пайшоў увечары ў школу і там — на адзіноце — выбіваў кулаком шыбы ў вокнах…

— Калі добра біць, нішто… А то неяк няладам ударыў, дык шкло і паўлазіла…

Ніна, робячы перавязку, вясёла сьмяялася, зазірала ў твар яму радаснымі вачмі. А Лясьніцкаму было троху няпрыемна, зайздросна. Нічога добрага вось не зрабіў, а такая ўвага яму, як гэрою ўсё роўна. І Андрэй глядзіць на яго з асаблівай прыхільнасьцю, быццам сапраўды чалавек зрабіў нешта цікавае, важнае. А што Ніна, дык тая ня ведае, што ўжо й зрабіць, як дагадзіць. Такая яна няцікавая, гэтая Ніна… І няпрыгожая, зусім няпрыгожая…

Лясьніцкі нават нахмурыўся быў, стуліўся ў панурым маўчаньні. Настрой гатоў быў зусім сапсавацца, Але схапянуўся потым, зразумеў, што так нядобра, брыдка. Дый усё роўна трудна ўстрымацца было, гледзячы на груба-жартлівую міну Халімы, каб не засьмяяцца шчырым, вясёлым сьмехам.

Як кончылася работа з перавязкай, яшчэ з гадзіну сядзелі ўсе ўчатырох у пакоі Лясьніцкага, захопленыя дружнай гутаркай, жартамі.

Спаць ляглі позна.

ЛЯСЬНІЦКІ атрымаў з вёскі ліст, напісаны нязграбнай рукой меншага брата. У лісьце было пералічана блізка паўсотні паклонаў (у самым канцы быў і ад Макрыны, ад невялічкай, чорненькай) і было ў лісьце сказана, што прадалі цялушку на корм, што хлеба хапае і ёсьць скароміна, што ходзяць чуткі аб прыбаўцы зямлі, што вярнуўся сусед Аксэнта бязногі з вайны, а Рыгор здаровы туляецца, ня хоча йсьці на вайну, што трэба лесу шукаць — разбурылася пуня зусім, і г. д. Пыталіся, ці хутка будзе мір і які будзе новы парадак. А ў самым канцы, ад сябе ўжо, мусіць, брат прыпісаў, што пракруціў на гумнішчы тры бярозы і што бярозавік сёлета дужа салодкі, добра сабраць дзежку на квас. А Макрына асабліва прасіла перадаць паклон і яна дужа маркоціцца, чакае яго…

Ужо быў канец сакавіка. Стаяла ў горадзе вясна — мяккая і туманная, поўная вільготнага паху. Разьліўся Дняпро. Лясьніцкі штодня хадзіў глядзець, як у магугна-імпэтным спакоі сунецца веліч яго, як трэцца ён аб сьцены будынкаў і пагрозна бурчыць, глытаючы задзірлівыя постаці ледаколаў.

Дома, на вёсцы, Дняпро разьліваецца шырока-шырока, так што ня відаць зусім процілеглага боку. Тады дужа дзіўна тырчаць на вадзе адзінотныя дрэвы, быццам няўмысьля забеглі ў ваду і стаяць асалапелыя, ня ведаюць, што рабіць. Задзіраюць спалохана полы свае, баяцца змачыць набраклае жыцьцёвым сокам гальлё. А Дняпро жартуе, гарэзуе з імі, трэцца ў нагах, булькае ў гульліва-ласкавым захапленьні.

Дняпро адчувае сілу сваю ў вясновыя павадкі. З Дняпром тады жарцікі дрэнныя. Пра вясновыя штукі Дняпра трэба паслухаць вось апавяданьні старога перавозьніка Саўкі, які Лясьніцкаму нават даводзіцца нейкай раднёй. Ён, калі хочаце, пералічыць на сваіх карузлых, скручаных ад вясла пальцах, колькі праглынуў Дняпро чалавечых ахвяр за шэсьць дзесяткаў гадоў, якія жывуць ва ўёмістай памяці дзеда. Ой, не малая лічба зьбярэцца!..

Лясьніцкі хадзіў на Дняпро, каб у сьвежых павевах, у мяккім шолаху вадзяных прастораў пачуць прывітаньне далёкае вёскі, узьняць у душы квяцістую сетку ўспамінаў.

Але ці-ж гэта ўспаміны? Вось калі слухаеш, прыслухоўваешся да свайго сэрца і ў тон яго салодкім заміраньням плывуць у сьвядомасьці павольнай чаргой абрыўкі малюнкаў, асобныя рэчы, словы, напевы — да болю знаёмыя, родныя, калі няма ні думак, ні лятуценьняў, а толькі акорды глухіх адчуваньняў… Калі ўпінаецца зрок у адну якую-небудзь кропку на шырокай гладзі і потым нікне і кропка, і гладзь, і ўсё, што наўкола, і нібы засынаеш, укалыханы музыкай павадак і, нібы ў сьне, мільгаюць туманна, няясна абрыўкі балюча-знаёмага.

А часамі іначай бывае. Часамі Лясьніцкі ходзіць на Дняпро, каб цьвяроза падумаць, каб у спакоі зрабіць падрахунак таму, што дзеецца вокал, што шчыльней і шчыльней абкружае, што патрабуе пэўных адносін, што патрабуе актыўнага ўдзелу.

Доўга, часамі думае ён, да болю напружвае розум — і ня выходзіць нічога. Каб гэта знайсьці які пункт, апору якую, каб было вакол чаго снаваць разважаньні. Ато — адна блытаніна, адна няўцямнасьць. Так многа вакол яскравага, новага, а што ў гэтым новым, што нясе яно за сабой — невядома.

Прайшоў адзін месяц, а колькі падзей прамігнула, колькі ўбачыў, даведаўся такога, аб чым і ня думаў ніколі.

Было шмат сходаў, былі дэмонстрацыі. Усюды гаварылі ўрачыста й прыгожа. І прывык сам думаць аб вялікім, прыгожым, аб рэволюцыі, вызваленьні, аб шчасьці народа, аб шчасьці ўсяго чалавецтва. Прывык адчуваць сьвята, захапляцца ім да сьлёз, да шчымлівага болю ў сэрцы…

Але ня было сьвядомага разуменьня ўсяго, што бачыў наўкола. Ня было „пункту“, ня было апоры для разважаньняў.

У горадзе ўсталявалася новае, новы парадак. Выехаў цар, зьявіліся партыі, адозвы, афішкі, пайшлі сходы, спрэчкі, прамовы, рэзолюцыі… Прыяжджалі міністры — яны яшчэ прыгажэй гаварылі, яны так горача заклікалі паўстаць на абарону вольнай айчыны, што закіпала адвага ў грудзёх і сапраўды хацелася рынуцца ў бой.

А з вёскі пішуць, што няма корму і бурыцца пуня. Пытаюцца, ці будзе мір, які будзе новы парадак. А што ён адкажа? Чаму няма корму і лесу на пуню, а лясы ёсьць, і зямлі ёсьць шмат, і лугоў, і ўсяго?.. Чаму трэба нейкі іншы парадак? Дзе знайсьці „пункт“? Дзе знайсьці разуменьне?

Коціцца пад нагамі стары пасівелы Дняпро, сьцеле шлях шырачэзны праз палі і лясы, сьцеле магутны шлях, які дыхае напорным поступам, у якім сіла зямлі, сіла жыцьця. Гэты шлях зачароўвае, цягне за сабою думкі і мары ў вольную далеч, у нязьведанае, у непазнанае. І вось, калі аддасіся ўплыву гэтага шырокага поступу, калі паляціш па бязьмежных прасторах сьмелымі марамі, тады можа зьнікнуць на час усё будзённае, дробнае, тады можна зьведаць чыстае пачуцьцё волі, тады загарэцца можа ў сэрцы радаснае імкненьне да нечага сьветлага, і гэтае сьветлае здасца магчымым і блізкім. І тады можна на момант пачуць, што нібы знойдзен „пункт“, што нібы стала ўсё зразумела і проста.

