Проў ня даў Панкелу дагаварыць: ён сьціснуў яго руку і перабіў на слове.
— Чым апраўдаць? Гм! Якое каму апраўданьне трэба даваць? Перад кім? З якое прычыны?... А калі ўжо так, перад самім сабою, дык проста сваёй уласнай карысьцю, сваёй уласнай выгадай... На сьвеце даражэй ёсьць усяго чалавечае жыцьцё, яго самотнасьць... Чалавек, асоба — гэта асобны цэлы сьвет, як асобная дарагая будыніна. Вось гэту будыніну й трэба ахоўваць, сьцерагчы... Трэба, каб яна прастаяла належачы ёй тэрмін як найбольш карысна для сябе... Разумееш, чалавек — гэта сьвятая рэч і, як сьвятую рэч, яго трэба шанаваць у імя таго жыцьця, якое яму дадзена, у імя шчасьця гэтага жыцьця... Хто-ж цябе пашануе, калі ня ты сам? Хто аб табе паклапоціцца, калі ня ты сам? Бачыш — з цябе зрабілі бескаштоўную рэч, якую шпурляюць усюды, як трэску... Трэска падае ў воду — тані; трэска пападае на агонь — гары... І ты згарыш загадзя, як трэска, калі ня вырвешся з цэпкіх рук, што хапіліся за тваю самоту... А сям‘я? А родныя? Жыць з імі разам, стрэўшыся пасьля доўгай разлукі... Жыць вольна і незалежна, ахоўваючы сябе ад пасяганьняў на тваё шчасьце й волю... Вось, як цяпер. Уласна ты жывеш? І ўласна, наогул, ты — ты? Вядома, што — не. Ты — нявольнік казармы, ты — раб, ты — астрожнік. Табою распарадкуецца чужая воля. Падумай, колькі табе давялося перацярпець гора, перанесьці мук, недахваткаў і розных нягодаў? Сам ты казаў, што каля дзесяцёх разоў цябе адпраўлялі на фронт і каля дзесяцёх разоў ты вяртаўся раненым, ледзьве жывым... Болі, шпіталі, галадуха... Нуда, маркота, журба... А цяпер вось ты йзноў перад тварам сьмерці, на нажох і сярод куль. А завошта, запытай? Што ты дастаў за гэта для сябе? Для сям‘і? Нічога!.. І не дастанеш, павер... А згубіш жыцьцё дарэмна, за няма-што... Вось табе апраўданьне... Бяры, разьбірайся... Як яблыка — круглае, як сонца — яснае. Бяры — пераконвайся...
Проў пільна ўзорыўся Панкелу ў вочы і з хвіліну пранізваў іх сваім вострым, калючым і цяжкім узрокам. Ажно Панкел ня вытрымаў холаду яго вачэй і прыхмурыў свой погляд. Яму стала раптам неяк млосна, ніякавата. У душы заскрабло сумненьне, у галаве замітусіліся адрыўныя няясныя думкі, туманна-нявыразныя, але колкія жаданьні засьвідравалі грудзі.
— А, бач, многа шчырай праўды ў словах Прова, — мігнула ў галаве Панкела, — сапраўды-ж, калі я пачну ўжо жыць пачалавечаму? Калі я вырвуся з гэтых балючых ланцугоў ваеншчыны? Калі я пачую сябе вольным?
