Сьцежкі-дарожкі/Эпілёг
| ← Частка шостая | Эпілёг Раман Аўтар: Міхась Зарэцкі 1928 год |
Прапануем да спампаваньня!
ЭПІЛЁГ
У ПАЧАТКУ восені 1920 году асобны батальён Чырвонае арміі, камісарам якога быў Васіль Лясьніцкі, атрымаў загад у пільным парадку перакінуцца з польскага фронту на ўсход Беларусі для барацьбы з бандытызмам. Асноўным пунктам, вакол якога павінен быў батальён разгарнуць свае апэрацыі, прызначаўся загадам родны горад Лясьніцкага.
Эшалон прышоў а другой гадзіне спаўдня і да вечару разгружаўся. Лясьніцкі толькі а дзевятай гадзіне здолеў выбрацца ў горад. Ён адразу паехаў да Андрэя, бо ведаў, што Андрэй займае ў горадзе адну з адказных пасад і хацеў загадзя пагутарыць з ім аб умовах работы. Апрача таго (а можа гэта й галоўнае) цягнула проста пабачыць блізкіх людзей, падзяліцца ўражаньнямі ды й, нарэшце, хацелася троху паласаваць цёплай хатняй прытульнасьці (восень тая пачыналася мокрай сьцюдзёнай зольлю).
У хаце была Макрына. Яна мусіць узрадвалася прыезду Лясьніцкага, бо ў яе вачох — і цяпер яшчэ дзяціна-чыстых — адразу запыхаў вясёлы іскрысты агоньчык. Яна троху замяшалася, як яго ўбачыла, і, утупіўшыся, глядзела на яго з сарамліва-ветлай усьмешкай.
— Аброс як… Зусім стары нейкі стаў… Барада якая…
Лясьніцкі весела засьмяяўся.
— Глупства. Заўтра пагалюся, дык не пазнаеш… Не адгледзішся — такі буду прыгожы… А дзе-ж вашы?..
— Ніна на вёску паехала, у командыроўку. Яна-ж працуе цяпер у жанаддзеле. А Андрэй мой дык вечна так. Цалюткі дзень ня стыкаецца ў хаце. Чыстае гора…
— Што, нудна?
— Ды ня ў тым… Проста — ладу неяк няма… А нудна — дык не… Часу няма, каб нудзіцца. Я-ж таксама працую, ды яшчэ вось, вучуся… Бачыш?
На стале ляжаў грудок кніг, адна была разгорнута — відаць, Макрына толькі што над ёй працавала.
— Ну і як вучэньне?
— А вось я ўжо дакуль прайшла арытмэтыку… Усе чатыры дзёяньні ведаю ўжо… Во, паглядзі…
Яна ў парыўчатым захапленьні пачала паказваць яму свае посьпехі — забылася нават, што ён ў шынэлі яшчэ, што рэчы яго ня прыбрадзены. А Лясьніцкі глядзеў на яе, дабрадушна ўсьміхаўся і думаў:
„Асталася такая-ж наіўная, шчырая і адданая. Яе ня можна ўявіць адну, без апоры, без праваднічага“.
Ён узяў у яе з рук кніжку, адклаў яе ў бок і запытаў з сяброўскай фамільярнасьцю:
— Ну, а як ты жывеш усё-ткі, Макрына, га? Так, наогул…
Яна зірнула на яго з лёгкім задзіўленьнем.
— Добра жыву… Працую, вучуся…
— Ну, а як… з Андрэем у вас… га?..
— З Андрэем? (Яна трошку падумала). Андрэю некалі… Мы рэдка бачымся з ім — толькі ноччу, ды й то не заўсёды… А так у нас… што-ж, ён мяне любіць, а я… ня ведаю ўжо, ці можна любіць яшчэ мацней, як я яго…
Потым яна зрабіла ўпэўнена-сур‘ёзную міну і дадала з праканалай важнасьцю:
— Гэта-ж не заўсёды так будзе. Вось толькі кончыцца вайна, установіцца наша ўлада — тады паспакайнее, ня будзе хапаньня такога. Тады й жыць будзе лягчэй…
Лясьніцкі ўсьміхнуўся, і пачаў парадкаваць свае рэчы. А кончыўшы, без асаблівай далікатнасьці напамянуў:
— Некалі ў нас быў добры звычай: калі прыяжджаюць госьці, дык частаваць іх чым-небудзь.
Макрына перш схапянулася, а потым (успомніўшы мусіць) утупілася і густа пачырванела.
— Няма нічога. Сёньня якраз прыходзіў Андрэй з нейкімі двума — паелі ўсё-чыста.
Лясьніцкі ўспомніў, што ў чамадане ў яго ёсьць два селядцы. Ён весела лэпнуў яе па руцэ.
— Селядца хочаш?
— Ой, як хачу!.. У нас селядцоў не даюць — гэта толькі ў войску. У нас цяпер сачыўку даюць і тараны.
Яны пачалі даставаць селядцы — ладзіць сабе вячэру.
Андрэй прышоў блізка што а дванаццатай гадзіне, Ён прынёс туга набіты портфэль і атмосфэру бязьлітасна-напорнай занятасьці. Здавалася, што з прыходам яго ўсё, што было ў пакоі, прыняло заўзята-руплівы выраз, усё засьпяшалася некуды, затурбавалася. Але не цяжарыла гэтая атмосфэра, не гняла сваёй напружанасьцю. Тут адчувалася нейкая імклівая лёгкасьць — хацелася нешта рабіць, але рабіць з жвавым разгонам, з вясёлай энэргіяй.
Андрэй прывітаўся з Лясьніцкім, потым патрымаў у раздум‘і над сталом портфэль і, нарэшце, з адчайнай рашучасьцю кінуў яго.
— Адкладзём на дзень… Ня буду ўжо працаваць сёньня… Будзем гутарыць…
Макрына зірнула на яго гарачым радасным поглядам. А Лясьніцкі, сур‘ёзна і працавіта заўважыў:
— Я буду гаварыць з табой па справе, а таму ты ўсё роўна ня страціш гэтага вечару.
Андрэй засьмяяўся.
Яны сядзелі гадзіны да трэцяй, і Лясьніцкі апавядаў усё аб сваіх вандраваньнях, аб пярэстым жыцьці сваім, поўным нечакана-яскравых прыгод і небясьпекі. Андрэй слухаў з сваёй нязьменнай — тонкай і мяккай усьмешкай, а Макрына — тая гатова была праглынуць Лясьніцкага шырока-раскрытымі, поўнымі захапленьня вачмі. Аднак разам з тым яна не забывалася ўсё-ткі шчыльна туліцца да свайго Андрэя, абнімаць яго і пяшчотна гладзіць яго вялікія дужыя рукі.
Аб справе гаварылі мала. Але тое, аб чым тут Лясьніцкі даведаўся, так узрушыла яго, сваёй нечаканасьцю, што ён доўга ня мог заснуць, апанаваны дзікім наплывам ліхаманкавых думак.
Вёрст за сорак ад гораду, у непраходных нетрах лясоў мае прытулак вялікая моцная банда, якая робіць налёты ня толькі на вёскі, а нават на валасныя цэнтры. На чале гэтай банды стаіць атаман Воліч, а па ўсіх прыметах гэты атаман Воліч ёсьць ня хто іншы, як Карл Іванавіч Шэмпель.
Так расказаў Андрэй. І потым дадаў яшчэ, чамусьці ўпарта гледзячы ў вочы Лясьніцкаму:
— А ў нас у выканкоме служыць яго пляменьніца — Раіса Андрэеўна Янава; ты, здаецца, знаеш яе. Мы прынялі яе праз біржу на тэхнічную канцылярскую працу. Толькі нешта яна дужа благенькая стала…
— А што з ёй?
— Хто яе ведае. Да ты ўбачыш сам яе — будзеш-жа ў выканкоме.
Андрэй, мусіць, проста ня ведаў, што больш сказаць пра Раісу, а Лясьніцкаму чамусьці здалося, што ён ведае нешта, ды ня хоча сказаць. Нават здалося, што й погляд яго стаў нейкі хмура-раскіданы, быццам дужа прыкра яму гаварыць пра гэта і нецярпліва чакае ён новае тэмы. І вось успомнілася Лясьніцкаму тая сустрэча Андрэя з Раісай на станцыі і тыя дзіўныя словы яго — „сьцеражыся яе, як жанчыны“. Ці тут ёсьць нешта глыбока-таемнае, ці проста глупства якое? Заманулася Лясьніцкаму запытаць цяпер у Андрэя пра гэта — моцна захацелася, ня ўсуцерп проста стала — але прышлося ўстрымацца, бо неяк было аб гэтым гаварыць пры Макрыне.
Вось і пайшлі тады блізка што на ўсю ноч сумненьні ды разважаньні. Змучылі зусім, змардавалі.
Назаўтрага Лясьніцкі гадзіне к другой абладзіў свае пільнейшыя справы і пайшоў у выканком. Там тож была ў яго справа, але ён ведаў, што сёньня ўжо позна будзе яе вырашаць — ішоў за другім, хацеў усё-ткі пабачыць Раісу.
У першым — халодна-высокім і раскошным пакоі шумліва цёрся рознапёры натоўп народу. Тут ня відаць было ніводнага супрацоўніка — толькі ў кутку, ля вакна, нейкі старэнькі майстра шчыра поркаўся над пісьмовай машынкай. Лясьніцкі ўлічыў яго за аднаго з мясцовых працаўнікоў і падышоў да яго, каб запытаць, як прайсьці ў выканком.
— Слухайце… Скажэце, калі ласка…
І раптам убачыў Лясьніцкі вострыя, хітравата-лісьлівыя вочы, маленечкі зморшчаны твар, нэрвова-дрыжачыя старчыя вусны. Ён падумаў адразу, што гэта нейкая містыфікацыя, і ў замяшаньні ня ведаў, як абыйсьціся: ці сьмяяцца, ці клікаць міліцыянэра, ці яшчэ што-небудзь рабіць. Але Матрунін — жывы сапраўдны Матрунін — глядзеў на яго зусім сур‘ёзна і сьмела, ківаў галавой і гаварыў з нейкай злоснай пакорай:
— Не пазналі, таварыш? Выбачайце, гэта я і ёсьць, так-так… Матрунін, таварыш Матрунін… А вы сталі важным такім, станавітым… хе-хе… Камісарам служыце, таварыш, га?.. А я вось майструю патроху… так-так… Вы не глядзіце, гэта не абы-якая работа… Сьлесар, думаеце, гэта зробіць? Хе-хе… Такіх майстраў у нас на ўвесь горад — два… так-так… Гэта, ведаеце, ня так профэсія, як мастацтва, аматарства… Што-ж, трэба, таварыш, чым-небудзь займацца…
Ён уздыхнуў і хацеў усьміхнуцца з жартліва-лагодненькім жалем (што-ж, такая пара — мы ўсе разумеем і ня крыўдзімся), але вышла едка і кісла — зморшчыўся стары ў недалужнай злосьці, а не засьмяяўся.