Гэта — міраж. Гэта — самападман. Лясьніцкі даўно пераканаўся ў гэтым. Лясьніцкі ведае, чым гэта канчаецца. Разьвеецца мара, выплыве зноў усё гэта будзённае, шэрае, і зноў — няўцямнасьць цяжкая, зноў няма „пункту“, няма апоры для думкі.

Аднаго разу Лясьніцкі хадзіў глядзець павадкі з Нінай. Ніна сама папрасілася з ім, як даведалася, што йдзе на Дняпро. Ён згадзіўся ахвотна.

Яны зайшлі аж за горад, дзе ў бязьлюдзьдзі глыбей адчуваўся подых вясны, дзе шырэй і вальней разьліліся павадкі і гусьцей пахла цёплай вясновай вільгацьцю. Там глядзелі яны, як на бязьмежжы вадзяных прастораў памірае дзень, як засьцілаецца ён волкаю воўнай вячэрняга змроку. Там яны слухалі, як у прытоеным бульканьні хваль, як у поўным стрымленай моцы шолаху павадак родзіцца таемнасьць і жудасьць, родзяцца нейкія дзіўныя гукі — глухія і пагрозныя.

Спачатку яны жартавалі, Лясьніцкі дражніўся з Нінай, абое весела, зычна сьмяяліся. Але як, патыхнула аднекуль вячэрняй жудасьцю, як пайшлі па вадзе таемныя змрокі, неяк міжвольна прыціхлі абое, загаварылі сур‘ёзна і шчыра. Змрок снаваў паміж іх сяброўскую блізкасьць, хацелася аб нечым расказваць, успамінаць, адкрываць адно аднаму жыцьцё сваё, свае пачуцьці і настроі.

Таму, калі папрасіла Ніна сардэчна і ціха:

— Раскажыце: што-небудзь! —

Лясьніцкі пачаў успамінаць і апавядаць ёй пра розныя зьявы з свайго жыцьця. Ніна ніколі ня бачыла вёскі. Яе цікавіла кожная дробязь. Яна моўчкі сядзела — нярухомая, ціхая — і ў наіўна-шырокіх вачох яе было поўна цікавасьці. Часамі яна аб чым-небудзь запытвала. Голас яе быў задуменны, працяжлівы, нібы гаварыла яна скрозь густую дрэму. Калі-ж Лясьніцкі змоўк быў на часіну, яна раптам сказала, гледзячы ў змрочную далеч:

— Мая маці з вёскі была… Яна любіла расказваць… і песьні пёла вясковыя…

Лясьніцкі зірнуў на яе з задзіўленьнем. Дасюль ні разу Ніна не ўспамінала пра маці. Для далікатнасьці ён спытаўся:

— Калі памерла ваша маці?

— Чатыры гады ўжо прайшло… Яна была яшчэ зусім маладая. Але мы дрэнна жылі, у вечнай бядоце. Ёй трэба было добра карміцца і лячыцца таксама… А тады адзін бацька толькі зарабляў, Андрэй не хадзіў на работу, малы быў яшчэ. Яна з сухот памерла…

Лясьніцкі глядзеў на Ніну і не пазнаваў яе… Ён прывык бачыць яе заўсёды вясёлай, бязрупатнай. Ён ні разу з ёй не гаварыў усур‘ёз, а толькі жартаваў ды дражніўся. Цяпер гэты голас яе — задуменны, журботны, твар яе строгі, ахутаны змрокам, — усё гэта рабіла яе нейкай новай, зусім незнаёмай.

А Ніна апавядала далей. Захацелася мусіць і ёй расказаць пра жыцьцё сваё, пра гароту.

— У нас тады быў яшчэ брат адзін, Уладзік. Ён быў малодшы за ўсіх. Дык Уладзік таксама памёр, праз год пасьля мамы. Яго аддалі былі ў вучні на гарбарню, а яму, мусіць, пашкодзіла праца… Уй, як там дрэнна было працаваць! Такое паветра там дрэннае, шкадлівае. І праца цяжкая была. Змарнеў ён ад гэтага… Добры быў такі хлопец… Усе хвалілі, казалі, што дужа разумны. А тады пайшоў на чыгунку Андрэй, пачаў зарабляць… Нішто, троху жылі. Цяпер ізноў дрэнна — дарагоўля такая, а грошай мала, бацька хварэць пачаў, кінуў работу.

Апошнія словы Ніна сказала глыбока-зьніжаным голасам, у якім пачулася Лясьніцкаму нэрвовае дрыжэньне. Страшна стала яму, каб не заплакала часам, бо ня ведаў-бы тады, што рабіць. Але Ніна толькі цяжка ўздыхнула і, адвярнуўшыся, моўчкі глядзела ў той бок, дзе ў густым змроку пагрозна і жудасна шасталі павадкі.

А Лясьніцкі напружна ўглядаўся ў яе, шукаў знаёмага ў ёй, звычайнага, што бачыў заўсёды, штодня. І не знаходзіў. Ніна была незнаёмая, новая. Нават твар яе, мяккі ад змроку, здаваўся зусім не такім, як заўсёды. З яго сьвіцілася нешта балючае, горкае, што надавала аму асаблівую, трагічную нейкую сталасьць.

І вось здалося яму, што некалі быў ужо якраз такі момант, як цяпер, што паўтарэньне гэта чагось прамінулага, але моцна, глыбока асеўшага ў памяць. І тады постаць Ніны ахінулася раптам нязвычайнай сымпатыяй і ў твары яе ўбачыў Лясьніцкі балюча-знаёмае, роднае. Гэта ўжо быў ня Нінін твар, а другі — любы і блізкі. Гэта быў твар Макрыны — невялічкай, чорненькай, гэта была яе пакутная ўсьмешка. І здалося тады, што гэта кругом роднае поле, што зьлева сьцяной насуваецца лес, а справа ў Дняпро ўбягае рачулка. А за сьпіною на сотню-другую крокаў пачынаецца вёска, дзе трэцяя з правага боку стаіць яго хата.

У хаце цяпер рыхтуюць вячэру. Там бедна і брудна, але ёсьць асаблівая прытульнасьць, нязграбная нейкая, чорная. Зараз трэба ўжо йсьці туды, каб не чакалі. Трэба яшчэ схавіць колькі пацалункаў, трэба яшчэ ўглядзецца добра ў любую ўсьмешку. Яшчэ моцна-моцна прытуліць яе трэба — невялічкую, чорненькую… палюбоўніцу горкую, крушынавую радасьць яго…

У гэты момант абарачваецца Ніна і пытаецца звычайным сваім голасам:

— Можа пойдзем ужо? Нешта сьцюдзёна…

І нэрвова паводзіць плячмі, шчытней захутваецца ў сваё паліто.

Лясьніцкі яе пазнае, яна стала звычайная, як і заўсёды. Яшчэ момант — і засьмяецца, пачне жартаваць.

Але йсьці Лясьніцкаму яшчэ ня хочацца, у яго раджаюцца нейкія новыя ні то пачуцьці, ні то думкі, яму здаецца, што ясьней робіцца ўсё, аб чым думаў усе гэтыя дні, што намячаецца нейкае абагуленьне, нейкая стройнасьць, парадак. Нібы пачынае злучацца ў адно і шчырае апавяданьне Ніны, і тое, што там, на вёсцы, і Матрунін, што вярнуўся з турмы, і чырвоны рабочы ў аблезлай тужурцы — нязграбны і цьвёрды, як кавадла ў кузьні.

