Сьлёзы Тубі (1930)/Нязвычайная прынада

← Сьлёзы Тубі

Нязвычайная прынада Апавяданьне Аўтар: Янка Маўр 1930 год

У цясьніне →

Іншыя публікацыі гэтага твора: Незвычайная прынада.

Прапануем да спампаваньня!

НЯЗВЫЧАЙНАЯ ПРЫНАДА

Маці падышла да круглага бамбукавага кошыка, аблепленага з абодвух бакоў гноем, глянула туды і сэрца яе сьціснулася: тамака заставалася толькі жмені са дзьве рысу. Хоць яна гэта і раней ведала, але, калі прышлося яго браць, яна зноў, яшчэ з большай сілай, адчула гора.

— Рыс ужо ўвесь, — сказала яна бацьку.

Той сядзеў на скрынцы, глядзеў на гліняную падлогу, утырканую каменчыкамі, і, відаць, думаў невясёлую думу. Ён даўно ўжо чакаў гэтага моманту, даўно ўжо думаў, як дацягнуць да ўраджаю, але пакуль — што нічога ня прыдумаў. Суседняму гандляру, арабу Гаміду, ён і так ужо запазычыўся пад гэты ўраджай. Цяпер ужо нічога ня дасьць.

Але ня ў гэтым яшчэ галоўная бяда. Бяда ў тым, што і ўраджаю ніякага можа ня быць. Вось ужо месяц, як мусоны^[1] ня прынесьлі ані кроплі дажджу, — і ўсё гіне пад палючым індыйскім сонцам. Нават травы няма і вол ледзь падтрымліваецца лісьцем з дрэў.

Перад жыхарствам ужо лунае жудасная здань голаду, які абавязкова вядзе за сабой і чуму. А гэтыя два сябры часта ў працягу некалькіх тыдняў уносяць столькі народу, колькі ёсьць ва ўсёй іншай дзяржаве, як Бэльгія, Норвэгія і шмат іншых.

Асан вышаў на дзядзінец, падышоў пад страху, чамусьці пакратаў свой „плуг“ — корч з двума канцамі, карацейшым (лямех) і даўжэйшым (аглабля), зірнуў на барану з гальля, пагладзіў па шыі свайго вала. Калі дадаць да гэтага хату, абы як складзеную з каменьня, з земляной стольлю, бяз даху, — дык гэта і будзе ўся гаспадарка Асана. А поле? Лепш аб ім і не казаць. Гэты камяністы кавалачак у нас і за зямлю ня лічыўся-б.

Адна надзея толькі на „сад“, які складаўся з двух мангавых дрэў ды аднаго так званага „гарбузнага“ дрэва. На іх яшчэ было некалькі пладоў. Ды „гарод“ пад імі меў некалькі бабоў ды засохшых гуркоў. Але ўсё гэта было нібы прысуджанае на сьмерць, блядое ад пылу.

І ўся вёска была нібы засуджанай. Паўголыя людзі ў штанох і цюрбанох^[2] ледзь рухаліся па сонцапёку ды пазіралі на неба, прагнучы дажджу.

— Можа-б яшчэ раз спрабаваў ты знайсьці працу на плянтацыі, — параіла жонка, вышаўшы на двор.

— Дзе там, — безнадзейна матнуў рукой Асан, але на кожны выпадак парашыў пайсьці.

Тут ён заўважыў, што на самым версе мангавага дрэва сядзіць яго дзесяцігадовы сын Сідры.

— Ты чаго гэта туды ўзьлез? — крыкнуў бацька. — Астатнія плады нішчыць? Ці ты ня ведаеш, што іх трэба берагчы? Як табе ня сорамна? І тваім сёстрам, і бацьком патрэбна, а ты хочаш адзін іх зьесьці. Зараз-жа злазь!

— Не, я ня рву, я толькі так, паглядзець, — апраўдваўся сын, злазячы ўніз.

Асан накіраваўся да бавоўнавай плянтацыі містэра Гопкінса. Ісьці трэба было кілёмэтраў з восем. Усё навокал напамінала пра няшчасьце, усюды пажоўклая трава, пабялеўшыя дрэвы. Па дарозе было яшчэ некалькі вёсак, дзе таксама жылі галодныя людзі, якія таксама жадалі заробку, як і Асан. Дзе ім усім знайсьці яго? Асан добра гэта разумеў, але ішоў, абы ісьці, абы супакоіць сябе, што ён нешта робіць для свайго ратунку. Вось направа ад дарогі сярод гаю ўздымаецца „Вежа Маўчаньня“. Асан зірнуў і ўздрыгануўся. Колькі разоў ён хадзіў тутака, але неяк не зварачаў на яе ўвагі; цяпер-жа мільганула думка:

— Можа хутка прыдзецца трапіць туды?