Лясьніцкі запытаў для прылікі:
— Ці сустракалі каго з той нашай кампаніі — помніце?
Стары ажывіўся.
— Так-так… сустракаў некаторых… Вашага таварыша неяк сустрэў быў — мы доўга з ім гаманілі, і многа разумных рэчаў ён мне сказаў… Гэта — глыбокі філёзофскі розум і шчырая лятуценная душа… Я з такой радасьцю ўспамінаў сваё юнацтва, калі глядзеў на яго… Але што-ж… Цяпер цяжка такому быць, цяпер век жорсткага практыцызму… Паёк…
Лясьніцкі ледзь прыметна ўсьміхнуўся.
— І паёк, які трэба зарабіць…
— Так-так, таварыш… Хто не працуе, той ня еьць.. Вось і працуем, і зарабляем…
Ён узяўся за сваю машынку. Лясьніцкі, узрадаваны магчымасьцю адарвацца ад гэтае гутаркі, запытаў у яго, дзе канцылярыя выканкому, і разьвітаўся.
Яго ахінуў сумятлівы лёскат машынак і тлумны хор пасьпешных службовых размоў. Ён ня пытаўся ні ў кога, дзе працуе Раіса, а абхадзіў па парадку ўсе памяшканьні выканкому, На яго ніхто не зьвяртаў увагі — кожны быў цалком заняты сваімі справамі.
Раісу ён знайшоў у вялікім пакоі, дзе сядзела блізка дзесяці супрацоўнікаў і супрацоўніц. Ён прайшоў каля самага яе стала — яна бязуважна ўзьняла на яго стомлены погляд і зноў узялася пісаць. Тады ён адышоўся да бліжэйшага вакна, узяў там нейкую старую газэціну і, зрабіўшы від, што чытае, пачаў разглядаць Раісу.
Яна сапраўды страшэнна зьмянілася. Твар яе і цяпер яшчэ быў прыгожы, але ня было ў ім той нявымоўна-жывой адухоўленасьці, якая рабіла хараство яго асабліва яскравым і дзіўна-прывабным. Цяпер яе твар быў пакрыты хваравітай цьмянасьцю, рысы яго здаваліся залішне выразнымі, рэзкімі. Яна была прыгожая, але ў ёй ня было ўжо той вострай задорнай чароўнасьці, якая некалі так моцна захапіла Лясьніцкага. І яшчэ (Лясьніцкі, заўважыўшы гэта, здрыгануўся ў нейкай незразумелай жудасьці) па твары яе — рэдка зусім, ледзь прыметна — расплылася шызая павучынная сінь, якую некалі бачыў Лясьніцкі ў твары хмурага „Карлы“.
Тым часам на Лясьніцкага пачалі зьвяртаць увагу — неяк было стаяць так далей. Ён падышоў да Раісы і прывітаўся. Ён думаў, што яна страшэнна зьдзівіцца, як пазнае яго, аж яна зусім спакойна ўсьміхнулася і падала яму руку.
— Добры дзень, Васіль Данілавіч! Я глядзела на вас і не пазнала. Вы дужа пасталелі і, трэба сказаць, пахарашэлі… Вы тады зусім не такі былі, сапраўды…
Лясьніцкі інстынктыўна зірнуў на Раісу — хацеў у адказ што-небудзь сказаць пра яе, але яшчэ раз убачыў, як яна паблажэла, і замяшаўся. Раіса заўважыла гэты погляд і горка ўсьміхнулася. Тады Лясьніцкі, каб выйсьці з замяшаньня, загаварыў трафарэтна і вяла:
— Ужо больш за двух гадоў, як мы ня бачыліся. Гады накладаюць пячатку на чалавека. А год у нашу пару роўны некалькі гадам — так многа прыносіць ён новага, нечаканага зьместу.
Раіса з той-жа ўсьмешкай перапыніла яго.
— Я тэта ведаю… Я па сабе магла ў гэтым пераканацца…
Яны сказалі адзін аднаму яшчэ колькі дробных нязначных сказаў, і Лясьніцкі пачуў, што трэба ўжо йсьці, каб не замінаць ёй у працы. Яго ахапіла назольліва-прыкрае нездаволеньне (гэта сустрэча не дала яму абсолютна нічога), у ім загарэлася ўпартае жаданьне бліжэй да яе прыгледзіцца, пранікнуць хоць на момант у таямніцы яе жыцьця. Ён запытаў у Раісы, як і дзе яе можна ўбачыць. Перш, чымся, адказаць, яна з скэптычнай усьмешкай зазначыла:
— Вы пэўны, што ёсьць хоць маленькая патрэба ў гэтай сустрэчы?
Ён таксама ўсьміхнуўся.
— Я не надаю гэтаму асаблівае значнасьці. Але чаму ня сустрэцца, не пагутарыць.
Раіса хвілінку падумала і адказала:
— Заходзьце ў грамадзкую сталоўку — я там палудную. А адтуль пойдзем… усё роўна, куды. Да сябе я баюся вас запрашаць, бо ў мяне цяпер няпрыгожа зусім. Я займаю ў тым доме зусім малюсенькі пакойчык…
Лясьніцкі разьвітаўся і вышаў.
ТАЯ вуліца была аблямована двумя радамі маладых пышных кляноў. Яшчэ стаялі кляны ў сваім глыбока-зялёным уборы, але ўжо насіўся над імі нявідны і нявыразны павеў празрыстае восені. Здаецца, усё было яшчэ летняе і нават сонца ў той дзень улашчылася — акунула горад зусім гарачым праменьнем, але ў звонкім паветры ўжо сеяўся рэдкі восенскі смутак, і хоць яшчэ не ляцела на дол жоўтае лісьце, а ўжо чуўся пах яго — тонкі і дальні. Сумна бывае на сэрцы, ў такую пару — точыцца срэбным цурочкам нейкі няведамы жаль, а мо‘ і ня жаль зусім, а нейкае бязьмежнае шчымлівае імкненьне, і многа чаго ўспамінаецца, многа ўсплывае далёкага, перажытага.
Мабыць, пад уплывам гэтага мякка-смутнага павеву восені так упарта правяраў Лясьніцкі сваё пачуцьцё да Раісы, з такім болем шукаў у ім сьлядоў мінулае палкасьці. Гэта было дужа цяжкое адчуваньне, калі ён бачыў перад сабой жанчыну, да якой некалі меў нязвычайную любасьць, якая магла ашчасьлівіць яго аднэй сваёй ласкавай усьмешкай, калі ён цяпер глядзеў на яе, разглядаў кожную рысачку яе твару і не знаходзіў таго, што тады хвалявала яго, што рабіла яе чароўна-прывабнай, бязьмежна-патрэбнай.
Яны бесьперастаньня хадзілі па прытульнай кляновай вуліцы — яны баяліся сыйсьці з яе, бо адчувалі, што кожнае новае месца штурхне іх на непатрэбную і напэўна штучную блізкасьць. Яны хацелі сёньня гаварыць, як проста знаёмыя.
Раіса адчувала настрой Лясьніцкага, і жаночы інстынкт ёй падказваў, што цяпер усякая, нават самая няпрыметная, спроба кокецтва зробіць яе канчаткова агіднай яму. Таму яна была надзвычайна простая і патаварыску шчырая. Яна апавядала яму пра апошнія падзеі ў сваім жыцьці — гаварыла без асаблівае пачуцьцёвасьці, халаднавата-простым, часамі троху гумарыстычным тонам. Некалькі раз яна нерашуча спынялася, глядзела на яго з сумнай усьмешкай і няўцямна пыталася:
— Скажэце, Васіль Данілавіч, а нашто гэта я вам гавару?
Ён, сьмяючыся, адказваў:
— Кожны чалавек павінен некаму расказаць пра сябе. Іначай яму будзе цяжка.
Аднак яна зусім ня мела замеру раскрываць яму ўсе свае таямніцы. Таму ў словах яе ўвесь час адчувалася недаказанасьць, здавалася, што круціцца яна вакол аднаго — найбольш важнага і таемнага месца, у якім сходзяцца ўсе ніткі яе жыцьця, а раскрыць гэтае таёмнае месца ня хоча ці, мабыць, ня можа.
Раіса расказала Лясьніцкаму, як яна апынулася ў цяперашнім становішчы.
— Мы павінны былі паехаць. І мы паехалі-б, каб ня тата. У той вечар — помніце? — як вы прыходзілі. Я-ж вас пазнала тады, Васіль Данілавіч… І я знала, зачым вы прышлі… Я тады страшэнна вас ненавідзела, так, як толькі можна ненавідзець… Дык вось, у той вечар мы чакалі тату — ён езьдзіў у адзін знаёмы маёнтак. Ужо былі заказаны білеты, ужо было складзена палавіна рэчаў (вы гэтага тады ня прымецілі?) — мы павінны былі выехаць назаўтра ўраньні. Але тата ня прыехаў тады, а праз два дні яго прывязьлі адтуль зусім хворага. Вось мы й асталіся. Як прышлі чырвоныя, у нас блізка што ўсё конфіскавалі, а што высталася — прышлося прадаць, каб пражыць нам з татай. Ён жыў да апошняга часу са мной — толькі тыдні з два, як паехаў на вёску. Знайшоўся нейкі стары аканом яго, дык узяў да сябе… Хворы ён зусім… А цяпер я адна…
— А дзядзька?
Лясьніцкі даўно ўжо нарыхтаваў гэтае запытаньне і цяпер пільна сачыў за тым, якое ўражаньне зробіць яно на Раісу. Яна і не зварухнулася, нават ані-ні не зьмяніла тону свае гаворкі.
— Карл Іванавіч паехаў некуды ў той самы дзень, як прышлі чырвоныя.
Яна памаўчала троху і загаварыла зноў марудным стомленым голасам:
— Цяжка жыць цяпер… У вас многа страшнога, дзікага… Я ведаю, што вы на гэта маёце нейкую рацыю… Можа нават няма тут нічога страшнога… Але я не разумею, ня прывыкла… Я з дзяцінства баялася мужыкоў. Калі прыходзілі яны гурмай у маёнтак і калі тата пачынаў на іх сварыцца, мне кожны раз чамусьці ўсплывала на думку, што яны могуць узяцца разам і забіць тату… Яно бадай што і вышла так… І вось страшна цяпер… Жывеш так, глядзіш наўкола і не разумееш, навошта ўсё гэта, хто сабе робіць лепш, а каму горш. І не разумееш, навошта сама жывеш — каму ад гэтага карысьць, а каму шкода… Дрэнна жыць цяпер…
— Ну, а далей?