Потым мігаюць адно за адным: працяты ўздымнаю радасьцю твар. Нікадзіма, буяныя парываньні Халімы, таемная ўсьмешка Андрэя. Але як успомніў Халіму, пачуў лёгкую няпрыязнасьць да Ніны, стала чамусьці прыкра. І наўмысьля запытаў, хоць ведаў, што не да-рэчы пра гэта пытаецца:

— Вы Халіму даўно ня бачылі?

А Ніна адказала зусім шчыра і проста:

— Чаму даўно? Ён-жа кожны дзень прыходзіць да нас.

І потым, нібы схапянуўшыся, дадала:

— Яны з Андрэем бадай што не разлучаюцца. Кожны вечар некуды ходзяць…

Лясьніцкаму яшчэ больш стала прыкра. Ён і сам бачыў што ў апошні час Андрэй з Халімам вельмі блізка сышліся, сустракаюцца часта, многа аб нечым гавораць. І Ніна часта з імі бывае. А ён у баку неяк заўсёды, бо сам сваёй дружбай набівацца ня хоча, а яны таксама яе ня шукаюць. І яму няпрыемна бывае ад гэтага. Таму, калі Ніна няўмысьля напамянула пра гэта, Лясьніцкі зусім нахмурыўся і, памаўчаўшы хвіліну, грубавата й надута сказаў:

— Ну, пойдзем… Позна зусім ужо…

Ішлі яны моўчкі, Аж да самага гораду не пакідаў Лясьніцкага дрэнны настрой. У думках зноў бязладзьдзе было няпрыемнае, зноў апанавала цяжкая няўцямнасьць.

А Ніна сама сабе ціха ўсьміхалася…

АНДРЭЙ спраўдзіў сваё абяцаньне: ён пазнаёміў Лясьніцкага з Матруніным. Лясьніцкі ад гэтага быў у надзвычайным захапленьні. У першы момант, як падвёў яго Андрэй да гэтага славутага рэволюцыянэра, Лясьніцкі страшэнна ўзрушыўся, Ён забыўся на ўсё, нічога ня бачыў, апрача жывых і вострых вочак старога, нічога ня чуў, апрача слабога, троху пявучага голасу. Калі Матрунін нешта быў запытаў у яго, дык ён так сьмешна па-вучнёўску замятушыўся і ня ведаў як, якімі словамі яму адказаць. Выручыў Андрэй. Ён загаварыў аб нечым з Матруніным — проста так, стала, быццам з раўнёй, быццам з сваім звычайным таварышом.

Тады Лясьніцкі, троху адступіўшыся, пачаў разглядаць Матруніна. Ён яму дужа ўпадабаўся. У яго голеным, зусім маленькім твары Лясьніцкі ўбачыў нейкую пакутную мяккасьць, нейкую бязьмежную самаахвярнасьць. Асабліва яна выглядала з яго тонкіх, нэрвова расьцягнутых вуснаў, абкружаных сеткай маршчынак. Здавалася, што куткі гэтых вуснаў няўпынна дрыжаць, што гэта — вынік глыбокага гора, вынік цяжкога напружаньня духа. І цяпер, здавалася, жыве ў нутры яго ўсё перажытае, сочыцца з сэрца, мяшаецца з сёньнешняй радасьцю. Таму й асабліва сымпатычным здаваўся гэты стары чалавек, што нібы заключыў у сабе ён сынтэз адвечнага гора і маладой, яшчэ няпэўнай і хісткай радасьці.

Разьвітваючыся з Лясьніцкім, Матрунін запрасіў яго да сябе.

— Заходзьце ўвечары, пагамонім аб тым, аб сім… Я моладзь люблю, я й сам яшчэ малады, дармо, што галава пасівела, хе-хе… Заходзьце, заходзьце…

Лясьніцкі ведаў ужо, што ў Матруніна часта зьбіраецца моладзь, што вакол яго ўтварыўся цэлы гурток прыхільнікаў, нібы вучні вакол настаўніка. Таму ён прыняў усур‘ёз запрашаньне старога і пастанавіў абавязкова зайсьціся, а калі магчыма, дык і стаць пастаянным сябрам гуртка, які яго абкружае. І яшчэ ён надумаў узяць туды з сабой Славіна. Таму напэўна будзе прыемна пайсьці. А ўдваіх лепш. Пасьля абмяняцца думкамі, растлумачыць што адзін аднаму… І сьмялей неяк удваіх.

Дні праз два яны пайшлі да Матруніна. Яны лёгка знайшлі яго кватэру, бо на колькі кварталаў яе ведаў амаль што кожны жыхар. Жыў Матрунін у досыць багатай кватэры на аднэй з галоўных вуліц гораду. Толькі цяпер, прышоўшы да яго, Лясьніцкі даведаўся, што ён халасьцяк і ня мае ніякае радні. Жыве з ім толькі нейкая маўклівая, крута сагнутая бабулька — мабыць, яго ахмістрыня.

Лясьніцкаму зусім пышнай здалася кватэра Матруніна. Бадай першы раз ён быў у такой. Дываны на падлозе зьвязвалі яму ногі, ён ступаў так нязграбна, быццам ішоў па сьлізкаму лёду.

У гасьцінай весела, ясна тапілася групка, разьлівала па пакоі цудоўную цёплую прытульнасьць. Каля групкі ў крэсьле сядзеў сам Матрунін, а вакол яго разьмясьцілася з дзесятак хлапцоў. Хто сядзеў, хто стаяў, хто хадзіў па пакоі — відаць, трымалі ўсе сябе вольна, як дома.

Матрунін пазнаў Лясьніцкага і ветла прывітаўся з ім. Славіна Лясьніцкі адразу прадставіў. Стары і таго сустрэў вельмі цёпла, быццам чакаў яго, і рад, што прышоў.

У мяккім хатнім гарнітуры, асьветлены гарэзьлівым бляскам групкі, Матрунін здаўся Лясьніцкаму яшчэ больш сымпатычным, чым той раз. Дый усё тут было сымпатычнае. Нават хлопцы — усе незнаёмыя, чужыя — здаліся такімі добрымі, слаўнымі, быццам былі гэта старыя таварышы і прыяцелі.

Як увайшлі Лясьніцкі і Славін, ужо вялася жвавая гутарка. Хлопцы селі ў куток і пачалі ўважна прыслухоўвацца. Спачатку трудна было ўявіць, аб чым ідзе гутарка. Часта паміналіся словы „народ“, „дэмократыя“, „свабода“. Потым ясна стала, што гутарка йдзе аб сучаснасьці, аб рэволюцыі, яе лёсе, аб лёсе Расіі і г. д. Спрачаліся: ці павінна быць у Расіі дэмократычная рэспубліка, ці проста рэспубліка, ці констытуцыйная монархія. Вышуквалі розныя спосабы для захаваньня моцнае арміі, для захаваньня парадку, для перамогі над немцамі.

У той час усе гаварылі аб гэтым, у той час наогул шмат гаварылі, пачынаючы з міністраў і канчаючы дробным гандляром з бакалейнае крамкі.

Матрунін глядзеў на моладзь і ўсьміхаўся пагадлівай усьмешкай. Ён зрэдку ўстаўляў сваю аўторытэтную рэпліку, але больш маўчаў і слухаў. Мабыць, чакаў, каб выгаварыліся ўсе колькі-хоця, каб вылілі свой юнацкі пыл.

Нарэшце, неяк само сабой вышла, што змоўклі ўсе, а пачаў гаварыць Матрунін. Гаварыў ён доўга, мабыць, гадзіны са дзьве, але не надакучыў нікому. Ні на хвіліну ня зьніжалася агульная ўвага, ні адным гукам ніхто не перапыніў яго.

Матрунін быў стары рэволюцыянэр-народнік. Ладную частку жыцьця ён правёў у турмах і высылцы. Мабыць, там ён і выгадаваў у сабе нязвычайна прыгожы ідэал свабоды і шчасьця, які мог вырасьці толькі на глебе глыбокага асабістага гора, зьлітага з горам мільёнаў, з адвечнай народнай пакутай. Гэты ідэал, якім цалком прасякнута было ўсё жыцьцё старога Матруніна, яго ажыўляў, рабіў маладым, даваў яму здольнасьць уплываць на другіх, асабліва на моладзь.

