РАЗЬДЗЕЛ ДРУГІ.
Прамова Мялешкі.
1. Літаратура.
„Прамова Мялешкі" мае сваю досыць значную літаратуру. Цікава, што перш за ўсё „Прамова Мялешкі" зьвярнула на сябе ўвагу польскіх дасьледчыкаў, затым украінскіх, расійскіх і ўжо напасьледак беларускіх.
У першы раз гэты твор надрукаваў у 1819 г. польскі гісторык I. U. Niemcewicz у выданьні „Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polsce (t. II, str. 341-344), але ў транскрыпцыі лацінікай. Niencewicz даў такі агаловак: "цікаўная прамова Івана Мялешкі, кашталяна Смаленскага, на сойме ў Варшаве ў часы Жыгімонта III ў 1589 г." Пры гэтым Нямцэвіч адзначыў толькі, што ў яго пад рукамі быў сьпіс гэтага твору з бібліотэкі гр. Серакоўскага... Але невядома - адкуль зьявіўся ў Нямцэвіча паданы ім агаловак?
У 1851 г польскі вучоны М. Вішнеўскі, аўтар працы „Historja lit. Polskiej" апублікаваў прамову Мялешкі па рукапісе з бібліотэкі Хрэптовічаў у Шчорсах (на Меншчыне). Вішнеўскі надрукаваў гэты твор лацінікай, з такой заўвагай: „Вельмі цікаўным помнікам беларускай мовы, а таксама і цікавай спробай беларускага вымаўленьня XVI сталецьця, зьяўляецца "Прамова Мялешкі", Смаленскага кашталяна, на Варшаўскім сойме ў часы Жыгімонта III ў 1589 г.“ („Bardzo ciekawym języka białoruskiego zabytkiem, a razem ciekawą białoruskiej wymowy z szesnastego wieku próbką, jest mowa Meleszki, kasztelana Smoleńskiego, miana na sejmie w Warszawie za króla Zygmunta III, г. 1589[1].
У 1862 г. на падставе рэдакцыі, апублікаванай Нямцэвічам, зьявіўся пераклад прамовы Мялешкі на мову украінскую. Зрабіў і надрукаваў яго ў часопісе "Основа" слынны украінскі пясьняр П. А. Куліш[2]. Гэты пераклад, такім чынам, не дае нічога новага ў параўнанькі з I. U. Niemczewicz'aм.
У навуковы, агульна расійскі, зварот "Прамова Мялешкі" ўвашла ў 1865 г., калі яна была надрукавана ў другім томе выданьня Архэографічнае Камісіі "Акты относящиеся к Истории Южной и Западной России" пад рэдакцыяй М. І. Кастамарава. Гэтую прамову Кастамараў (як Nimcewicz i Wiszniewski) датаваў 1589 г. і даў ёй наступны агаловак: "Речь Ивана Мелешка, каштеляна Смоленского, произнесенная на Варшавском сейме в присутствии короля Сигизмунда III, против покровительствуемого польскими королями влияния немцев и поляков на обычаи и приемы жизни в Руси и Литве"[3].
Зусім невядома і незразумела: а) на падставе чаго датавана гэтая „прамова" - 1589 г., б) чаму яна прыпісана ўласна Смаленскаму кашталяну Івану Мялешку і в) аткуль відаць, што сказана яна на сойме ў Варшаве. Проф. М. І. Кастамараў прамінуў чамусьці нават спаслацца на крыніцу, з якое ён пачарпнуў гэты помнік. Толькі ў прадмове да азначанага тому актаў ён зрабіў наступную заўвагу: „Весьма замечательна речь Ивана Мялешка (№ 158), где в юмористическом тоне изображается изменение русских нравов под польским влиянием, которое впоследствии много способствовало успехам унии и господства