— Далей?
Раіса сьперш глыбока задумалася, потым раптам абярнулася да Лясьніцкага і засьмяялася.
— Васіль Данілавіч! Гэта ўжо цэлая споведзь выходзіць, на гэта ня было ўгавору.
І зноў замоўкла. А тады пачала гаварыць сур‘ёзна і задуменна:
— Вы неяк дзіўна ўрэзаліся ў маё жыцьцё. Калі я думала пра вас — мне заўсёды здавалася, што ўсё ў нас ненатуральнае. Вось цяпер я апавядаю вам, гавару рознае глупства, а нашто — сама ня ведаю… Проста — веру я вам, Васіль Данілавіч… А веру таму, што ведаю — вы любілі мяне. Гэта-ж праўда? Васіль Данілавіч, вы-ж моцна, глыбока мяне любілі? Помніце, як вы гатовы былі прыняць умовы мае? Ха-ха… Вы гатовы былі дорага заплаціць за мае пацалункі… Васіль Данілавіч! Помніце, га?..
Яна ўжо з вясёлым задорам глядзела на Лясьніцкага і ў вачох у яе загараўся зеленаваты гарэзны агоньчык. Лясьніцкі ў гэты момант убачыў у ёй яскравы цень ранейшай чароўнасьці — і ў сэрцы ў яго пыхнула іскра забытага пачуцьця. Але так было адзін толькі момант. Яна раптам абвяла і неяк палахліва стулілася — стала смутная, цьмяная… Лясьніцкі сказаў з падкрэсьленай сур‘ёзнасьцю:
— Гэта праўда, Раіса Андрэеўна, што я любіў вас. І я магу адказаць вам, што любіў глыбока і моцна. Але-ж сапраўды ў нас было ўсё ненатуральнае. Вы сьмяяліся, забаўляліся — вы не маглі іначай, бо (я проста скажу) пра шчырае каханьне паненак да сялянскіх хлапцоў толькі пішацца ў казках. А я быў хлопчык яшчэ, ну і троху дурань… Таму й выходзіла так.
Яны некаторы час хадзілі моўчкі. Лясьніцкі глядзеў і слухаў, як у шэрай ласкавай мяккасьці памірае гарадзкі дзень (нейкі выпадковы шопатны ветрык пацерабіў кляны, недзе нахабна і жорстка загрымелі вітрыны). Раіса папрасіла, каб ён узяў яе пад руку і, даверліва прытуліўшыся, загаварыла нейкім нізкім, прытоеным голасам:
— Мне ня толькі, Васіль Данілавіч, гэта ваша стаіць на шляху. У мяне-б знайшлося сілы справіцца з ім — я-б прыўчыла сябе, перасіліла. Вы помніце, Васіль Данілавіч, дзядзю Міку? — Ён адчувае цяпер сябе як лепш і ня трэба… Ён асвойтаўся ўжо… (Між іншага — са мной ужо ня вітаецца, бо я яго шокірую). Але я-б ня так, я-б шчыра ўзялася… У мяне другое, Васіль Данілавіч… У мяне жыцьцё з нутра атручана… Адзін крок мне прышлося зрабіць, і я згубіла ўсё, што магла мець у жыцьці… жыцьцё згубіла… атруціла сябе… Ох, Васіль Данілавіч! Як цяжка гэта… думку цяжка насіць… Прамяняць жыцьцё на гэта… на салодкі боль, на чад. А цяпер вось страх надышоў… Ён і даўней быў у мяне… помніце? А цяпер ён зусім жыцьця не дае… Думак страшна… Гэта самая балючая рэч. Уявіце сабе, Васіль Данілавіч… Ноч. Ціха вакол, суседзі паснулі даўно. Ляжыш колькі хвілін і, здаецца, спакойна ўсё, абычайна… А потым ціхенька пачынае нешта шчаміцца ў мазгі. Я адразу ўжо чую і пачынаю змагацца, ня пускаць… А яно лезе, лезе, расьце… мне робіцца страшна, халодны пот усю аблівае. Але гэта яшчэ нішто… А вось вырасла ўжо, заняло ўсе мазгі, усю істоту пакрыла адно… Думка… страшэнная няўхільная думка. Пачынаюцца здані тады, праявы розныя — у розных абліччах і формах зьяўляецца яна… сьмерць. Звычайна я не баюся сьмерці, а вось у гэту хвіліну гатова крычаць, на сьцены кідацца, гатова з хаты ўцячы… Тады праклінаю ўвесь сьвет і да сьлёз, да балючых сьлёз шкадую сябе, сваё атручанае жыцьцё…
Раіса змоўкла і, дрыжачая, яшчэ мацней прытулілася к Лясьніцкаму. Прайшлі так моўчкі некалькі крокаў і раптам яна затурбавалася, сударгава схапіла яго за руку.
— Васіль Данілавіч… Ня кідайце сёньня мяне… Вы-ж самі выклікалі мяне на гэтую гутарку… Я баюся цяпер, я не пайду адна ў хату — я… сама ня ведаю, дзе я буду… Цэлая ноч… Слухайце, Васіль Данілавіч, глядзіце на мяне, як на хворую… Вы-ж маглі-б пасядзець каля хворай, каб вас папрасілі? Так? Я-ж хворая, цяжка хворая… Васіль Данілавіч, вы ня кінеце мяне? Мы, калі хочаце, будзем тут, на вуліцы… А потым я супакоюся…
Лясьніцкі сказаў, што ён астанецца з ёй, пакуль ёй будзе патрэбна, і яна, глыбока ўсьцешаная, сьмяялася ціхім радасным сьмехам.
Яны потым пайшлі да яе на кватэру. Лясьніцкі сам прапанаваў пайсьці, бо заўважыў, што яна дрыжыць ад вячэрняга холаду. Яна займала сапраўды зусім маленькі — поплеч з кухняй — пакойчык, у якім і мэбля была зусім прымітыўная: стол, жалезны ложак, пара крэслаў і, нейкім дзівам, невялічкая мяккая канапка. Відаць было, што яна ўжыла ўсё магчымыя спосабы, каб зрабіць у пакоі сякую-такую прытульнасьць, але ўсё роўна тут асталася карузлая, кухонная нейкая шэрасьць. Лясьніцкі, агледзеўшыся, зважна зазначыў:
— Так, у вас тут няма гэтае… сьветласьці, ружовасьці… Няпрытульна ў вас…
Яна чамусьці страшэнна засаромілася.
— Я-ж вам казала, Васіль Данілавіч, што ня трэба ісьці, бо ў мяне дрэнна. Адылі сядайце цяпер ужо ды менш разглядайце… Я зараз нешта зраблю, і будзе лепш.
Яна абгарнула лямпачку чырвонай паперай — і сапраўды выгляд пакою адразу зьмяніўся. Лясьніцкаму ўспомніўся той вечар, калі ён першы раз прышоў да яе (пявуча-ружовы сьвет, мяккі, трошачку сумны аромат, рояль і яна ў празрыстым ружовым уборы — бязьмежна-дарагая, прыгожая). Ён перамог раптоўны наплыў шчымлівага смутку і з іронічнай усьмешкай сказаў:
— Цяпер трэба рояль і сумныя ціхія мэлёдыі…
Раіса парыўчата сарвала з лямпы паперку.
— Я ня хочу, каб вы ўспаміналі… Мне цяжка ад гэтага… Цяпер хай будзе ўсё іначай… каб ня злучаць адно з адным… У мяне, Васіль Данілавіч, усё-ткі жыве сваё, асабістае — яно варожае вам і мабыць… брыдкае.. Але-ж вам зусім усё роўна, што мне люба, а што нялюба — я-ж бясьсільная, хворая… Што вам за наўда, калі я буду цешыць сябе тым трагічна-неўзваротным, што вы ненавідзеце, а што я люблю… У маім жыцьці былі тады сонечна-прыгожыя старонкі — пакіньце іх мне, не адбірайце, і ня лайце за гэта мяне. Я-ж хворая, недалужная… Я-ж дажываю, а ня жыву… Я нічым, нічым не магу вам пашкодзіць…
Яна зноў узрушылася — у голасе ў яе пачуліся балючыя ноткі. І вось, як наўмысьля, у гэты самы момант нехта з мэтодычнай разьмеркаванасьцю паляпаў у сьценку з суседняга пакою. Раіса настаражылася.
— Ну?
І пачуўся спакойны, адзервянелы ў сухой бязуважнасьці, голас:
— Таварыш Янава! Заўтра вам вуліцу месьці…
— Добра!
Яна гэтае „добра“ сказала нейкім нэрвова-ўзьнятым голасам і зараз-жа заплакала — цягуча і горка, як пакінуты дзяцёнак. Лясьніцкі ў замяшаньні ня ведаў, як яе суцешыць — чамусьці пачаў гаварыць аб колектыўным жыцьці, аб правах і абавязках кожнага ў колектыве, аб усіхнай роўнасьці і г. д. Яна, вядома, ня слухала яго ўгавораў і плакала. А тады раптам усхапілася (з вачэй яшчэ буйным дажджом капалі сьлёзы) і засьмяялася ў нейкай дзіка-задорнай і горкай весялосьці:
— Ха-ха! Я ўжо мяла два разы… мяла… Гэта было нават цікава… ха-ха!.. Знаёмыя зьбіраліся, глядзелі — спачувалі нават… Я ўжо прывыкла, у нас усё па чарзе — колектыў… Васіль Данілавіч! Вы думаеце — гэта мяне заб‘е? О, не… Я спакойна, зусім спакойна… У мяне ёсьць свая будучыня — добрая, сьветлая будучыня… і такая блізкая, ясная… Хочаце знаць маю будучыню? Я пакажу вам яе, Васіль Данілавіч… Вось тут яна, тут, во зараз… во…
Яна ў ліхаманкавай пасьпешнасьці расчыніла сваю касьцяную скрыначку і дастала адтуль нешта ў белай паперцы. Лясьніцкі дагадаўся адразу, што гэта атрута і зрабіў інстынктыўны рух, каб вырваць яе. Раіса заўважыла гэты рух і засьмяялася.