Сёньня стары апавядаў пра мінулыя дні барацьбы, пра тое, як кахалі яны, старыя рэволюцыянэры, народ, як гатовы былі пайсьці за яго на пакуту і сьмерць, як адданы былі сваёй небясьпечнай, але прыгожай і слаўнай справе.

На Лясьніцкага словы Матруніна рабілі моцнае ўражаньне. Прад вачмі ў яго плылі поўныя цудоўнай романтыкі малюнкі. Яны захаплялі яго, поўнілі напружана-вострымі лятуценьнямі. Ён гатоў быў цяпер пайсьці на змаганьне, гатоў быў ахвяраваць нават жыцьцё…

За народ… За свабоду…

Вочы ў яго блішчэлі ясным агнём парываньня і неяк млосна, балюча сьціскалася сэрца.

Калі-ж потым Матрунін пачаў гаварыць аб сучасным, пачаў гаварыць аб абавязку кожнага з іх пайсьці на службу народу, Лясьніцкі зусім загарэўся. І тады яму стала надзвычайна радасна, бо здалося, што праясьніліся ўсе сумненьні яго, што сам сабою знайшоўся той „пункт“, якога шукаў ён, без якога ня мог знайсьці месца ў жыцьці…

За народ… За свабоду…

Мігнула ў думках прыгожым туманам родная вёска… Сям‘я… Макрына… І ўсё расплылося ў нечым шырокім, кажуховым, у любым такім, да чаго трэба ісьці, чаму трэба служыць…

Гэта — народ. Гэта — той „пункт“, вакол якога павінна віцца жыцьцё, гэта апора імкненьняў, думак і лятуценьняў, Цяпер усё ясна, усё зразумела.

І Лясьніцкага ўсё больш і больш ахапляе вострая радасьць. Сэрца яго топіцца ў моры агнёвых жаданьняў — у бурным моры, ад якога ў сэрцы ўскіпае балючая слодыч. Ён ня бачыць нічога навокал, яго погляд увабраўся некуды у глыб, ён сузірае, ён яскрава бачыць вобразы сваіх лятуценьняў, бо малюнак іх ясны й прыгожы.

Яму здаецца, што прад ім вольна раскрылася шырокае бязьмежнае поле. Гэта — жыцьцё. І ў гэтым полі-жыцьці пераблытанай сеткай віюцца сьцежкі-дарожкі. Іх многа бязьмерна, яны перасякаюць, пераганяюць адна адну і неяк пасьпешна, уцякаючы, губляюцца ў далечы, быццам хочуць завабіць туды, заманіць…

Ён выбірае адну сьцежку і йдзе — сьмела, адважна йдзе ў шырокае поле-жыцьцё. Сьцежка прыгожая — на ёй мякенькі жоўты пясочак, а па бакох сьвежыя кветкі. Ён цьвёрда ведае, куды яна прывядзе. Ён ужо бачыць там недзе далёка ў дыме сінявае смагі нявыразна-знаёмае, любае… Там — кажуховая вёска. Там — народ.

Ён сьпяшаецца, бо ведае, што там шмат сьлёз, шмат гароты. Там — горкая ўсьмешка Макрыніна расьцілаецца, топіць усё, пакрывае ўсё-чыста сваёй гаркатой.

Ён сьпяшаецца, бо йдзе на ратунак, бо йдзе, каб аддаць свае сілы, жыцьцё сваё нават — за долю народа. Ён чуе, ён назаўсёды запомніць гэтыя словы Матруніна:

„Народ вякамі стагнаў пад прыгнётам. Народ прагна чакаў вызваленьня… Цяпер ён яго атрымаў. Цяпер ён другога чакае, другога ад нас патрабуе… Ён цёмны, ён хоча сьвету, хоча навукі. Ідзеце ўсе, вучэце народ, аддавайце яму свае веды, свае сілы… Помніце, што людзі паміралі за тое, каб вы — цяперашнія гаспадары жыцьця — убачылі волю, убачылі такую высокую радасьць. Працуйце-ж, каб працягнуць з гонарам справу бацькоў…“

Так, яны будуць працаваць, яны усё зробяць, што толькі будзе па сілах…

І як скончыў Матрунін сваю двухгадзінную гутарку, хлопцы азваліся дружным, бязладным выбухам гоману, у якім чутна было сапраўднае імкненьне да нечага вялікага, новага, да працы па дасягненьню гэтага новага. А Матрунін, змораны, аслабелы, адкінуўся ў крэсла і сядзеў нярухома, гледзячы на хлопцаў з цёплай бацькаўскай усьмешкай. Рад быў стары, што словы яго так запаляюць людзей, такі робяць уплыў на іх сэрцы.

Ад Матруніна Славін пацягнуў Лясьніцкага да сябе.

Вясновая ноч была цёплая, на вуліцы роілам біўся народ, было навокал пярэста і шумна. А як збочылі з галоўнае вуліцы ды прайшлі кварталы са два, там ужо спаў горад у ціхай цемры, было бязьлюдна і пуста.

З-за аднаго рогу наўпярэймы ім вышла купка нёйкіх людзей. Яны завярнуліся і, голасна гамонячы, пасунуліся сьпераду ў хлапцоў.

Хлопцы прыціхлі й прыслухаліся. Гутарка людзей іх зацікавіла.

Ён паручнікам служыць… грап нейкі знатны… багатыр…

— Сволач… вядома…

— Ну, дык што?

— Прыяжджаюць, заказваюць поезд — падарункі, значыць, салдатам на фронт…

— Трэба ім дужа… Усё на падман… каб не разьбегліся…

— Так… Дык вось поезд гатоў, прыяжджае гэты панок — фэртам такім, займае мяккі вагон, адпраўляецца поезд, усё як мае быць… А потым, бач, аказалася, што ў сумятні недзе сабачка яго тут, на вакзале, згубілася… Што-ж бы вы думалі? Дайшоў поезд да першага разьезда і — стоп… круці назад… Разьезд звоніць сюды — так і так, сабачка, значыць, у грапа прапала, дайце жазла… назад, значыць, ехаць… Дзяжурны туды-сюды… і прыняць поезд, — дык прапаў, і ня прыняць — тож прапаў, грап ня спусьціць…

Ну, і як-жа вышла?..

— Ды так… знайшлі тую шчэнь ды на паравіку адправілі — гаспадара даганяць… Для сабачкі, значыць, паравік прадставілі… А на вакзале чакаюць адпраўкі сотні людзей, а мо‘ й тысячы…

Цёмную ціш прабіла некалькі ўзмахаў ядрана-злоснага мата.

— Сволачы, жывадзёры!..

— Раскашуюцца, чэрці, з чужога поту. Ім — што, сабачкі ў модзе, а людзі здыхаюць з голаду… Тыдзень працуеш, а на дзень не заробіш… Свабоду далі…

— Свабода, ды не табе…

— Свабода панскім сабачкам, ха-ха…

Зноў паляцела некалькі матаў. Потым яшчэ апавядаў той, што раней расказаў пра сабачку. Хлопцы, ўжо не даслухалі, бо тыя зьвярнулі, пайшлі другой дарогай…

Лясьніцкі адчуваў сябе неяк няёмка. Цягнула пагаварыць зараз аб тым, што чулі, са Славіным, але чамусьці трудна было распачаць. А Славін таксама маўчаў, нешта думаў. Мабыць, і яму карцела пагутарыць, ды ня ведаў, як тут пачаць.

