Старонка:Сынтакс беларускае мовы (1925).pdf/60

Пусьцее поле. Моўкне птушка. Прыгрэла сонца. Прышла вясна. Згінуў сьнег.

3. Просты разьвіты сказ. Сказы, што маюць даданыя часьціны, называюцца простымі разьвітымі сказамі. Напрыклад: Папсавала гразь дарогу. Згінуў сьнег з сырой зямлі. Між палёў шырокіх я адзін стаю. Нетры лясныя спрадвеку хаваюць некую тайну ад вока людзей.

Сказы, як кароткія, так і разьвітыя, могуць быць: а) поўныя або няпоўныя, б) асабовыя або безасабовыя.

4. Сказ поўны. Сказ, у якім ёсьць навочна дзейнік і выказьнік, называецца поўным, напр.: Моцна хлопец занудзіўся. Птушкі ў лесе шчабяталі. Лёд на рэчцы затрашчаў. Глядзіць прыветна з неба сонца.

5. Сказ няпоўны. Сказы, у якіх няма навочных дзейніка ці выказьніка, але калі яны само сабою мысьляцца, называюцца няпоўнымі. Напрыклад: Зачыняйце шчыльна хату! Крык і гоман на дарозе. У белым сьнезе маладняк. Працаваць вучыся зрана, у маладыя годы. Яго ласка да парогу.

Увага. Жывая разгаворная мова звычайна ня мае ўсіх слоў, якія можна было-б сказаць у сказе: разгаворная мова звычайна складаецца з найбольш патрэбных слоў. Часам даволі аднаго-двух слоў, каб нас зразумелі, асабліва, калі вядома, аб чым раней гаварылася. Напрыклад, калі мы будзем купляць у краме сукно, то даволі спытаць: вам загранічнага? — каб мы зразумелі, што гутарка йдзе пра загранічнае сукно. Таксама, калі мы сустрэнемся з кім на вуліцы, то часта, заміж пытаньня: „ты куды йдзеш?“ і адказу: „я йду дадому“, пытаем: ты куды? і адказваем: дадому.

Такім парадкам вытвараюцца ў мове няпоўныя сказы, напрыклад, з азначэньнем без азначальнага слова (вам загранічнага?), з выказьнікам, але бяз дзейніка, і нават зусім бяз выказьніка (Пожар! Дождж і град, і галялёд).

Трэба памятаць, што нявыказаныя часьціны ў няпоўным сказе не „падразумяваюцца“, а толькі мысьляцца, бо нават і той, хто гаворыць, ня можа з пэўнасьцю сказаць, якое ўласна слова ня выказана. Напрыклад, у сказе, „Пожар!“ трудна з пэўнасьцю сказаць, які тут выказьнік не названы: пачаўся пожар, выбух пожар, ідзе пожар ці гарыць пожар? Гэты сказ ясны для нас сам па сабе, бяз выказьніка.