— Ды не, Васіль Данілавіч, не цяпер… і ня пры вас… Я чакаю некага, хто-б падзяліў са мной гэтае шчасьце… Вы думаеце, прыемна аднэй паміраць? О не! Самая цяжкое — гэта паміраць аднаму… Я пачакаю яшчэ, пажыву… Нехта знойдзецца, нехта прыдзе ка мне і згадзіцца выпіць сьмерць з аднэй чаркі са мной… Я яшчэ пачакаю…
Лясьніцкі блізка што ўсю тую ноч перабыў ў Раісы. І ўсю ноч яна мучыла яго нечакана-крутымі пераломамі свайго настрою, раптоўнымі пераходамі ад сумнай ціхасьці да нэрвова-крыклівага ўзрушэньня. І калі пад самае раньне ён пакінуў яе — змораную і заспакоеную — калі, вышаўшы з хаты, акунуўся ў чыстую сьвежасьць халоднага золку, — яму здалося, што гэтую ноч ён перабыў у нейкай душнай больніцы, над ложкам паміраючага ў страшной агоніі чалавека.
Вышаўшы ад Раісы, ён пачуў вялікае палягчэньне.
БАТАЛЬЁН у горадзе доўга не стаяў. У адну з бліжэйшых начэй ён у поўным складзе падаўся ў той бок, дзе былі сьляды злачыннае працы банды атамана Воліча. У тую беспрасьветна-чорную і халодную ноч адцялі былі трыццаць вёрст і дайшлі да невялічкага глухога мястэчка, дзе і абсталяваўся штаб батальёну. Роты, яшчэ не даходзячы да мястэчка, збочылі з галоўнае дарогі і разышліся па асобных маршрутах, згодна загадзя складзенага пляну.
Пачалася рашучая зацятая барацьба — не барацьба нават, а нейкая напружаная гульня, у якой выйгрышы браліся не па сіле, а па хітрасьці, па здольнасьці орыентавацца, знайсьці патрэбныя хады-выхады ў глухіх бязьмежных пушчах, у непраходных дрыгвах-балотах. І чым даўжэй цягнуласа гэта гульня, чым мацней націскалі чырвоныя роты, тым глыбей і глыбей удаваўся ў чорную глуш хітры атаман Воліч з сотняй сваіх малайцоў.
Штаб батальёну ўжо пяць раз зьмяняў сваё месца — пяць раз зьмянялася абстаноўка і пяць раз зьмяняўся плян барацьбы.
Нарэшце ўдалося абкружыць банду ў Кіслым Маху — у балоцьвеным лесе, што на ўсю акругу вядомы, як самае непраходнае страшнае месца. Тут сьціснулі тугім непарыўным вязьмом, пачалі наступаць — паступенна і цьвёрда.
Штаб батальёну адразу забраўся і выехаў на месца опэрацыі. Лясьніцкі з камбатам увесь час пераяжджалі ад роты да роты, сачылі за наступленьнем, аддавалі, дзе трэба, асабістыя загады і распараджэньні. Кожную ноч чакалі прарыву — кожную ноч ня спала палавіна армейцаў, пільна сачылі за здрадлівай цемрай маўклівага лесу. А ўдзень паўзьлі па балоце, пасуваліся ў глыб, усё шчытней ды шчытней сьціскалі бандытаў. Тыя ўжо сталі кідацца ад аднаго да другога краю жывога кола і ўсюды натыкаліся на жорсткія чырвонаармейскія стрэльбы.
І вось надышоў рашучы момант. Усім вядома было, што ў тую ноч зробяць бандыты апошнюю спробу прабіцца. Бо назаўтрага сьцісьнецца кола і астанецца адно толькі — здацца. Па батальёну быў дадзен загад — ня спаць у тую ноч ніводнаму чырвонаармейцу, быць усім напагатове, пільна сачыць за бандытамі.
Страляніна пачалася гадзіне а трэцяй начы. Бандыты падышлі былі да самага разьмяшчэньня трэцяе роты, але іх парой заўважылі і адагналі дружнымі стрэламі. Тады і яны пачалі страляніну. Так цягнулася гадзіны са дзьве. Страляніна ня мела ніякіх вынікаў, бо кулі ў большасьці застравалі ў дрэвах, не далятаючы нават да ворага. Перад раньнем зноў падыходзілі бандыты ўжо да другое роты, зноў іх парой адагналі, зноў яны з поўгадзіны адстрэльваліся, і вось пры першым ледзь прыметным зараньні пайшоў загад па батальёну — наступаць. Сьціснулася яшчэ мацней сьмяротнае кола, яшчэ кінуліся туды ды сюды зьбянтэжаныя бандыты, паспрабавалі ўдарыць у рукапашку — і нарэшце здаліся. Ім загадалі скласьці аружжа, пастроілі па два чалавекі ў рад і пад моцнай вартай накіравалі ў бліжэйшую вёску. Частка армейцаў была пакінута пры раненых і забітых, за якімі павінны былі потым прыйсьці падводы.
Лясьніцкі прапусьціў міма сябе ўсіх палонных, спадзяючыся пазнаць сярод іх атамана. У адным бандыту — вялізным, аброслым купкаватай расьліннасьцю — здалося Лясьніцкаму нешта знаёмае, але той ня даў дужа сябе разглядаць — хмура адвярнуўся і прайшоў міма, шырока махаючы цяжкімі рукамі. Ды Лясьніцкаму й не да яго было цяпер — ён шукаў „Карлу“, ён ведаў, што адразу пазнае яго — як-бы ён ні зьмяніў свой надворны выгляд.
Аднак „Карлы“ ня было сярод палонных. Тады Лясьніцкі вярнуўся і пачаў пераглядаць усіх забітых і раненых. Сярод іх таксама ня было атамана. Лясьніцкі загадаў некалькім чырвонаармейцам абыйсьці лес і пільна пашукаць, можа астаўся яшчэ дзе-небудзь забіты ці ранены. Ён чакаў іх ня менш як поўгадзіны, і, вярнуўшыся, яны далажылі яму, што нідзе нікога няма. Тады Лясьніцкі сеў на каня і паехаў на вёску.
Ён загадаў выбраць з арыштаваных некалькі чалавек — з прасьцейшых — і па адным прывесьці да яго на допыт. Яму прывялі маладога — гадоў у дваццаць — сялянскага хлапца, які страшэнна спалохаўся і ніяк ня мог знайсьці месца сваім убога-асалавелым вачам. Лясьніцкі перш распытаў у яго, хто ён, адкуль, якім парадкам трапіў у банду. Хлапец на ўсё адказваў шчыра, прычым расказаў цэлую даўгую гісторыю, як ён з простага вайсковага дэзэртыра паступенна зрабіўся бандытам. Потым Лясьніцкі запытаў у яго:
— Дзе ваш атаман?
Хлапец зразу, не задумаўшыся, адказаў:
— Ён мусіць забіт ці паранен — з намі яго няма.
— А ўчора ён быў з вамі?
— Быў.
— А ў яго памочнік які-небудзь быў?
Хлапец шырока выпяў вочы, быццам зьдзівіўся, як гэта сам камісар ды ня ведае іхніх заводцаў.
— А як-жа… Вядома, што быў… Хомка Жгут у яго быў самы першы…
Ён тут?
— Там, у пуні сядзіць, з усімі…
Гэта самае сказалі яму і іншыя, выкліканыя на допыт, бандыты. Тады ён загадаў, каб прывялі да яго Хомку Жгута. І вось прывялі вартавыя таго самага вялізнага, купкавата аброслага бандыта, на якога яшчэ там, у лесе, зьвярнуў быў увагу Лясьніцкі. Бандыт увайшоў цяжкай нязграбнай хадою, стаў, раскірэчыўшы ногі, і ўпяў у Лясьніцкага жвавыя, поўныя насьмешлівага бляску, вочы. Адзін вартавы хацеў нешта далажыць Лясьніцкаму, дык бандыт пагардліва і рэзка яго адпіхнуў.
— Адкасьніся! Я сам раскажу… Здароў, Васіль! Як стаў камісарам, дык кінуў ужо пазнаваць старых сяброў, га? Ну, глядзі, ну… Ці пазнаў?..
Толькі цяпер пазнаў Лясьніцкі знаёмыя рысы буйнага рэзкага твару, пазнаў той даўгі грамоздны халімаўскі нос. Пад уплывам раптоўнага ўражаньня гэтай сустрэчы ён ледзьве ня кінуўся на шыю Халіму, але парой схапянуўся і ўзяў сябе ў рукі…
— Я пазнаў цябе, Халіма… Здароў… Я ня мог цябе адразу пазнаць, бо… як-жа я мог дапусьціць у думкі, што цябе тут сустрэну…
Халіма прабубнеў ні то іронічна, ні то задуменна:
— Дзіўна… нечакана… дзе-ж ты мог думаць…
Потым узьняў галаву і запытаў з наўмыснай грубасьцю:
— Ты хочаш са мной гаварыць, так? А калі не, дык чаго вілаводзіць…
— Так, хачу гаварыць…
Халіма паказаў на вартавых.
— Пры іх ты ад мяне не пачуеш ні слова.
Лясьніцкі загадаў вартавым стаць з таго боку дзьвярэй. Адзін з іх зноў памкнуўся нешта сказаць — Халіма зноў абсек яго і дасадліва растлумачыў Лясьніцкаму:
— Ён хоча сказаць, што я спрабаваў уцячы. Гэта зусім натуральна і няма чаго аб гэтым гутарыць… Ну, я слухаю…
Лясьніцкі сеў за стол і запрасіў Халіму сесьці на ўслоне. Але той астаўся стаяць, магутна і нахабна раскірэчыўшы ногі.
— Воліч уцёк?
Лясьніцкі чамусьці пачаў з гэтага, хоць у нутры было цяпер зусім іншае. Халіма каротка адказаў:
— Уцёк.
— Гэта — Карл Іванавіч Шэмпель?
— Карл Іванавіч Шэмпель.
— Ты яго памочнік?
— Памочнік.
Лясьніцкі змоўк, мяркуючы, аб чым далёй гаварыць з ім. У гэты момант Халіма кінуў шпаркі настарожаны погляд у адчыненае вакно, ля якога блізка стаяў. Лясьніцкі заўважыў і ўзяўся за рэвольвэр. Халіма ні то ўсьміхнуся, ні то злосна скрывіўся і прабурчэў:
— Ведаю… застрэліш…
Лясьніцкі спакойна згадзіўся:
— Калі будзеш уцякаць, застралю.
Потым Лясьніцкі ўстаў з-за стала і ў задуменьні прайшоўся па хаце. Халіма яго пасьпяшыў:
— Будзем мо‘ гаварыць?
Лясьніцкі спыніўся і, гледзячы проста ў вочы Халіму, пачаў:
— Я вось аб чым думаў цяпер, Халіма. Я думаў аб тым, як глыбока і страшна рэволюцыя жыцьцё ўскаланула. Куды і як толькі яна не параскідала людзей!.. Ворагі зрабіліся прыяцелямі, а прыяцелі — ворагамі.