І пачуў Лясьніцкі, што гэты выпадак, гэтая няўмысьля падслуханая гутарка ўбілася мулкім ражном у той узьняты настрой, з якім ён пайшоў ад Матруніна. У тое ружовае, сьветлае — капнула кропля чорнай атруты, едкай гаркатой разбавіла чароўную слодыч.

Хацелася пазбыцца гэтага ўражаньня, хацелася аднавіць ранейшы настрой. Але ня ведаў, як гэтага дасягнуць. Каб далей не маўчаць, каб нарэшце завесьці аб гэтым гутарку, Лясьніцкі спытаўся:

— Славін! Хто гэта былі?

— Пэўна рабочыя… З чыгункі, мусіць…

І зноў змоўклі. Так і дайшлі моўчкі да кватэры Славіна. Толькі там, мабыць пад уплывам клясычнага бязладзьдзя Славінскага пакою, якое раджала нейкую вальготную раскіданасьць і лёгкасьць настрою, сьцёрлася ў уяўленьні хлопцаў жывасьць усяго, што было ў гэты вечар. Сьмяючыся, жартуючы, яны гатавалі чай, пілі яго з чэрствым хлебам і сахарынай, чыталі потым вершы Ясінскага і чамусьці нязвычайна захапляліся імі.

А калі ўжо ляглі былі спаць, Славін раптам устаў, палез у скрыню, доўга поркаўся там і падышоў да Лясьніцкага, неяк вінавата бліскаючы сваімі акулярамі — сьмешны такі, недарэчны.

— Слухай, Васіль, я прачытаю табе адзін верш…

Ён чамусьці ўтупіўся і пачырванеў. Яшчэ шмаргануў сваім кнопачкай-носам. І тады ўжо Лясьніцкі ня вытрымаў — зарагатаў ва ўсё горла.

— Ха-ха-ха… Чаго ты так неяк?.. Мабыць, сам напісаў?..

— Ты паслухай.

Нечакана для Лясьвіцкага верш аказаўся зусім ня дрэнны. Ахвяраваны нейкай дзяўчыне, верш быў напісан з пачуцьцём і захапляў сваім шчырым наіўным лірызмам.

Лясьніцкі выказаў свой погляд. Славін яшчэ больш засумяціўся.

— Гэта так… У мяне ёсьць яшчэ… Я пішу рэдка… для забавы…

І, паглядзеўшы на паперку, чамусьці ўздыхнуў…

У НАСТУПНЫЯ дні Лясьніцкі блізка што не разлучаўся з Славіным. Удзень яны разам сядзелі ў школе, а ўвечары або хадзілі да Матруніна, калі там зьбіраліся, або сядзелі разам у хаце, праводзячы час за чытаньнем ці проста за шчырай таварыскай гутаркай.

Гэтыя дні для Лясьніцкага прынесьлі яшчэ большы душэўны разлад, яшчэ большую нутраную барацьбу. Ён зноў ня бачыў прасьвету ў жыцьці, ня бачыў адказу на ўсё, што дзеецца вокал, зноў ня было таго „пункту“ для думак, якога ён шукаў ужо не малы час. Ён стараўся знайсьці яго, мучыўся — і не знаходзіў.

У Матруніна кожны раз набіраўся ён гарачага захапленьня, кожны раз выходзіў адтуль, як у чадзе, з усьпененым сэрцам, з гатоўнасьцю рабіць нешта вялікае, труднае, з радаснай упэўненасьцю, што цяпер можна рабіць, што адкрыты цяпер сьветлыя шляхі, шырокія прасторы. І тады сапраўды здавалася яму, што знайшоў ён тую сьцежку-дарожку, якая вывядзе на правільны шлях, што знайшоў той „пункт“, без якога так трудна ісьці ў жыцьцё. Гутаркі з Славіным падагравалі гэты настрой. Ім удваіх заўсёды ўдавалася адцягнуцца ад абыдзёншчыны і захапіцца высокімі, сьмелымі лятуценьнямі, у якіх расплываліся, раставалі ўсе непаразуменьні жыцьця, усе цяжкія пытаньні, якія яно ставіла перад іх юнацкім розумам.

А жыцьцё тым часам давала сябе адчуваць. Яно жорстка ўрывалася ў пабудаваны Лясьніцкім сьвет лятуценьняў, хістала яго, рабіла вялізныя шчыліны, праз якія нёсься ў нутро холад няпрыветнай будзёншчыны, ледзяніў гарачыя парываньні.

Да гэтага часу ўлёгся ўжо першы ўздым рэволюцыі, апала ўрачыстасьць перамогі. У горадзе жыцьцё ўвайшло ў сваю каляіну. Аголенае ветрам лютаўскае рэволюцыі, але не закранутае ў сваёй сутнасьці, яно ўсё ясьней ды ясьней паказвала свае хваравіта-агідныя і страшэнвыя праявы, усё больш і больш выносіла наповерх свае глыбокія, нявыгойлівыя супярэчнасьці.

Расла дарагоўля, не ставала харчоў. Разам з тым расло нездаволеньне сярод мас гарадзкога жыхарства, асабліва сярод рабочых. Да гэтага далучалася агульнае абурэньне супроць вайны. Масы вайны не хацелі, бо яна несла голад і сьмерць. Чакалі міру, дамагаліся міру, паўтаралі ўсё часьцей ды галасьней лёзунг — „мір без анэксій і контрыбуцый“. Салдаты беглі з фронта, чыгункі былі забіты адпускнікамі і дэзэртырамі, было дэзэртыраў поўна і ў горадзе.

А ў гэты час офіцыйныя і неофіцыйныя агенты часовага ўраду крычалі аб абароне, аб узмацненьні арміі, праводзілі на кожным кроку добраахвотныя зборы на абарону, па вуліцах шпацыравалі розныя „ўдарныя“ батальёны, „жаночыя батальёны сьмерці“, якіх публіка праводзіла жартамі ды анэкдотамі; на пляцох ладзіліся ўрачыстыя парады, дзе таксама заклікалі да абароны, дзе салдаты гулка крычалі „ура“, каб потым, разышоўшыся, праклінаць тых, каму трэба вайна, і ладзіцца разьбегчыся па хатах.

Усё гэтыя падзеі не маглі прайсьці міма Лясьніцкага, Ён бачыў іх, бо яны кідаліся ў вочы. Яны паказвалі яму, што нешта тут не ў парадку, што вакол яго змагаюцца нейкія сілы, што змаганьне гэта расьце з кожным днём, з кожным днём абвастраецца.

Зразумець усяго гэтага ён ня мог, бо ішло яно насуперач усяму яго мысьленьню, насуперач тым квяцістым марам, якімі ён сябе абкружыў.

І вось, як выхад з гэтага неўразуменьня, зьявіўся ў Лясьніцкага востры сум па вёсцы, моцнае жаданьне паехаць туды, каб пазбыцца ўсяго гэтага цяжкога, няпрыемнага, што робіцца тут, у горадзе. Свае мары злучаў ён цяпер толькі з вёскай — горад яму зьнялюбеў, як зьнялюбела ўсё тое, што наганяла на розум цяжар балючай няўцямнасьці.

Здавалася, што там, на вёсцы, на вольных прасторах палёў, дзе так проста, так ціха цячэ жыцьцё гарапашных сялян, там знойдзе ён прыгожае, новае, што прынесла з сабой рэволюцыя. Там знойдзе ён глебу для працы, там з захапленьнем, з радасьцю аддасьць свае сілы на служэньне народу.

І Лясьніцкі ня мог дачакацца таго недалёкага часу, калі скончыць школу і здолее ехаць дахаты. Думку аб хуткім ад‘езьдзе на вёску ён ні на хвіліну невыпускаў з галавы, Усё, што-б ні рабілася вокал, усё, што-б ні ўсплывала ў нутры ў самога, ён злучаў з гэтай думкай. І яна давала спакой, пазбаўляла ад усіх сумненьняў, ад усяго няпрыемнага, што паўставала на жыцьцёвым шляху.

