Перайсці да зместу

Старонка:Сынтакс беларускае мовы (1926).pdf/205

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Гэта старонка не была вычытаная

на вёсцы. Княжыў на Вільні. Стаў гаспадаром на Літоўскай зямлі (у гэтых прыкладах, замест „на“, мог стаяць прыназоўнік „у“). На вярбе грушы. На жывой касьці мяса мусіць абрасьці. На сьвеце, як у карэце: едзеш, трасешся, покі ня вывернешся. На злодзеі шапка гарыць. На пастаці нечага стаяці. На карку сядзіць. На адным месцы і камень абрастае.

Часта пры прыназоўніку „на“ з месным значэньнем (як пры „у“; бач. ніжэй) стаіць месны склон у форме давальнага склону, напр.: Заржалі конікі на броду: чулі яны на сябе прыгоду. У нас сягоньня масьляніца, — прыляцела к нам ластавіца, села-пала на калу, скінула масла па каму. Ішла сьвіньня па ляду, рассыпала каляду.

Сюды трэба аднесьці і такія нявыразныя выпадкі, як: „На злодзею шапка гарыць“. „На каню сядзіць, а каня пытае.“

У такіх разох прыметнік стаіць у месным склоне, напр.: На сваім каню, як хачу скачу. На лечаным каню, далёка не заедзеш. На гэтым гаму хто што зарваў, то і таму. Пры лузе, пры дарозе, на бітым гасьцінцу.

Падобныя формы бываюць і пры прыназоўніку „па“ (бач. ніжэй).

20. над. Гэты прыназоўнік злучаецца з вінавальным і творным склонам. З вінавальным злучаецца ён для абазначэньня руху куды-нібудзь ці над кім- нібудзь; у пераносным значэньні выражае перавагу над кім-нібудзь, панаваньне. З творным склонам абазначае прабываньне над кім ці над чым-нібудзь, а таксама перавагу, панаваньне.

Вінавальны склон з „над“ у жывой мове рэдка сустракаецца (было над вечар); найчасьцей знаходзім яго пры параўнаньні, для выражэньня перавагі, напр: Разумнейшага над яго няма нікога. Узяў над сілу. (Даўней пісалі: „Будзеш мілован над хвалу людзкую“). Над‘ехаў над сяло (блізка к сялу). Над меру вялік. Над меру б‘еш хлапца. Над усё любіць малако.