— Я ня лічу цябе сваім ворагам… Мы пакуль што робім адну з табой справу…
— Я ведаю… Ты скажаш зараз пра свой бунт, пра аднаўленьне жыцьця і г. д. А вось я дык лічу цябе сваім ворагам, бо ты пад маркай гэтай унівэрсальнай мэсіанскай справы робіш справу Шэмпеля… А што за справы ў Шэмпеля — мы гэта ведаем… Калі табе ўсё роўна — чаму ты ня ў Чырвонай арміі, а ў бандзе памешчыка Шэмпеля?
Халіма з хвіліну падумаў.
— Чырвоная армія нясе парадак. Можа й новы — мне ўсё роўна. Дзе парадак — там гнёт, ціскі, там жыцьцё пад мерку і вагу, там няма волі, няма натуры… Кожны парадак — гэта падман, на які зьлятаюцца ўсе, хто баіцца жыцьця. Сьмерці трэба баяцца, а ня жыцьця. Вось я-б забіў цябе, каб было як, і выскачыў у гэта вакно — я зрабіў-бы таму, што баюся сьмерці, а вы мяне заб‘іцё таму, што баіцеся жыцьця… Вам парадак трэба, а ня жыцьцё…
Ён спыніўся, троху падумаў і зноў пачаў:
— Вы свой бунт ужо кончылі — ваш цяпер бунт супроць бунта. Але ўсё роўна ён бунт, і таму я кажу, што мы з табой — ня ворагі… Шэмпель свайго ня возьме — іхні парадак кончыўся ўжо… Ён цяпер бунтуе супроць вашага новага парадку — таму ён таксама мой прыяцель…
Лясьніцкі з горкай насьмешкай паківаў галавой.
— Як штучна ўсё гэта, Халіма. Мне здаецца — і сам ты сур‘ёзна ня верыш у гэтую сваю філёзофскую блытаніну. Ня бунт гэта, Халіма, а барацьба. І ня супроць жыцьця, а за жыцьцё, за магчымасьць жыцьця, за права на яго… Гэта барацьба двух парадкаў — у адным з гэтых парадкаў жыцьцё маё, а ў другім — Шэмпеля. Вось чаму я супроць Шэмпеля і супроць цябе, бо ты об‘ектыўна — за іхні парадак, за іхнае жыцьцё…
Халіма адвёў у бок сярдзіта-задуменны погляд.
— Ваш парадак ня вечны… Ён сустрэне сваю супярэчнасьць. Гэта супярэчнасьць яго — бунт. Бунт вызваляе і ачышчае… Бунт — уваскрасеньне жывога чалавека, зварот яго да волі і жыцьця…
Ён раптам распаліўся і закрычаў:
— Я — асоба! Я — чалавек! Разумееш? Які вам клопат да мяне! Хто даў вам права ўціскаць мяне ў цесны мундзір, калі я ў сарочцы хачу… голы хачу хадзіць… га?.. Хто даў вам права лезьці ў жыцьцё маё, дыктаваць законы і правілы?.. У мяне ёсьць закон — мая воля… Я вольным хачу быць. Я — чалавек і хачу быць чалавекам… Што вам трэба, чаго вы лезеце?..
Лясьніцкі зноў усьміхнуўся.
— Мы гэта чулі даўно-даўно… Надакучыла ўжо… Ты чытаў анархістаў?
Халіма злосна насупіўся.
— Нічога я ня чытаў. Я не сьляпы — я бачу, што робіцца ў жыцьці…
— Ты бачыш, што робіцца ў жыцьці? А ці бачыў ты, як сяляне палілі маёнткі, як выходзілі яны з віламі, з тапарамі і гналі к чортавай матары сваіх спрадвечных ворагаў — памешчыкаў? Ці бачыў ты, як гэтыя памешчыкі, вярнуўшыся за штыкамі польскіх жандараў і з іх дапамогай, палілі і руйнавалі цэлыя вёскі, сотнямі секлі сялян, забівалі, мучылі… ты гэта бачыў? А ці бачыў ты, як стыхійна зьбіралася ў партызанскія атрады сялянская моладзь, каб даць адпор ашалеламу панству? Што гэта — бунт? Хто бунтаваў тут — сяляне ці памешчыкі, га?.. Хто шукаў жыцьця, а хто баяўся яго?.. Ці заўважыў ты, што ў гэтым „бунце“ было два рэзка акрэсьленых станы і што абодвы біліся за жыцьцё — жорстка біліся, да самазабыцьця, да самаахвярнасьці…
Халіма дасадліва моршчыўся. Як кончыў Лясьніцкі, ён з едкай грымасай сказаў:
— Агітаваць мяне хочаш? Мала карысьці… Ды й ня варта — усё роўна страляць будзеце… Будзеш яшчэ пытаць што, ці можна ісьці?
— Больш нічога. Цяжка з табой гаварыць… Усё-ткі, Халіма, мне шкода цябе…
Халіма злосна ашчэрыўся.
— Глядзі за сабой.
Лясьніцкі гукнуў вартавых.
— Вядзеце. Скажэце каравульнаму начальніку, каб узяў гэтага… грамадзяніна пад асобную ўзмоцненую варту…
У той самы дзень блізка паўлня батальён падаўся ў горад. Наперадзе вялі арыштаваных бандытаў. Лясьніцкі зноў прапусьціў іх усіх міма сябе. Асобна ад іншых два чырвонаармейцы вялі Халіму. Ён зрабіў від, што не заўважыў Лясьніцкага — прайшоў міма хмуры, насуплены, шырока махаючы цяжкімі рукамі.
ЯШЧЭ зусім рана — мабыць, гадзіне а дзевятай — нехта паляпаў у нумар к Лясьніцкаму. Лясьніцкі адгукнуўся, і ўвайшла Ніна. Яна шчыра і весела прывіталася з ім, уважна азірнула яго ўсьмешлівым поглядам сваіх шэрых вачэй і загаварыла з жартлівым дакорам:
— Здаецца, сталы зусім чалавек, а няпрыгожа так рабіць. Вы-ж, Лясьніцкі, яшчэ заўчора вярнуліся ў горад і ні разу да нас не зайшліся. Вы ведаеце, як гэта завецца?
— Сьвінства?
— Так, адгадалі.
Лясьніцкі пачаў апраўдвацца.
— Папершае, у мяне ні ўчора, ні заўчора ня было ані хвілінкі вольнага часу. Падругое, сёньня я ўжо канечна меўся пайсьці да вас. І патрэцяе, хіба ня ўсё роўна, ці я-б зайшоўся да вас, ці вы прышлі да мяне?..
Ніна зрабіла від, што злуецца.
— Я прышла да вас, таварыш Лясьніцкі, па справе, во што… Між іншага, я ведаю ўжо, чым кончылася ваша опэрацыя і рада за вас. Шкода толькі, што Воліч уцёк — ён яшчэ можа нам тут нашкодзіць.
Лясьніцкі моўчкі паціснуў плячмі. Ніна на хвіліну задумалася (стала раптам сур‘ёзная, нават хмурая) і потым зьвярнулася да Лясьніцкага ў сухавата-пасьпешным тоне:
— Во што, Лясьніцкі. Самае лепшае — пагаворым адразу аб справе. Я хачу бачыць Халіму. Я магла-б наладзіць гэта праз Андрэя, але мне чамусьці ня хочацца гаварыць з ім на гэтую тэму. Я рашыла зьвярнуцца да вас.
Лясьніцкі ў задуме прайшоўся па пакою.
— Я ўжо думаў аб тым, што вы захочаце з ім пабачыцца. Гэта, вядома, можна будзе наладзіць… Нават і сёньня… Але вось, Ніна, я-б хацеў пытаньне адно задаць вам… патаварыску… вядома, калі дазволіце…
Яна ў знак згоды кіўнула галавой. Лясьніцкі гаварыў далей:
— Мне неяк раз задавала такое пытаньне адна асоба — я скажу яе словамі: ці ўпэўнены вы, што ёсьць хоць маленькая патрэба ў гэтай сустрэчы?
Ніна адразу нібы здрыганулася, потым даверліва ўзьняла на Лясьніцкага адкрыты погляд глыбока-сур‘ёзных ціхіх вачэй.
— Вы добра зрабілі, што спыталі пра гэта. Вы мелі права пытаць, бо ў нас здаўна павялося быць шчырымі адзін перад адным…
Яна спынілася, быццам зьбіраючы думкі, адвяла погляд на сьветлы квадрат вакна. І загаварыла ціхім марудлівым голасам:
— Я сама многа аб гэтым думала… з самай той хвіліны, як даведалася, што яго арыштавалі. Толькі вось з поўгадзіны назад я канчаткова пастанавіла, што пайду да яго… Вы, Лясьніцкі, наўдачу, каб зразумелі мяне, бо вы мужчына, а тут якраз нешта спэцыфічна жаночае. Я ня люблю яго — гэта цьвёрда я разумею. Я нават ненавіджу яго, як свайго ворага… Я не таму іду, што чакаю нечага ад яго, што шукаю для сябе нейкага ўзвароту перажываньняў. Я іду… Слухайце, Лясьніцкі, ці траплялася вам, ідучы басанож, моцна, да сьлёз у вачох, ударыць нагу? Ці адчувалі вы тады незразумелую патрэбнасьць абярнуцца і зірнуць на тое, што дало вам гэтую боль?.. З такім прыблізна настроем я іду да яго… Я-ж так моцна аб яго ўдарылася. Я-ж любіла яго і радзіла была яго дзяцёнка… Мне трэба, Лясьніцкі, паглядзець на яго, я хачу паглядзець…
Лясьніцкі маўчаў. Ніну гэта дужа, відаць, турбавала — яна з трывожным чаканьнем лавіла яго халодна-раскіданы погляд. Потым загаварыла зноў — у нейкім адчайным цяжкім парываньні:
— Я магу не пайсьці Лясьніцкі… Скажэце мне, каб я не пайшла, і я не пайду. Растлумачце мне, што гэта дрэнна, што гэта выяўленьне слабасьці, што гэта пашкодзіць нашай справе… Растлумачце мне, Лясьніцкі, і я не пайду — мне самой спакайней тады будзе… Ну, гаварыце!
Лясьніцкі маўчаў. Ён ня ведаў, што сказаць. Ён сам не разумеў, чаму яму няпрыемна, што Ніна пойдзе к Халіму. Гэта было нешта зусім новае — нейкае новае і, мабыць, нядобрае пачуцьцё. Ён пачынаў ня любіць Халіму.
