Старонка:Сынтакс беларускае мовы (1926).pdf/198

сатнуць (сьцяць) дам, калі гэта праўда. Галаву яму сатні — ён ня прызнаецца), сапраўды, сашчыкнуць кветку, сапсаваць і г. д.

Прыслоўі ў форме рознага склону з прыназоўнікам „з“: збоку, скраю, змоладу, знасілу, спраста і інш.

10. за. Асноўнае значэньне гэтага прыназоўніка — рух назад чаго-небудзь або прабываньне ззаду чаго-нібудзь ці рух за кім ці чым-нібудзь. У першым значэньні ён ужываецца з вінавальным склонам, а ў другім і трэцім — з творным склонам. Значыць, прыназоўнік „за“ можа стаяць пры вінавальным і творным склоне.

1. Пры вінавальным і творным склоне для абазначэньня месца: а) куды накірована дзеяньне: За пояс заткнуць. Паселі за стол. За губы ды ў рот; б) дзе адбываецца дзеяньне: За морам цялушка палушка. За мухай не зганяешся з абухам. Ішоў сьледам за мною. За баляваньнем ходзіць галадаваньне.

2. У пераносным сэнсе з вінавальным склонам прасторавае значэньне знаходзім у такіх разох: а) выходзіць замуж за каго, быць замужам за кім. Яна была замужам за маім братам; б) пры параўнальнай ступені заместа роднага аддаленьня: дужэйшы за мяне, старэйшы за яго, разумнейшы за іх усіх. Тыгра трошкі менш за лева. Няма зьвера дужэйшага за лева. Ня горш за цябе; в) для выражэньня зьмены ў стане прадмета, погляду на што-небудзь: „Зрабілі балвана ды за бога яго мелі. За панібрата з ім абыходзіўся. Каб ня была паветка за хатку, каб ня была суседка за матку; г) для выражэньня спосабу дзеяньня, на пытаньне „як?“, і прычыны — вінавальны склон:

І за шчэпку знойдзеш прычэпку. За праўду стаіць. За вочы гавары, што хош. За грош піва, а на ўсё сяло дзіва. За акцыдэнцыі бывае часам ліска без хваста (акцы-