І ён прыпомніў, як 15 год назад быў голад і чума, як людзі валяліся па вуліцах, дарогах, як усе хаты былі поўныя мерцьвякоў, як людзі ў белых балахонах зьбіралі іх, бы дровы, і адвазілі ў „Вежу Маўчаньня“. Там іх распраналі і клалі ў рады. А ў паветры насіліся хмары вараньня; яны чакалі сваёй „законнай“ здабычы, бо мерцьвякі клаліся спэцыяльна для іх.

Вось і цяпер некалькі груганоў чакаюць не дачакаюцца, пакуль голад і чума дадуць ім баль.

Пачаліся і плянтацыі. Але ім нішто не пагражае: сярод поля равы з вадой, якую наганяюць сюды машыны:

— Во, каб і на вясковых палёх таксама зрабіць! — з зайздрасьцю падумаў Асан.

На плянтацыі працавала шмат шчасьліўцаў за некалькі капеек у дзень.

— Куды тутака яшчэ совацца? — зноў падумаў Асан, але ўсё-ж такі пашоў далей. Ля маёнткавай брамы ён знайшоў некалькі такіх, як ён сам.

— Ну, што? І ты прышоў шукаць працы? — запыталіся яны ў яго.

— Не, — адказаў Асан, — я так сабе, па іншай справе.

— Можа сына прышоў прапанаваць? Ты, здаецца, маеш хлопчыка? — сказаў адзін мужчына.

Асан недаўменна паглядзеў на яго.

— Эх, шкада, што ня маю! — адазваўся другі: — заробак добры і лёгкі.

— Што такое вы кажаце? Не разумею, — прамовіў Асан.

— Ня чуў? — запытаўся адзін з рабочых: — вось зірні, — і ён паказаў на газэту, прылепленую да сьцяны.

— Я ня ўмею чытаць.

— Ну, дык я прачытаю, — сказаў адзін з рабочых, і прачытаў наступнае:

„Патрабуюцца здаровыя, кормныя дзеці для прынады пры паляваньні на кракадзілаў. Будуць зьвернуты ў цэласьці“^[3].

Спачатку Асан усёроўна ня мог уцяміць, у чым тут справа. А калі яму растлумачылі, дык ён проста плюнуў ды пашоў назад. Але пакуль ён ішоў дадому, ён пачаў разважаць аб гэтым і мала-па-малу справа пачала здавацца яму не такой ужо бяссэнснай, як на першы погляд.

Па-першае, кожны паляўнічы і сам заўсёды рызыкуе сваім жыцьцём; аднак-жа ўсе, у тым ліку і сам Асан, не адмовіліся-б, калі-б здарыўся добры выпадак, Значыцца, яго сын будзе рызыкаваць ня болей за кожнага паляўнічага. А калі прыняць пад увагу, што ангелец будзе добра ўзброены, і, апрача гэтага, вядома, што ангельцы наогул добра страляюць, дык тады рызыка зусім ужо становіцца нязначнай.

Але-ж затое за адзін ці два дні можна зарабіць столькі, колькі не заробіш за месяц.

Хоць ён і ня ведае, колькі іменна можна атрымаць, але можна меркаваць, што за такую нязвычайную справу і заплоцяць нязвычайна. Тады ўжо можна будзе спадзявацца перачакаць голад. А калі не скарыстаць гэты выпадак, дык тады ўсёроўна загіне сын, дый яны разам.

Дадому ён ужо прышоў перакананы, што рызыкнуць варта. Ён ведаў, што цяжэй за ўсё будзе пераканаць маці. Каб ухіліцца гэтага няпрыемнага абавязку, ён парашыў зусім ёй нічога не казаць. Ён пойдзе з сынам на некалькі дзён, а потым прыдзе з ім і з грашыма.

∗
∗   ∗

У пышным праходным пакоі сядзеў містэр Гопкінс і яго прыяцель сэр Джон Блэнсдорф.

— Як вам здаецца, ці знойдзецца хто? — казаў Блэнсдорф.

— Знойдзецца! — упэўнена адказаў гаспадар. — Гэтага дабра колькі хочаш. Ды й ня раз гэтак ужо практыкавалася.

— Вось буду дзякаваць табе за параду! — горача сказаў Блэнсдорф. — А то была-б вельмі няпрыемная гісторыя: прыехаць з такога далёку і нават ня бачыць кракадзіла. Усёроўна, што быць у Рыме і ня бачыць папы.

— Праўда, кракадзілаў цяпер стала значна меней, — тлумачыў Гопкінс: — але ўсё-ж такі досыць. Толькі яны вельмі асьцярожныя зрабіліся. Нават на цялё ці авечку ня ідуць. Толькі супроць дзіцячыны ўстрымацца ня могуць.

— Уяві толькі сабе, — з захапленьнем казаў Блэнсдорф, — якія вострыя пачуцьці можна перажыць, калі ведаеш, што ад цьвёрдасьці тваёй рукі і вернасьці вока залежыць жыцьцё чалавека.