А Ніна глядзела на яго ў напружаным чаканьні. Ён ведаў, што Ніна яго паслухае, бо для яе цяпер будзе законам голас кожнага староньняга чалавека. У незразумелым узрушэньні ён прайшоўся разы са два па пакою. Потым перадолеў сябе, рашуча падышоў да Ніны і сказаў ёй:
— Вам можна пайсьці… Я наладжу гэта і сёньня ўвечары зайдуся за вамі…
У той самы дзень гадзіне а пятай спаўдня яны пайшлі туды, дзе зьмяшчаліся арыштаваныя бандыты. Усю дарогу Ніна з звычайнай жвавасьцю гаварыла аб розных староньніх рэчах — у яе ня прыметна было ніякага хваляваньня, быццам ішла яна куды-небудзь па зусім дробнай і звычайнай справе. Адно было падазрона, што ўжо занадта многа яна гаварыла — не маўчала ніводнай хвіліны. Мабыць гэтай бясконцай гутаркай старалася яна разьвеяць сваё душэўнае ўзрушэньне.
Іх увялі ў пусты цямнявы пакой (вокны з жалезнымі кратамі пад самай стольлю), пасадзілі на адзіную драўляную лаўку і сказалі чакаць. Як вышлі праваднічыя, Лясьніцкі ўстаў і сабраўся ісьці.
— Я пачакаю вас там, на дварэ.
Але Ніна рашуча спыніла яго.
— Будзьце тут, Лясьніцкі. Я хачу бачыцца і гаварыць з ім пры вас.
Лясьніцкі астаўся. Хвілін праз пяць вывелі Халіму. Ён быў чорны, і страшны — нос яго асабліва нязграбна і дзіка вылучаўся на твары, а ў вачох гарэў хваравіты ліхаманкавы агонь. Як убачыў Лясьніцкага і Ніну, ён памкнуўся быў усьміхнуцца, але замест усьмешкі вышла ў яго нейкая дражліва-едкая грымаса. Наогул гэта грымаса цяпер вельмі часта ўсплывала на яго твар.
Ніна запрасіла яго сесьці на лаўку і, калі ён адмовіўся, настойліва паўтарыла сваё запрашаньне.
— Мне цяжка так з табой гаварыць, калі ты будзеш стаяць.
Халіма сеў. Ён сеў неяк бокам да Ніны, не глядзеў на яе, упяў у дальні куток свой цяжкі неўвароткі погляд. Ён першы пачаў гаварыць — запытаў нездаволена, груба:
— Чаго прышла?
— Прышла паглядзець на свайго першага мужа.
— А другіх у цябе многа было?
Ніна на момант замоўкла, уражаная яго грубасьцю. А тады сказала яму з ціхім дакорам:
— Ты хочаш мяне зьневажаць? Гэта — самае лёгкае. Я чакала, што ты возьмеш больш трудны і… больш сумленны напрамак…
Халіму гэта, відаць, троху дадзела. Ён сказаў ужо больш лагодна і мякка:
— Калі хочаш, дык давай пагутарым… Ты пытайся, што табе трэба…
Ніна памаўчала з хвіліну і потым запытала з ледзь чутным болем і ласкай у голасе:
— Скажы, Халіма, калі ты стаў нашым ворагам?
Халіма нездаволена паморшчыўся.
— У яго запытай (кінуў на Лясьніцкага) — ён табе скажа. Я яму ўсё расказаў…
Тады хвіліны дзьве, а мо‘ й больш, маўчалі. Халіма нецярпліва затурбаваў:
— Ну, што яшчэ?
— Яшчэ… Што яшчэ… Ага… Мне, вось, цяжка пытацца ў цябе — ня пэўна я ў тваёй шчырасьці. Калі хочаш, скажы — гэта будзе апошняе запытаньне: ці любіў ты мяне калі-небудзь, ці было тады паміж нас шчырае нешта, сапраўднае?..
Халіма перш панура маўчаў, потым адказаў запытаньнем:
— Дзяцёнак жыве?
Ніна ажывілася.
— А ці любіў-бы ты яго, каб ён жыў?
— Я-б з радасьцю яго задушыў… каб ня жыў без мяне ня стаў такім… паслухмяненькім…
Ніна сказала іронічна і рэзка:
— Ня прыдзецца турбавацца… Сын наш памёр… Я ахвяравала яго на рэволюцыю…
Пры апошніх словах Халіма неяк сударгава ўсхапіўся, зірнуў на Ніну адкрытымі трывожнымі вачмі, хацеў, мабыць, прасіць тлумачэньняў, але зараз-жа зноў увабраўся ў сябе, зноў стуліўся ў сваёй панурай хмурасьці.
— Ну, больш нічога?
— Ты не адкажаш на маё запытаньне?
Халіма маўчаў. Тады Ніна загаварыла ў нейкай напружанай пасьпешнасьці, быццам баялася, каб не пайшоў ён, не даслухаўшы гэтага самага важнага, што яна зьберагла на канчатак.
— Вось яшчэ што. Я гэта скажу табе абавязкова, я даўно хацела, каб ты гэта ведаў… Я можа і прышла сюды толькі для гэтага… Я хацела сказаць, што я цябе ненавіджу. Ты вораг мой, ты мне агідны, брыдкі… Я ненавіджу цябе з самаго таго дня, як ты першы раз зрадзіў нам… Я каюся — чуеш? — я каюся, што была тваёй жонкай, я лічу гэта за ганьбу сваю — ты мяне апаганіў… Каб жыў наш сын, я-б яго прыўчыла ненавідзець цябе — яму-б імя тваё было сымбалем усяго брыдкага, паскуднага… Во што… Во што я хацела сказаць… Цяпер усё… Больш нічога… ідзі…
Халіма з момант сядзеў яшчэ, цяжка схіліўшы галаву, потым грамоздна падняўся і моўчкі пасунуўся на сваё месца. Лясьніцкі і Ніна вышлі на вуліцу.
На дварэ быў вясёлы празрысты марозік — ён чыста высушыў вуліцу і пасыпаў сям-там сухую белую шэрань. На захадзе бліскуча мёрзла ірдзяная паласа — сьлед зайшоўшага ў восенскім холадзе сонца. Хацелася глыбока-глыбока набраць у грудзі паветра і пайсьці ў сьцюдзёную даль — паглядзець, як мерзьне тая ірдзяная паласа.
Ніна сказала, што ёй ня хочацца ў хату, і яны пайшлі ў той бок, дзе канчаецца горад, завярнулі на звонкі, прыбраны марозікам, шлях і вышлі ў сіняе поле. Яны ішлі моўчкі. Пасьля таго, што адбылося там, неяк страшна было пачынаць размову. Але не цяжарыла гэта маўчаньне, бо калі так чыста ўвосень памірае сьцюдзёнае сонца — прыемна тады і салодка маўчаць. Яны ішлі так, пакуль не зайшлі ў невялічкі — з кволых і сьціпных бярозак — лясок, а тады заўважылі, што на захадзе замест ірдзянае паласы застыгнуў ужо ледзяны пэрлямутр, а на шлях насунуліся змрочныя і сярдзітыя цені падарожных дрэў. Ніна сказала рупліва і ласкава:
— Вернемся ўжо, Лясьніцкі. Нам прайсьці трэба ня менш, як тры вярсты…
І з гэтага пачалася іхная гутарка. Гавана яны аб розным глупстве (прырода там, восень, вёска, Дняпро) і старанна ўнікалі ўспамінаць пра Халіму. Але мусіць думалі ўсё-ткі аб ім, бо, як увайшлі ў горад, неяк мімаволі і раптам пра яго загаварылі, Ніна — спакойная і бадзёрая — нечакана адкрыла:
А ведаеце што, Лясьніцкі… Я-ткі там пад сьвежым уражаньнем залішне многа нагаварыла патэтычнага, гарачага… Мне проста шкода яго… Я гляджу цяпер на яго, як на хворага, як на калеку… Ён і сапраўды калека. Гэта толькі з першага погляду здаецца, што ў ім — суцэльнасьць нейкая, сіла… Паламаны ён чалавек, згублены для жыцьця… А я-ж, Лясьніцкі, баялася… Я не казала вам, а баялася… Я ня была ўпэўнена ў сваёй сіле, я баялася, што ён зломіць мяне — жаласьцю ці яшчэ чым… нашым, бабскім… Я ня была яшчэ ўпэўнена, што ня люблю яго… А цяпер я — вольная, зусім ўжо вольная…
Потым яна гаварыла яшчэ ў нейкім жахлівым задзіўленьні:
— Страшна як глядзець, калі чалавек сваё месца траціць… Гэта — самае горшае, Тут — канец чалавеку… Будзе біцца, кідацца, а ўсё роўна загіне, як адарваны ад дрэва сук…
Яны прышлі ў горад блізка а дзесятай гадзіне. Ім абодвым дужа не хацелася цяпер разыходзіцца — цяжка было несьці ў самоту прыкрыя ўражаньні гэтага дня. Таму Лясьніцкі з асаблівай ахвотай згадзіўся перабыць вечар у Ніны.
Андрэй з Макрынай пайшлі на нейкую вечарынку, і ячы асталіся ў хаце адны. Яны выбралі сабе прытульны куточак і завялі глыбока-шчырую гутарку, пачалі адзін аднаму „спавядацца“. У гэты вечар Лясьніцкі першы раз адкрыў Ніне ўсе свае таямніцы — расказаў ёй усё, што ўпотайку перажыў за гэтыя бурлівыя гады і што старанна хаваў дасюль ад погляду староньняга чалавека.
Праз тыдзень пасьля гэтага па прыгавару рэволюцыйнага трыбуналу быў расстрэлен Халіма. А на другі дзень (дзіўнае супаданьне) якраз адбылося тое жудаснае здарэньне, якое выклікала ў горадзе цэлую віхуру гутарак і разважаньняў: адначасна кончылі самагубствам, выпіўшы з аднае чаркі раствор цыяністага калія, Карл Іванавіч Шэмпель і яго пляменьніца Раіса. На стале ў іх знайшлі кароткую ляконічную запіску:
„У нашай сьмерці вінаваты мы самі“.
А пры далейшым дасьледаваньні гэтае справы была знойдзена ў маленькай касьцяной скрыначцы другая запіска, напісаная няцьвёрдай рукой Раісы і адрасаваная яе бацьку. Вось зьмест гэтае запіскі:
„Даражэнькі тата!
Мне цяжка паміраць, ведаючы, што я пакідаю цябе зусім аднаго ў такую страшную пару. Але адно пагаджае мяне з гэтай балючай думкай — гэта тое, што я пры сваім поўным бясьсільлі, пры сваёй фізычнай і духоўнай хваробе ўсё роўна не магла-б нічым дапамагчы табе. Так, даражэнькі тата, я страшэнна хворая, атручаная, паламаная. Мне сорамна пісаць табе, бо я адчуваю сябе глыбока вінаватай перад табой: я ні разу не зьвярнулася да цябе, як да бацькі, каб расказаць табе сваю трагэдыю і папрасіць дапамогі. Ты й ня ведаў зусім, што поплеч з табой гіне твая дачка, памірае павольнай і ад гэтага асабліва жудаснай сьмерцю.