Сваім новым жаданьнем Лясьніцкі заразіў і Славіна. І вось пачаліся ў іх доўгія гутаркі-ўспаміны аб вёсцы, аб розных праявах вясковага жыцьця. Пачалі ўмаўляцца яны аб тым, што кожны на вёсцы будзе рабіць, аб тым, колькі лістоў у тыдзень будуць пісаць адзін аднаму і г. д.

А з Нінай Лясьніцкі дык пасварыўся нават праз гэта самае. Ён успомніў быў нешта, як калісьці хадзілі яны на Дняпро, як апавядаў ён пра вёску, як яна потым успомніла маці сваю, сказала, што маці таксама з вёскі была, што пела яна вясковыя песьні. І захацелася яму яшчэ з ёй так шчыра пагутарыць, захацелася і з ёй падзяліцца сваім новым настроем.

І вось, калі Лясьніцкі ўжо расказаў пра сваё замілаваньне да вёскі, пра сваю радасьць, злучаную з блізкім ад‘ездам туды, пра свае шырокія пляны, калі ён ужо, як мог, нахваліў вёску і вясковае жыцьцё, Ніна раптам спыніла сваю работу (яна нешта шыла) і сур‘ёзна яго запытала:

— Колькі ў вас зямлі?

Ён адказаў.

— Колькі вы зьбіраеце хлеба?

Ён адказаў таксама.

Потым пайшлі запытаньні: колькі коняй, кароў, авец, ці вялікая сям‘я, ці ёсьць якія заробкі і г. д. Калі Лясьніцкі на ўсё адказаў, Ніна крыху падумала і потым аўторытэтна зазначыла:

— Так. Вы справядліва гаворыце… На вёсцы цяпер жыць куды выгадней…

Лясьніцкі разумеў, што яна наўмысьля, каб падражніцца, дала яго словам такое грубое матэрыяльнае тлумачэньне, але ўсё роўна горка стала і крыўдна. Ён хацеў быў перавесьці гэта на жарт, але замест гэтага вырваўся з вуснаў недалужны дакор:

— Ніна! Нашто вы так…

Тады схапянулася раптам яна і праказала ўжо сапраўды сур‘ёзным, нават троху сярдзітым голасам, у якім таксама чувалася крыўда й дакор.

— А што вы мне казкі розныя расказваеце, калі ведаеце, што ў нас хлеба не заўсёды хапае, што бацьку на лякарства няма, што я чаравікаў ня маю зусім…

Лясьніцкаму тады страшэнна сорамна стала. Каб не паказаць гэтага, ён завярнуўся і, не сказаўшы нічога, вышаў з пакою.

Пасьля таго ён цэлы дзень з ёй не гаварыў і свае думкі затоіў глыбока ў нутры, не казаў аб іх больш нікому. Калі нешта Андрэй між іншага запытаў, ці скора іх пусьцяць дахаты, ён буркнуў скрозь надутыя вусны:

— Ня ведаю…

І больш ані слова, Здалося яму, што Андрэй нешта мае на ўме, можа хоча пасьмяяцца над ім. Андрэй больш яго не чапаў.

І пасьля таго з кожным днём Лясьніцкі ўсё глыбей затуляўся ў сябе, рабіўся ўсё больш пахмурым і дзікім. Ён бадай што ні з кім не гаварыў, ад усіх стараніўся, стараўся, каб быць аднаму. Толькі з Славіным яны часамі, як і раней, схадзіліся. Але і ў іх ня было ўжо ранейшае шчырасьці, ранейшага ўзаемнага разуменьня. Не маглі ўжо яны супольна снаваць свае мары, распаляць адзін у адным парываньні, імкненьні. Выходзіла ў іх неяк суха і штучна. І Лясьніцкага мала цягнула да Славіна, больш любіў ён быць у самоце, — яскравей і жывей былі тады лятуценьні, шыбчэй ляцеў час, шыбчэй набліжалася пара ад‘езду.

І яшчэ палюбіў цяпер Лясьніцкі хадзіць туды, дзе шмат незнаёмых людзей, куды-небудзь у шумлівае зборышча, дзе так лёгка было загубіцца ў агульнай масе, дзе яшчэ глыбей адчуваў ён сваю адзіноту. Хадзіў ён у сад, на людныя вуліцы гораду, на вялікія сходы, мітынгі, дыспуты. Часамі прыглядаўся ўважліва да твараў, прыслухоўваўся да асобных гутарак, чамусьці стараўся ўсё гэта запомніць, а найчасьцей проста слухаў агульны шум-гоман, колектыўны голас натоўпу. І тады поўнілася галава роўным тлумам, прыемна круцілася. Хадзіў тады, як у поўсьне, закалыханы, нічога ня бачыў, нічога ня чуў, апроч таго тлумнага шуму.

Часамі прыходзілася сустракацца з знаёмымі. Гэта яму было няпрыемна, і ён па магчымасьці стараўся так зрабіць, каб яго не заўважылі.

Аднойчы, ужо за некалькі дзён да ад‘езду, ён такім парадкам наткнуўся на Халіму. Хацеў быў міма прайсьці, але той заўважыў і пайшоў да яго.

— Здароў, Васіль… Чаго шлындаеш тут?..

— Здароў… А ты тут чаго?..

— Прышоў паглядзець, як дурань аслоў навучае…

Лясьніцкі міжвольна ўсьміхнуўся. Яны былі на лекцыі аднаго мясцовага кадэта, які лічыўся, і сам сябе пэўна лічыў, бадай што самым разумным чалавекам у горадзе…

— Пачакай! — пажартаваў Лясьніцкі. — Ты-ж і сябе рэкомэндуеш — таксама-ж слухаеш лекцыю.

Халіма ўрачыста падняў палец угару.

— Я — казёл… Я прышоў, каб зьбіць ілбом гэта пужала… Хочаш, Васіль, я зараз саб‘ю яго?.. Хочаш — пайду і ня дам гаварыць?.. Хочаш?..

Тут Лясьніцкі з страхам заўважыў, што Халіма ладна выпіў. Ён ведаў, што ў такіх выпадках усяго ад яго дачакаешся…

— На ліха ён табе… Хадзем лепш пройдземся троху.

Халіма памкнуўся пярэчыць, але-ткі згадзіўся.

Яны вышлі на вуліцу. Халіма зьлёгку хістаўся і ўсё бурчэў з п‘янай упартасьцю:

— Ты думаеш, можа, што я выпіўшы, га?.. Васіль… ты нешта злуешся на мяне… Я выпіў, бо не магу… У мяне гарыць кроў… Я хачу, каб нешта крышыць, ламаць… Я хачу, каб рабіць рэволюцыю… Васіль, ты думаеш, гэта — усё? Га?.. Хе-хе… Трасца… А рабочыя дзе, а? А сяляне дзе, а? А фабрыкі, заводы, зямля, а? Ха-ха-ха-а-а… Хітрунчыкі… А вайна нашто? Каму вайна трэба, ты ведаеш, Васіль?.. Ты на мяне ня злуйся… я ня люблю такіх, як ты… табе — каб гэта ціхенька, зладненька… А мне — рэволюцыю дай, я буду біцца!

Ён, захапіўшыся, стаў амаль што крычаць, Лясьніцкі яго папрасіў:

— Халіма! Сьціхні… Я й так добра чую… І я на цябе не злуюся…

— То-то… Помніш, як мы супроць жыдоў выступалі… Я цябе запрасіў, я на цябе спадзяваўся… Праўда, мы ўсе былі дурні… я яшчэ вокны біў тады… помніш? А цяпер я — ого! — разумею… Стой… Пайду растлумачу…

Ён завярнуўся назад. Лясьніцкі хацеў яго затрымаць, але ён ня слухаў ужо.

