Перайсці да зместу

Старонка:Сынтакс беларускае мовы (1926).pdf/245

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Гэта старонка не была вычытаная
а) У пераважнай большасьці злучнікам каб, напр.: Дастаў ён з мяшочка скрыпку і смык, каб яшчэ раз паграць. Добра глядзі, каб агрэху ня даць. Сошку сваю ты нанова наладзь, лепш каб было, чалавеча, араць. Зачыняйце шчыльна хату, каб ня дзьмулі халады. Прышлі да хаты, каб супачыць.

б) Сказ цэлі можна бачыць і ў наступным прыкладзе: „Стаў зьбірацца, нібыта да дому ехаць“, дзе даданы сказ акалічнасьці цэлі пачынаецца словам „нібыта“.

5. Сказы акалічнасьці спосабу дзеяньня.

Даданыя сказы акалічнасьці спосабу дзеяньня, паясьняючы дзеяслоў, паказваюць спосаб дзеяньня. Яны выражаюць супастаўленьне, параўнаньне (дадатнае і адмоўнае) розных дзеяньняў, станаў, зьяў і здарэньняў; часам можа выражацца і вынік з пэўнага дзеяньня. Усё гэта пазваляе падзяліць сказы акалічнасьці спосабу дзеяньня на дзьве часткі: 1) сказы параўнальныя і 2) сказы паясьняльныя.

1. Сказы параўнальныя звычайна зьвязваюцца з асноўным сказам такімі злучнікамі:

а) як: Літвін, як лін. Сказаў, як зьвязаў. Сьпіць, як пшаніцу прадаўшы. Сядзіць, як мыш пад мятлою. Вочы гараць, як вугальлё. Пабялеў, як палатно. Шуміць лес, от як песьні сьпявае. Як пасьцелеш, так і высьпішся. Лепей у пяску гніць, як з нямілым жыць.

Як бачым з некаторых прыкладаў, злучніку „як“ у даданым сказе адпавядае злучнік „так“ у васноўным.

б) бы: з „якобы“: Дрыжыць, бы тая асіна. Дудка грае тонка, от бы тая павуціна. І ўсхліпвае рэчка ў пяскох залатых, бы маці па дзецях сваіх.

в) чым — творны склон займеньніка „што“, часам з часткаю „сі“, якая разьвілася з паказальнага займеньніка, напр.: Чым далей, тым горай. Крычыць, на чым сьвет стаіць. Лепей хлеб з вадою, чымсі з