Яму было крыху сьмешна, сьмешна ад гэтай наіўнай веры дзядзькі Рамана, але хацелася слухаць яго, хацелася ўнікнуць у яго псыхіку і яго вачамі зірнуць на зьявы прыроды.
Дзядзька Раман маўчаў, чакаючы, што скажа настаўнік.
— Вы, дзядзька Раман, вельмі добра самі растлумачылі гэтыя страхі: хто баіцца, з тым яны і налучаюцца. Страх жыве ў нас самых, мы самі ствараем і передаём яго адзін другому. Незалежна-ж ад чалавека страху няма. У істоце кожнага страху ляжыць наша няведаньне, наша цемната. Страх і цемната — неразлучныя прыяцелі. І паскольку мы ня ведаем прычыны тае ці іншае зьявы і ня зможам паставіць сябе вышэй ад іх, падпарадкаваць іх нашаму людзкому розуму, да таго часу мы і будзем адчуваць страх. Сам-жа па сабе страх, як нейкая незалежная сіла, гэта ня больш і ня менш, як нашае глупства.
— Вось і Яшукова гара, — прамовіў Раман і паказаў улева.
Гара вельмі няясна вырысоўвалася з мроку. Далей за ёю скрозь галіны лесу пасьвечвалася на начным небе шырокае балота. Дарога павярнула досыць крута к пераезду. Перад самым пераездам стаяў крутаверхі клён у шапцы густога маладога лісьця. Пад ім было цёмна-цёмна. Мінулі клён. Калёсы гучна загрукалі па мосьціку перад самымі рэйкамі. З другога боку чыгункі стаяла будка. Цёмныя вокны зірнулі панура. Лабановіч чамусь зьвярнуў на іх увагу, як-бы хочучы замацаваць іх у сваёй памяці. Для чаго?.. Да хіба-ж пытае цень ад хмаркі, заму прабягае яна тут, а ня там?
У лесе стала яшчэ больш глуха, больш ціха і вільготна. Хацелася ўглыбіцца ў сябе самога, аддацца плыні сваіх думак. Усплывалі вобразы пражытага, няясна вынікалі новыя. Ноч і цішыня соннага лесу, балот агортвалі душу сваім спакоем. Крыху было смутна. Нейкі жаль закрадаўся ў сэрца — можа аб тым, што было, ды сплыло і чаго назад ня вернеш. Але ўперадзе было яшчэ многа цікавага, нязьведанага, бо гэта-ж толькі адна мяжа, за якою разгортваюцца новыя краіны жыцьця, новыя хвалі яго вечнай плыні. А гэтая ноч і гэтая дарога — апошні момант мяжы,
