Перайсці да зместу

Старонка:Сынтакс беларускае мовы (1926).pdf/7

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Гэта старонка не была вычытаная

ПРАДМОВА

1. Морфолёгічныя тэрміны, прынятыя ў гэтым падручніку.

У морфолёгіі галоўнае значэньне маюць формы словазьменнасьці. Паводле гэтага ўвесь слоўны матэрыял беларускае мовы лёгка падзяляецца на дзьве асноўныя групы: словы зьменныя і словы нязьменныя, або словы з формай і словы бяз формы. Пад формай слова трэба разумець здольнасьць яго раскладацца на аснову і канчатак (формальную прыналежнасьць) у залежнасьці ад скланеньня ці спражэньня, а таксама ад роду і ліку.

Разглядаючы першую групу слоў з формамі словазьменнасьці (зьменныя словы), лёгка ўстанавіць тры віды формальных зьмен: формы асобы, формы склону і формы роду (асабовыя, склонавыя і радавыя канчаткі, або флексіі). Паводле гэтага першая група слоў (зьменныя часьціны мовы) у сваю чаргу раскладаюцца на тры групы: 1) словы з формамі асобы — дзеясловы, 2) словы з формамі склону — назоўнікі, 3) словы з формамі роду — прыметнікі і дзеяпрыметнікі. Першую групу становяць словы спрагальныя, а другую і трэцюю — словы скланяльныя, бо і сярод слоў з формамі роду пераважная большасьць мае асаблівыя займенныя формы склонаў (ага—яга, аму—яму, як—яго, яму і г. далей).

Да слоў нязьменных, што ня маюць формы, належаць: 1) прыслоўі, 2) дзеяпрыслоўі, 3) прыназоўнікі, 4) злучнікі, 5) выклічнікі, 6) дапаможнікі. Гэтыя часьціны мовы самі па сабе, незалежна ад зьменных часьцін, ня ўжываюцца або ўжываюцца вельмі рэдка; звычайна яны служаць для сувязі адных формаў слоў з другімі ды зьяўляюцца толькі дапаможнымі, служэбнымі словамі, апрача выклічнікаў.

Назоўнікі, як і прыметнікі, таксама можна падзяліць на паасобныя групы, але ўжо не паводле формы, а паводле іх значэньня ў мове. Так, напрыклад, сярод назоўнікаў знаходзім: 1) назоўнікі іменныя, або проста — іменьнікі (стол, вол, брат, акно, поле, кніга, дачка, праўда, жаль, туман, хараство, сон, работа, малацьба); 2) назоўнікі лічэбныя (два, тры, пяць, дванаццаць, сто, сорак, паўтара, паўчварта); 3) назоўнікі займенныя (я, ты, мы, сябе, што, хто).

Прыметнікі паводле іх значэньня таксама можна падзяліць на тры групы: 1) прыметнікі — якасныя і адносныя