— Ну, якога там чалавека, — усьміхнуўся Гопкінс.

— Але ўсё-ж такі сачыць, як набліжаецца, як пагражае праглынуць, — і вось раптам ты зьяўляешся збаўцам. Ня кожнаму гэта здараецца. Шмат хто пазайздросьціць мне, калі вярнуся ў Лёндон.

— Так, паляваньне цікавае, — роўнадушна згадзіўся Гопкінс.

Увайшоў слуга і данёс, што прывялі некалькі дзяцей.

— Нават некалькі? — абрадваўся госьць.

Дзяцей было 8 чалавек. Кожны бацька жадаў, каб яго дзіця абралі, і скоса пазіраў на конкурэнтаў…

„Шчасьліўцам“ зьявіўся Сідры…

Сядзеў ён на белай пасьцілцы, ля яго былі розныя смачныя рэчы.

∗
∗   ∗

Па-над джунглямі^[4] стаяла ноч. Магутны Ганг імчаў свае чорныя хвалі.

На пакатым беразе пад купай бамбуку сядзеў Сідры. Абсталявалі яго па-царску: сядзеў ён на белай пасьцілцы, ля яго былі розныя смачныя рэчы, такія, якіх ён ня толькі ніколі ня еў, але і ня бачыў: і шакаляда, і пірожнае, і пернікі, і розныя цукеркі, нават цацкі.

Толькі, каб ён ня ўцёк зарана, яго прывязалі да дрэва.

Яго абавязкам было ня спаць і варушыцца. Дзеля гэтага яго ўдзень здорава накармілі і прымусілі выспацца,

За некалькі крокаў разьмясьціліся Блэнсдорф і яго слуга, а побач Асан.

Пацягнуліся хвіліны. Ноч паглыблялася, Далёка ззаду пачуліся галасы зьвяроў. Паступова ўздымаўся месяц.

Час-ад-часу Асан моцна шаптаў:

— Сідры, ня сьпі! Сідры, варушыся! Пабразгай. Скажы што-небудзь. Ня бойся, мы тутака і г. д.

Гадзіны са тры хлопчык добра трымаўся, але потым пачаў дзюбаць носам.

Месяц зусім асьвятліў раку. Вось пасярэдзіне сярод срабрыстых струменяў нешта плюхнулася і зачарнелася.

— Няхай варушыцца! Няхай варушыцца! Ён, паганы, здаецца, сьпіць, — нецярпліва зашаптаў Блэнсдорф.

— Сідры, ня сьпі! Варушыся! — забурчаў бацька.

Але Блэнсдорф цяпер ужо вызьверыўся на Асана:

— Цішэй! Спалохаеш кракадзіла!

Тады бацька пачаў кідаць у сына зямлёй, трэскамі. Хлопчык схамянуўся, заварушыўся, пачаў азірацца.

Кракадзіл, відаць, ужо заўважыў яго і асьцярожна пачаў набліжацца да берагу. Праз некалькі хвілін ён зрабіўся сьмялей: мусіць, заўважыў, што гэта не паляўнічы, а дзіцянё. Вось ужо галава зьявілася ля самага берагу.

Хлопчык убачыў страшыдла, закрычаў і кінуўся бегчы, але вяроўка затрымала яго, і ён паваліўся на зямлю. Асьцярожны кракадзіл, пачуўшы шум і крык, адхіснуўся быў назад, але, убачыўшы, што тутака толькі б’ецца бездапаможнае дзіця, — зноў пасунуўся наперад.

Настаў самы жудасны момант. Няшчасны хлопчык ірваўся, дрыгаў нагой і крычаў так, што нават сэрца Блэнсдорфа пахаладзела і рукі затрасьліся. А кракадзіл падпаўзаў… Бацька застагнаў: „хутчэй, хутчэй“.

Вось ужо дзьве стрэльбы добра нацэліліся…

Але раптам побач раздаўся нейкі рык. Паляўнічыя мімаволі азірнуліся, а тымчасам кракадзіл ухапіў хлопчыка за нагу і пацягнуў у ваду…

Тады толькі раздаліся два стрэлы, зноў два. Кракадзіл задрыгаў целам і зрабіўся нярухомы… з нагою хлопчыка ў роце…

.   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .

Добрыя паны выратавалі Сідры. Ён застаўся жывы, толькі страціў нагу. Але-ж затое за гэтую нагу сям’я кармілася некалькі месяцаў.

А потым… потым зноў зажылі таксама, як раней.

---

---

1. Мусоны — вятры, якія дзьмуць паўгода ў адным кірунку, паўгода ў другім.
2. Цюрбан — кавалак матэрыі, абкручаны вакол галавы.
3. Факт сапраўдны. Абвяшчэньне ўзята слова ў слова.
4. Зарасьнік, пушча ў Індыі.