АСЕННІ ПЕРЫЯД ЗЕМЛЯРОБЧАГА КАЛЕНДАРА
ВОСЕНЬСКІЯ ПЕСНІ
Восеньскія песні складаюць завяршальны цыкл паэзіі беларускага земляробчага календара. Гэта песні той пары года, калі земляроб збіраў апошні плён сваіх рук і дары прыроды. У адрозненне ад усіх іншых каляндарных песень восеньскія не канцэнтруюцца вакол аднаго якога-небудзь свята, адной падзеі, урачыстасці. Яны не нясуць у сабе ніякіх абрадавых момантаў. У іх на першы план выразна выступае жыццёвая гаспадарчая аснова. Народныя назвы восеньскіх песень — ярынная (ярная) восень, восеньская, асенняя, спасаўская, як лён, каноплі бяруць, капаюць бульбу, у арэхах, збіраючы ягады, грыбы і іншыя — вельмі выразна выяўляюць функцыянальную ролю гэтага цыкла твораў, акрэсліваюць сферу іх бытавання. Яны гучалі над даспелымі аўсянымі палеткамі, у час уборкі проса і грэчкі, над ільнянішчам, калі рвалі лён, даносіліся з ляснога ўзлеску, дзе збіралі брусніцы…
Мелодыя іх уторыць асенняй задуме палёў, асенняй далечы. У ёй чуецца сум па леце і мінулых дзявочых гульнях. Мелодыка восеньскіх песень — найбольш выразная іх жанравая адзнака. Нягледзячы на тое што восеньскія песні суправаджалі ў асноўным гаспадарчыя работы ў полі, зместу гэтых работ яны амаль не адбілі. Толькі паасобныя вобразы дазваляюць улавіць іх сувязь з асенняй парой года, з клопатамі і заняткамі селяніна-земляроба ў гэты час. Між такіх вобразаў — вобразы асенняй прыроды, штрыхі асенняга пейзажу, што трапляюцца ў творах гэтага цыкла.
У цэлым жа па сваім ідэйна-тэматычным змесце восеньскія песні стаяць блізка да пазаабрадавай любоўнай лірыкі. Матывы будучага замужжа, вяселля надаюць своеасаблівы характар тэматыцы ўсяго асенняга цыкла, дамінуюць у ім. Апошняе тлумачыцца тым, што некалі ў Беларусі якраз на восень, калі канчаліся ўсе палявыя работы і ў сялянскай хаце з’яўляўся адносны дастатак, прыпадала асноўная колькасць вяселляў.
Тое, што восеньскія песні ў ідэйна-тэматычным плане пераклікаліся з іншымі, не мелі абрадавага прымеркавання, не спрыяла іх паўнейшаму выяўленню і фіксацыі ў фальклорна-этнаграфічнай літаратуры. Першыя звесткі аб асеннім перыядзе беларускага земляробчага календара адносяцца да 1828 г. Аўтарам публікацыі быў Казімір Фалютынскі, „вучоны юнак“, як