— Я скажу.. Я выкажу ўсё… Хай яны ведаюць…

І, не зважаючы на ўгаворы Лясьніцкага, ён рашуча падаўся назад, на лекцыю.

Лясьніцкі пайшоў сьледам за ім.

Як увайшлі яны ў памяшканьне, якраз толькі што скончылася лекцыя. Старшыня зьвярнуўся да публікі:

— Можа хто хоча выказацца?

І раптам Халіма раўнуў ад парога:

— Я хачу!..

Усе з цікавасьцю азірнуліся. Старшыня троху пагардліва перапытаў:

— Там нехта, здаецца, хацеў…

— Я хацеў!..

— Калі ласка…

Халіма папёрся на трыбуну, шырока расьпіхаючы публіку, грукаючы на хаду сваімі вялізнымі ботамі.

Усе сьціхлі.

— Таварышы! А ці ведаеце вы, што ўсё гэта хлусьня?.. Ня верце, таварышы!.. Зірнеце на наша жыцьцё… За што мы пакутуем?.. Голад, вайна, эксплёатацыя… Капіталісты…

Яго перабілі грукатам, шумам…

— Досыць! Досыць!.. Далоў!..

Ён колькі хвілін змагаўся з абязуліўшай публікай, выкрыкваючы асобныя, відаць, нялюбыя для прысутных словы. Потым безнадзейна махануў рухой і пад агульны лямант спакойна пасунуўся к выхаду. Падышоўшы да Лясьніцкага, ён яшчэ раз махануў рукой, скорчыў пагардліва-няўцямную міну.

— Не разумеюць… Публіка… Фі-ці-фі… Бур-ржуазія… Пойдзем, Васіль, нам тут ня месца…

Як вышлі, Лясьніцкі запрасіў Халіму да сябе. Ён адмовіўся. Праводзіць яго таксама не дазволіў.

— Ня хочу… Што я п‘яны, ці што… Бывай!..

І вось асталося ў Лясьніцкага ад гэтай сустрэчы нешта трывожна-няяснае… Нешта новае чуў ён ад Халімы, але дзе-ж разабрацца ў словах п‘янога. Рашыў лепш ня думаць аб гэтым, каб не турбаваць галаву лішнімі сумненьнямі. Пачаў думаць ізноў аб хуткім ад‘езьдзе, аб вёсцы, аддаўся зноў сваім лятуценьням.

Але ад гэтай сустрэчы асталося таксама ў Лясьніцкага пачуцьцё сымпатыі да Халімы, якое вымела з сэрца цень ранейшай бяспрычыннай няпрыязнасьці.

І ЛЯСЬНІЦКІ, і Халіма, і Славін ехалі ў адну дарогу. Згаварыліся паехаць разам, на адным поезьдзе, каб было весялей.

Лясьніцкі і Славін хадзілі на разьвітаньне к Матруніну. Стары разьвітаўся з імі, як бацька: прасіў іх бярэгчы сябе, свае сілы, здароўе, каб больш пражыць, каб як найболей зрабіць для народа; напамінаў аб ранейшых гутарках, аб іх абяцаньнях працягваць справу старых рэволюцыянэраў; перасьцярагаў ад магчымых спакус, ад магчымых нядобрых уплываў і г. д. Нарэшце, ён нават блаславіў іх і адвярнуўся ў бок, каб схаваць нечакана набегшыя сьлёзы. Хлопцы таксама расчуліліся. Ішлі назад моўчкі, нібы баяліся парушыць неасьцярожным словам урачысты настрой разьвітаньня. Толькі прайшоўшы ўжо з гоні, Славін паволі высмаркаўся і праказаў:

— Дарагі чалавек…

Лясьніцкі ўздыхнуў.

— Так… Ня многа гэткіх на сьвеце знойдзецца…

І тады зноў маўчалі, аддаўшыся салодкай журбе.

Потым таксама моўчкі з сумам разышліся, умовіўшыся сустрэцца на вакзале.

Поезд ішоў а восьмай гадзіне ўвечары. А ўжо гадзіне а шостай пачалі зьбірацца вучні. На вакзале было поўна народу. Паміж тугаваротнай масы салдацкіх шынэляў, паміж роіла клункаў і торбаў вучні шмыгалі, як юркія мышы, праразаючы мяккі застыглы гуд вакзалу сьвежым сьмехам і віскам.

На вакзале адзін з адным сустракаліся так, быццам паўгода ня бачыліся.

— А! Сьцёпка!..

— Мікола!..

— Білет узяў? Ты куды?.. Не даюць?

— Здароў, Ляксандра, браток ты мой родны!..

— Здароў, каб ты згарэў… Ты ўжо тут?..

Лясьніцкі прышоў раней за ўсіх сваіх падарожнікаў. Яго праводзілі Андрэй і Ніна. Білетаў яшчэ не давалі, і яны ўсе ўтраіх сталі каля праходу, каб лепей было заўважыць сваіх. Чакаць доўга не давялося. Праз хвіліну ўбачылі Славіна, які, не прымячаючы іх, заўзята цёрся скрозь публіку, адчайна абараняючы акуляры і клунак. Яны яго паклікалі, ён з хвіліну мацаў няўцямна навокал сваімі сьляпымі вачмі, потым заўважыў іх і рашуча зьмяніў напрамак. Падышоў запараны, змучаны, але з дабрадушна-ветлай усьмешкай на твары.

— Халімы няма?

— Не яшчэ…

Ён зайшоў за выступ сьцяны, выняў хусьцінку і пачаў старанна церці свае акуляры.

А яшчэ праз колькі хвілін і Халіма прысунуўся. У яго выгляд быў зусім паходны. Ён быў у нейкай куртузай паддзёўцы, падпяразанай салдацкім рэмнем, за плячмі ў яго тырчэла салдацкая паходная торба, а на баку задорна боўталася мэталічная фляшка, — напэўна пустая. Упацеў ён быў страшэнна, але трымаўся бадзёра і важна. Як прышоў, спачатку паволі прывітаўся з усімі, даведаўся пра поезд і потым ужо стаў зьдзіраць з плеч сваю торбу.

У Лясьніцкага быў вельмі добры настрой. Яму хацелася пець, крычаць, сьмяяцца, хацелася выкінуць якую-небудзь гарэзную штуку. І таму, што нічога такога ня можна было рабіць, стаўплялася ў грудзёх захапленьне, сьціскала горла нэрвовымі даўкімі спазмамі.

Яму ўсе здаваліся цяпер прыемнымі, слаўнымі. На Ніну, дык ён ня мог паглядзець, каб ня ўсьміхнуцца пяшчотнай сьветлай усьмешкай. Такая яна была любая ў гэту часіну. І хлопцы таксама… Толькі Андрэй троху нібы турбаваў сваёй нязьменнай тонкай усьмешкай. Стаіць, ледзь-ледзь нахіліўшы на бок галаву, зьлёгку падрыгвае нагой, разглядае ўсіх навокал сьмелым задорным поглядам і ціхенька сабе ўсьміхаецца. А чаго? — нямаведама.

Пачалі даваць білеты. У адзін момант вырасла ад касы даўжэзная чарга, канец якой махануў аж у другі пакой. Хлопцы цяпер толькі ўздумалі, што забыліся заняць сабе месца ў чарзе. Цяпер ня ведалі, што й рабіць. Але выручыў усіх Халіма. Ён чамусьці надзеў сваю торбу (мабыць, для большай важнасьці) і заявіў:

— Давай грошы!..

Праз хвілін дзесяць-пятнаццаць ён вярнуўся, засопшыся, і раздаў усім білеты.

— На ўсё трэба практыка…

Усе радасна й дружна сьмяяліся.

Поезда яшчэ ня было, але рашылі выйсьці на пэрон, бо было душна ў вакзале.