Я цяпер скажу табе ўсё-чыста, бо перад сьмерцю не выпадае хавацца… Я кахала свайго роднага дзядзьку — кахала нейкім дзікім, страшэнным каханьнем. Гэта й было прычынай маёй пагібелі. Але ён, тата, не вінават, ён рабіў сумленна і шчыра. Ён сам перасьцярог быў мяне, што ў яго гэта страшная хвароба. Я сьвядома пайшла на пагібель, я знайшла асаблівую дзікую слодыч у тым, каб ахвяраваць для каханьня сваё жыцьцё… Я ведала тады, што загіну, і ў нейкім шалёным пале кінулася ў бяздоньне. За гэты салодкі боль, за бязьмежна-вострае адчуваньне самаахвярнасьці я заплаціла жыцьцём.
Татачка, даражэнькі! Даруй мне, што я ўсё гэта хавала ад цябе. Але-ж нашто было яшчэ й табе псаваць жыцьцё? Досыць аднаго… Я спрабавала лячыцца, але потым кінула, бо для таго, каб вылечыцца, трэба было або разыйсьціся з ім, або разам з ім лячыцца. Разыйсьціся я не магла, бо ён заняў занадта вялікае месца ў маім жыцьці — я толькі ім і жыла. А яму лячыцца… ён казаў, што ўжо позна…
І вось мы дадай да нашай мяжы. Можа, каб ня было гэтае завірухі, мы і жылі-б яшчэ, дажывалі. Можа гэта прысьпешыла наш канец. Ён цяпер хаваецца, яго шукаюць, каб зьнішчыць, каб пазбыцца ад лішняга ворага. І знойдуць, абавязкова знойдуць… Дык лепш не чакаць… лепш мы самі…
Калі табе перададуць гэты ліст, я ўжо буду закапана недзе на грамадзкіх могілках. Ты магілы мае ня шукай… І ня злуй, даражэнькі татачка, на сваю дрэнную дачку… На яго таксама ня злуй… ён не вінават — я сама паміраю, па сваёй волі… Гэта мая апошняя радасьць — памерці з ім разам. Дык ня злуй, тата… Даруй нам абодвым. Бывай…“.
БАТАЛЬЁН зноў перакідалі на новае месца. Лясьніцкі выехаў з гораду за тры дні да агульнай адпраўкі, каб скарыстаць зручны выпадак і заехаць к сабе на вёску. Ён ня быў там аж з вясны 1918 году, і цяпер нейкая непераможная сіла цягнула яго хоць на момант адзін залучыць у родныя мясьціны.
У той час чыгункі, з сваёй напорна-пасьпешнай, заблытанай куламесай, сабралі былі на сабе ў асабліва згушчанай форме нэрвовае напружаньне эпохі. Акунуўшыся ў гэту стракатую куламесу людзей, мяшкоў, вінтовак, спрэчак, лаянкі, крыку, Лясьніцкі пачуў добра знаёмы вольна-ўзьняты настрой, які прыемна казытаў нутро бадзёрымі ўзмывамі, які абуджаў шчымліва-радаснае імкненьне да руху, да сьмелага поступу ў нейкую востра-сьвежую далячынь. Лясьніцкаму давала вялікую ўцеху думка аб тым, што ў гэтай заблытанай мітусьні, у гэтай людзкой завірусе ён бачыць і адчувае глыбока захаваны сэнс, нявідны, але цьвёрды жорсткі парадак. Гэта было падобна на тое, як шахматны гулец бачыць сэнс і парадак там, дзе з погляду ўсяго толькі — хаотычнае бязладзьдзе фігур.
Сумятня чыгункі захінула ад Лясьніцкага густым туманам ўсё, што перажыў ён у горадзе, і ўспаміны аб гэтых, поўных трывожнага хваляваньня днях былі зусім цьмяныя нявыразныя. Толькі ў поўнай яскравасьці яшчэ стаяла ўваччу карціна ад‘езду.
Яго праводзілі на вакзал Андрэй, Макрына і Ніна. Гэта нагадала Лясьніцкаму той момант, калі яны ў апошні раз ехалі са школы з Халімам і Славіным. Тады ня было толькі Макрыны. Андрэй і цяпер, як тады, мякка ўсьміхаўся сваёй загадкава-тонкай усьмешкай, Макрына пяшчотна тулілася да Андрэя, а Ніна… хто яе ведае, можа гэта здалося Лясьніцкаму, а можа й сапраўды яе шэрыя вочы весела і хітравата блішчэлі нечым недаказаным, сьветлым.
Лясьніцкі там, на вакзале, адвёў быў у бок Андрэя і, троху засароміўшыся, спытаў у яго.
— Скажы мне… цяпер-жа ўсё роўна… што ў вас было з гэтай… Янавай? Помніш, вы неяк сустрэліся там… на станцыі… А потым ты засьцерагаў мне… помніш?..
Андрэй засьмяяўся.
— Помню, а як-жа… Глупства… Я потым думаў аб гэтым, хацеў расказаць табе, але проста забыўся… Ну, ведаеш… бываюць часамі такія выпадкі… Адным словам — мы з ёй адзін час сустракаліся ў доктара па вэнэрычных хваробах… Што да мяне, дык тут было проста непаразуменьне: нехта сказаў мне, што мой бацька ў маладосьці хварэў на пранцы — я спалохаўся і пабег да доктара… Я быў там разы са тры і кожны раз бачыў яе… Вось і ўсё…
Гэтыя Андрэевы словы разьвеялі апошнія цені таго глухога неўразуменьня, якое некалі балюча гняло Лясьніцкага і якое было злучана з асобай Раісы.
Прыехаў Лясьніцкі на сваю станцыю а першай гадзіне спаўдня. Са станцыі, як за-звычай, прышлося ісьці пехатой. Але ён быў нават здаволен гэтым, бо хацелася як найбольш паўзірацца на знаёмыя мясьціны, абудзіць у сабе адгалоскі тых далёкіх падзей і настрояў, якія злучаны з імі. Ідучы, ён бясконца пераносіўся думкамі ў мінулае — і вобразы гэтага мінулага паўставалі ў нейкай прыгожай вабнасьці, давалі шчымліва-салодкую ўцеху.
… Вось тут іх некалі чакала Макрына, як ішлі яны з Андрэем на станцыю… Тут ляжаў ён, убіўшыся ў кусьце, перажываў гарачыя хвіліны свайго душэўнага мятушэньня… Вось тут Андрэй, як таемны вяшчун, гаварыў яму аб набліжэньні вялікага страшнога пажару… А вось і луг, праз які яны ішлі тады ў самы разгар касавіцы (сонца, краскі, чырканьне кос, верашчаньне скачкоў, плакучыя чайкі, срабрыстыя жаўранкі)… За лугам — сівы, старэнькі Дняпро…
Перавазіў той самы крывы карыкатурны Саўка — ён яшчэ больш пакарабаціўся, яшчэ больш стаў падобны на чорны дняпроўскі корч. Ён не пазнаў Лясьніцкага і глядзеў на яго з сьцеражліва-халоднай пачцівасьцю. Лясьніцкі весела крыкнуў яму:
— Дзядуля! Ці-ж вы ўнука свайго не пазналі?
Стары здрыгануўся, настарожана прыгледзіўся да Лясьніцкага, потым неяк недалужна схапіўся за парэнджу, схіліў галаву, зморшчыўся ўвесь і засіпеў. А ці гэта плакаў ён, ці сьмяяўся — было невядома. Загаварыў-жа ён мабыць не раней, як хвіліны праз тры, дый то нельга было разабраць ці ён пытаецца што, ці выказвае радасьць сваю, ці хоча штонебудзь ужо расказаць. Лясьніцкі наўдагад пачаў адказваць, адкуль і як ён прыехаў, ці доўга меціць прабыць тут і г. д.
Як ужо выехалі на сярэдзіну Дняпра (у вадзе халодна і чыста адбілася яснасьць празрыстае восені), Лясьніцкі раптам успомніў пра тую дзіўную казку, якую некалі расказаў яму дзед тут, на пароме. Ён захацеў напамянуць пра яе і запытаць у дзеда, ці вышла так, як гаворыцца ў казцы. Дзед спачатку нічога не разумеў, потым, успомніўшы пра казку, захлібнуўся сваім сіпучым сьмехам і, нарэшце, уцяміў, пра што ў яго пытаецца Лясьніцкі. Тады зморшчыў твар у хітра-таемную міну і адказаў:
— Хто-ж яго, дзетка… Вось замяшалі, забаўталі… добрую куламесу паднялі… А што сьпячэцца — яшчэ мы ня ведаем… Так… Ня будзем вартцекі казаць… Прыгледзімся, прыслухаемся…
Памаўчаў троху і, саромліва засьмяяўшыся (дзіўна яму, што пра тую казку гутарка йдзе), дадаў:
— Яшчэ, чуваць, ганяюцца за Іванькавай дудкай, яшчэ зьвіняць аружжам, страляюць… А там — хто-ж яго ведае, дзетка, што будзе…
Калі Лясьніцкі сышоў з парома і падаўся далей, на вёску, ён, азірнуўшыся неяк, заўважыў, што стары Саўка старанна клыпае сьледам за ім. Лясьніцкі запытаў у яго:
— Куды вы, дзядуля, сабраліся?
Стары неяк тупа, ураз спыніўся, падумаў троху і, зморшчыўшыся ў сваёй звычайнай усьмешцы, адказаў:
— А вось пайду паслухаю, што маладзейшыя будуць гаварыць… Цябе-ж гады-на-ўрады пабачыш…
А паром?
— Ат, нехта перавязе…
Яны пайшлі разам. Як увайшлі ў вёску, Саўка адстаў — зайшоўся за нечым у сваю хацёнку — і Лясьніцкі пайшоў да хаты адзін. Яго не пазнавалі — гэта відаць было па тых напружана-цікавых і сур‘ёзных поглядах, якія кідалі ў яго з вакон. Лясьніцкі рад быў, што яго не пазнаюць, бо лягчэй і сьмялей так было прайсьці цераз вёску.
Дома яго тож не адразу пазналі, Пётры ня было — тойбы напэўна пазнаў. А бацька дык перш з спакойнай цікавасьцю адказаў на прывітаньне, потым неяк скосу пачаў прыглядацца, і толькі тады, як Лясьніцкі ня вытрымаў і засьмяяўся, — толькі тады пачалася сумятня радаснае сустрэчы. Быццам спэцыяльна запрошаныя, зараз-жа зьявіліся і матка з Пётрам — матка пачала плакаць у качарэжніку, а Пётра нясьмела мацаў на поясе ў брата наган. Бацька спакойна і дабрадушна перабіраў бесканцовы ланцуг меркаваньняў, па якіх усё выходзіла, што сын зрабіў надзвычайна добра, прыехаўшы ўдвор. А калі Лясьніцкі зазначыў, што прыехаў толькі на два дні, бацька змоўк і ў замяшаньні ня ведаў, што далей гаварыць. Яго падмяніла матка — яна, плачучы, пачала наракаць на ліхую вайну, што не дае спакойна пажыць „дзяцёнку“ ў роднай хаце. Бацька пастаяў троху ў раздум‘і, і раптам з нейкай рашучай злосьцю спыніў старую:
— Ціху ты! Завяла ўжо сваю музыку… Ня чулі, падумаеш…
І з разважнай сур‘ёзнасьцю запытаў у сына:
— Значыцца, зноў у войска?
— У войска.
Стары аб нечым задумаўся…
— Так… Хто яго ведае… яно й войска можа патрэбна… Зямлі вось троху забралі ў паноў… Зямлю, глядзі што, прыдзецца бараніць — наўдачу, каб так яны супакоіліся… га? Як там?.. Што там чуваць у вас?
Лясьніцкі пачаў тлумачыць бацьку, дзе і што „чуваць“, але не давялося задоўжыцца гутарцы. Не пасьпеў ён яшчэ й перакусіць з дарогі, як пачаў зьбірацца народ (ужо ўся вёска ведала, што ён прыехаў) — прышоў дзядзька Лявон, прыкандыбаў бязногі Аксэнта (старшыня сельсавету), дзед Саўка прыпоўз, і многа каго. Лясьніцкі шукаў вачмі яшчэ аднаго — былога дэзэртыра Рыгора, але яго ўсё ня было. Нарэшце ён запытаў у Аксэнты і той растлумачыў, што Рыгор ужо два гады, як пайшоў самахоць у Чырвоную гвардыю і што з таго часу аб ім вёска нічога ня чула — мабыць загінуў дзе-небудзь. Лясьніцкі ўявіў Рыгора — яго рыжанькі, рэзкі, з саркастычнай усьмешкай твар, яго вечнае хаплівазлоснае ўзрушэньне. Чамусьці шкода стала, што не пазнаў ён, як сьлед, гэтага чалавека.
У Лясьніцкага ў хаце разгарнулася цэлая сходка. Дайшло да таго, што прышлося Аксэнту праявіць увесь свой організацыйны талент, каб навесьці сякі-такі парадак. Лясьніцкага засыпалі градам запытаньняў і спрэчак, ад яго з нейкім настойным правам патрабавалі адказаў і тлумачэньняў, і, трэба сказаць, яму верылі. Ён стараўся гаварыць і расказваць ня тое, што чуў дзе-небудзь або вычытаў у кнігах — ён выкладаў тое, што сам перажыў, аб чым перабалеў сваім сэрцам. Мабыць, затым і расла паміж ім і сялянамі блізкасьць, мабыць, затым яны яму й верылі. А Лясьніцкі чуў гэтую прыязную блізкасьць сялян, і ад гэтага поўніўся радасна-сьвежай энэргіяй і думаў з уцехай, што цяпер няма і сьледу калішняй чорнай варожасьці, што цяпер ён свой тут, родны для ўсіх.
Гэтая гутарка цягнулася мусіць добрых гадзіны са тры. А потым Лясьніцкі доўга яшчэ гаманіў з Аксэнтам — той апавядаў яму пра розныя тутэйшыя справы. Аксэнта так сказаў пра сялян:
— Яны вераць, сяляне, — дармо што брэшуць… У іх ёсьць застава — зямля. Зямля, брат, для мужыка — аснова… А цяпер цяжкавата — дык-жа ня дурні яны, ведаюць, што не заўсёды так будзе, што й зусім добрыя часы надыйдуць… А пабрахаць — гэта яны ахвоча…
Надвячоркам хадзіў Лясьніцкі на бераг Дняпра — адпачыць хацеў ды на самоце сабраць да ладу сьвежыя думкі і ўражаньні.
Шапацелі чырвоным сваім лістападам асілкі-дубы, снавалі навокал урачыстую ціхасьць. У лісьці іх грэлася халоднае вячэрняе сонца, і лісьце палала ў радаснай ветласьці, і здавалася, што гэта ня золата сьмерці, а кроў жыцьця, што асілкі-дубы жывуць новай чырвонай вясной.
Лясьніцкі сеў над высокаю кручай. Дняпро перад ім разаслаў бліскуча-барвістую гладзь, якая пышна гарэла вясёлкавым рознацьветам. Там, дзе тонула ў Дняпры вячэрняе сонца, там яскрава гарэла гарачая кроў, а чым далей ад сонца, тым больш было хваравітае бледасьці й сіні, пакуль зусім не чарнеў Дняпро глухой вароненай стальлю. А за Дняпром на голым і чыстым лузе хадзілі коні — бліскучыя цацкі — і з тлумным гоманам пераляталі гракі. Там было многа прастору і многа прывабнай далёкасьці.
Дзіўны настрой апаў на Лясьніцкага. На душы і ў сэрцы стала цудоўная яснасьць, як і ў гэтым чыстым восенскім вечары. І ў яснасьці той выразна адзначыўся кожны рух, кожны момант былога й сучаснага — стала так, быццам ён глядзеў у нейкую дзіўна-празрыстую глыбіню і бачыў у ёй сваё ўласнае жыцьцё — яго буйныя ўсплёскі і дробныя, ледзь прыметныя пералівы. Тады Лясьніцкі цалкам углыбіўся ў сябе, сабраў усю ўвагу і азірнуў стракатую чараду сваіх мінулых гадоў. І ўбачыў ён, як паслаліся там пераблытанай сеткай глухія сьцежкі-дарожкі, перапляліся пераплётам заклятым — няма ў іх, здаецца, ні канца, ні пачатку, і невядома, як разблытаць мудроны іх вузел, як раскрыць іх зачараваны круг. Па гэтых сьцежках блукаў ён і з гэтых сьцежак вышаў на роўны, шырокі шлях. На гэтым шляху многа злавеснае, чорнае небясьпекі, але ісьці па ім радасна, бо не сваёй ідзеш недалужнай сілай, а сілай дружнае грамады вялікага колектыву.
Лясьніцкі сядзеў, углыблёны ў сябе, і думаў — перабіраў драбніцы жыцьця свайго, правяраў яго няпэўны блытаны поступ. Калі-ж апаў на зямлю ліпучы вячэрні змрок і Дняпро хмура прытоіўся ў чорнай бяздоннай процьме, калі з вёскі нейкім выпадкам даляцеў сюды абрывак задорнага дзявочага сьмёху, — тады ў нутро к Лясьніцкаму аднекуль уліўся ціхі шчымлівы смутак, абудзіў чараду нявыразна-прыгожых вобразаў. Тады мякка запаліўся ў сэрцы агоньчык ружовае ласкі і замігцеў палахлівым сьвятлом салодкіх імкненьняў.
Гэты незразумелы смутак не пакідаў Лясьніцкага праз увесь той вечар. Мабыць, ён і зьявіўся прычынай таго, што Лясьніцкі да поўначы сядзеў за сталом і пісаў нешта пры цьмяным сьвятле маленькай газовачкі. Напісаўшы, ён уважна перачытваў, задумляўся на момант, моршчыўся, ірваў сьпісаную паперку і браўся пісаць нанова. Толькі тады, як ужо больш не асталося паперы, ён спыніў гэтую працу і стаў залепліваць у канвэрт апошнюю сьпісаную паперку.
Вось што было ў ёй напісана:
Дарагі таварыш Ніна!
Неяк дужа нядобра, што мне прыходзіцца пісаць Вам пра гэта, а не гаварыць. Вінават тут выключна сёньнешні дзень, які я правёў у сваёй роднай вёсцы. Гэты дзень даў мне нямала радасьці. Мяне сяляне дужа добра сустрэлі і верылі мне. Я гаварыў з імі гадзіны тры. Мне гэтыя адносіны асабліва прыемны таму, што (помніце, я апавядаў Вам?) паміж мной і вёскай была такая дзіка-глухая сьцяна варожасьці. А цяпер я ўжо свой тут, зусім свой… Адылі гэта ня мае непасрэднага дачыненьня да таго, аб чым я пішу Вам. Сёньня надвячоркам я хадзіў на Дняпро. У мяне быў нейкі дзіўны настрой — мне выразна ўяўлялася ўсё жыцьцё маё, я разглядаў яго так, быццам стаяла яно ў мяне на далоні. Я азіраўся назад і бачыў там многа блытанага, цёмнага. А наперадзе мне ўяўляўся роўны, шырокі шлях, па якому так лёгка і радасна йсьці. Я ўяўляў сабе гэта, і мне было добра так, лёгка, здавалася, што ў жыцьці маім усё цяпер, як мае быць. А потым нейкі раптоўны смутак напамянуў мне, што яшчэ чагось не стае. Я ня ведаю, можа гэта ад вёскі, ад прыгожага ціхага вечару… Тады я ўспомніў, што калі Вы праводзілі мяне на вакзал, дык у Вашых шэрых любых вачох („любых“ старанна замазана) гарэла напамінаньне аб нечым недаказаным і патрэбным. Можа я памыліўся? Яшчэ вось што, Ніна. Часамі трэба ў жыцьці блізкі таварыш — бліжэйшы за іншых, зусім блізкі, родны, любімы… Вось гэта мусіць па ім і смутак быў у мяне… Вы прымецілі, Ніна, што паступова ў нас з Вамі завязалася шчырая таварыская блізкасьць? Гэтая блізкасьць і дае мне права гаварыць Вам аб гэтым усім. Можна было-б і маўчаць пакуль-што, пагаварыць пры сустрэчы, але вінават у гэтым сёньнешні дзень… ды яшчэ Вашы шэрыя вочы… там, на вакзале… Таму я й пішу Вам адсюль і прапаную дагаварыцца аб тым, каб нашай дружбе і блізкасьці надаць больш пэўныя і сталыя формы… У нас наперадзе дужа многа барацьбы і працы — мо‘ прыдзецца і абшаснуцца часамі… Сапраўды, Ніна, будзе нам куды лепш, калі мы пойдзем разам удвух і будзем адзін аднаго падтрымліваць… Як вы думаеце?..
Напішэце мне на адрас батальёну.
Ваш В. Лясьніцкі“.
Заляпіўшы канвэрт, Лясьніцкі яшчэ сядзеў колькі хвілін у глыбокай задуме. Патым устаў і, ідучы спаць, заспакоена прашаптаў:
— Так будзе лягчэй і мне і ёй…
(Канец)