Пэрон быў густа абліты крывяна-чырвоным бляскам: недзе далёка за горадам, за сілуэтамі цэркваў і фабрычных труб, памірала ў глыбокай чырвані сонца. І адтуль, з гэтай казачна-прыгожай далечы, веяла ціхай цеплю, вясной і спакоем.

Па пэрону слаўся тонкімі цурочкамі бэзавы пах: цьвіў бэз у станцыйных садох і паміраў пышнымі букетамі ў руках станцыйных красунь, што пярэстымі вяткамі гулялі па пэрону.

І сонца, і бэзавы пах, і аксамітная цепль вясновага надвячорку, — усё гэта ўліло ў сэрца Лясьніцкага ружовую слодыч, атуліла павевам дзівосна-мяккай пяшчоты. Захацелася цяпер быць ціхім-ціхім і пявучым, як арфа, каб вясна сваім квяцістым дыханьнем зайграла на сэрцы непазнана-чароўную песьню.

І было прыкра, што цяпер ён ня ўдвух і не на крутым беразе Дняпра, у люстраных водах якога так яскрава купаецца вячэрняе сонца і так звонка плёскае рыба.

Раптам замітусіўся народ, хлынуў бліжэй да пуцей.

Набліжаўся поезд. Узьнялася страшэнная сумятня. Толькі цяпер падумалі хлоццы, што могуць астацца. Пачалі пасьпешна разьвітвацца. Лясьніцкаму неяк кінулася ў вочы, што Ніна на момант затрымала руку Халімы і твар яе асьвяціўся променем сумнай адданасьці. А Халіма толькі нахмурыўся, вырваў руку і завярнуўся ісьці…

Лясьніцкаму чамусьці шкода стала Ніны.

Пачалася пасадка. Хлопцы на чале з Халімай убіліся неяк у вагон, але далей калідору не пралезьлі. Частка народу асталася.

Як крануўся поезд, на хлапцоў напала нейкае шаленства. Яны пачалі крычаць, скакаць, пець песьні, а Халіма знайшоў на вокнах драўляныя накладкі (каб ня біліся вокны) і ўрачыста пачаў іх адламваць. Балазе цёмна ў калідоры і цёсна — ніякі кандуктар ня ўлезе. Потым пачалі прымашчвацца. Халіма неяк умудрыўся, пралез у вагон, Славін сеў тут-жа ў кутку, а Лясьніцкі астаўся стаяць ля вакна.

Ужо сьцямнела. За вакном толькі мітусіліся, лёталі іскры, ні то ладзілі нейкія дзіўныя адчайныя скокі, ніто ў перагонкі гулялі. Лясьніцкі, прыхінуўшыся тварам да шкла, дзіваваўся на іх і, калі доўга глядзеў, пачынала здавацца, што гэтыя іскрачкі жывыя, што, даганяючы, яны штурхаюць адна адну і некаторыя валяцца ўніз, а другія з пабедным імпэтам яшчэ вышэй узьнімаюцца. І ўсе імчацца, сьпяшаюцца некуды, баяцца, каб не астацца.

А калі яшчэ, даўжэй углядаўся, тады надгул зьнікалі іскры, вязьлі ў глыбокай цемры. Але цемра ад гэтага рабілася яснай, бліскучай, і ў ёй уяўленьне малявала розныя казачна-прыгожыя малюнкі. Былі нейкія горы, палацы, мора, шырокія пясковыя наспы… Адно зьмяняла другое і потым зьнікала ўсё — скакалі зноў, мітусіліся іскры.

Нарэшце зьніклі і іскры — мабыць, зьвярнуў поезд ці вецер падзьмуў у другі бок. Асталася адна чорная засланка ночы.

Лясьніцкі ўсё глядзеў у вакно. Роўная цемра перад вачмі давала магчымасьць цяпер углыбіцца ў сябе, аддацца цалком пачуцьцям. І вось усплыла страчаная на момант у сумятні пасадкі ружовая радасьць. Сэрца салодка зайшлося, неяк зусім блізка падышло, агарнала адчуваньне хуткай сустрэчы. Усталі ў вачох жывыя вобразы блізкіх, знаёмых.

Неяк выяўна зусім адчувалася, як з кожнай хвілінкай, з кожным рытмічным перакатам каткоў далее горад, далее яго сумятня і напружанасьць, яго загадкавыя супярэчнасьці. І адчуваньне гэта раджала ў нутры прыемную лёгкасьць, узьнятасьць, узмацняла пачуцьцё радаснага здаваленьня.

А там — вёска. Ён цяпер так выразна яе ўяўляе.

Вось ён упінае зрок у вакно, у бяздонную цёмру, і бачыць там хату сваю, як на-яву.

Вунь стары бацька ўзьлёгся локцем на стол, падпёр бараду і зважна апавядае пра вясковыя навіны, пра гаспадарскія справы… Матка ад печкі яго папраўляе, устаўляе якую драбніцу. Робіць гэта такім тонам, нібы хоча сказаць:

— Ат, слухай ты яго… Што ён ведае. Але хай сабе гаворыць. Усё роўна заўтра паедзе на млын, дык я ўсё-чысьценка перакажу, ды пасвойму, ды ўсё да дробачкі, як палагаецца…

А вунь і браценьнік малы… Той нібы троху сароміцца. Стаіць, утупіўшыся, ля полу, на руках з бязьвінным відам трымае трусянё або кацянёнка. Хітры хлапец! Стаіцв — нібы-та што, а тым часам толькі таго й чакае, каб брат заўважыў яго аблюбенца. Наўмысьля-ж і ўзяў на рукі. А тады з захапленьнем раскажа, як кацянілася кошка, як аднаго пакінулі, а рэшту ўкінулі ў рэчку, як гэты добра гадуецца, якім стаў дуронікам і г. д.

А вось хата зьнікае і прад вачмі ўжо вясковая вуліца. Ён ідзе па вуліцы, сустракаецца з сябрукамі, радасна з імі вітаецца. Усе яго ведаюць і ён ведае ўсіх. Разам-жа гадаваліся, разам расьлі. Хлопцы троху яго стараняцца, але гэта толькі адразу. Праз два-тры дні зноў будзе так, як раней…

Ён ідзё далей, ён шукае вачмі. Няслухмянае сэрца пачынае біцца ў грудзёх, наганяе чырвань на твар. Ага, вунь на прызьбе сядзяць маладзіцы. І яна там… так, вунь яна… беленькі твар, чорныя вішанькі-вочкі. Ён вітаецца з усімі агульным уклонам і ня спыняецца. На яе толькі адзін няпрыметны погляд кідае. Яна так люба, прыгожа ўтупілася, пачырванела, здаецца. Але спадалба, як зьвярок, кінула вокам.

Колькі радасьці ў гэтых дарагіх вочках!

Любая Макрына!..

Любая вёска!..

І яшчэ малюе ўяўленьне Лясьніцкага нета няяснае, туманнае, але шырокае і вялікае… Ні то нейкі сход, ні то працэсія нейкая, ніто проста прастор неабсяжны з кажуховымі нейкімі плямамі… І ён, Лясьніцкі, робіць вялікую слаўную справу, ён кладзе сілы свае, сваё жыцьцё на карысьць народу. Ён повен глыбокага адчуваньня сваёй самаахвярнасьці, свайго гэройства. Ён — як Матрунін, як усе старыя рэволюцыянэры…

Там, на вёсцы, ён знойдзе глебу для працы. Там ня так, як у горадзе. Там будзе ўсё яму зразумела, будзе ўсё ясна.

Эх вёска, любая вёска!..

І як прыемна, што з кожнай хвілінай, з кожным перакатам каткоў далее гэты зьнялюбелы горад!

Як прыемна, што так шпарка нясецца поезд, рэжацца ў чорную мякаць ночнае цемры…

Эх, каб яшчэ шпарчэй…

Каб — як птушка, як бліскавіца…

Вёска, вёска! Любая вёска…

---